تاۋەلسىزدىك كۇنى «استانا وپەرا» تەاترىندا ەلوردالىق كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان «دالا ءۇنى» ۇلتتىق بالەتىنىڭ الەمدىك پرەمەراسى تالعامپاز ونەرسۇيەر قاۋىم ءۇشىن تاماشا تارتۋ بولعانى ءسوزسىز. ويتكەنى ونەردىڭ بۇل ايتۋلى وقيعاسىن كوپشىلىك ەرەكشە تولقىنىسپەن اسىعا كۇتتى. بي تىلىندە بەينەلى بەدەرلەنگەن بالەت شىن مانىندە ۇلتتىق ونەر قورجىنىنا قوسىلعان قوماقتى ولجا دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس.
ولاي دەيتىنىمىز, پرەمەرا قارساڭىندا تەاتر ۇجىمى «دالا ءۇنى» بالەتى – «استانا وپەرانىڭ» بەتكە ۇستار تۋىندىسىنا اينالادى» دەپ باتىل مالىمدەگەن ەدى. البەتتە, بۇل بوس ءسوز ەمەس. وتكەن جۇمادا «استانا وپەرا» ساحناسىندا وتكەن الەمدىك پرەمەرا قازاقستاندىق بالەت دامۋىنىڭ جاڭا اسۋلى كەزەڭىنە اينالىپ, ايتۋلى مادەني وقيعانىڭ باستاۋى بولدى. «دالا ءۇنى» قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن سالت-داستۇرلەرىن عانا بايانداپ قويماي, جالپى ادامي قۇندىلىقتار تۋرالى دا سىر شەرتەدى. ءومىردىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ارماننىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىنتالاندىرادى. وسىلايشا ول مازمۇندى مۋزىكاسى مەن ۇلتتىق ناقىشىنىڭ ارقاسىندا ايرىقشا ءارى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە ابدەن تۇسىنىكتى بىرەگەي تۋىندىعا اينالدى.
– «دالا ءۇنى» ۇلتتىق بالەتى – قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك قويىلىم كومانداسىنىڭ تىڭ ويلارىنىڭ تاندەمى. ادەتتە, پىكىرلەستەر جينالعان جەردە شىعارماشىلىق تۋىندايدى. ال ءبىز وراسان زور ويلاردى ومىرگە اكەلىپ جۇرگەن جوعارى دەڭگەيلى كاسىبي مامانداردى تاڭداپ الدىق دەگەن ويدامىن. بۇل قويىلىم ۇلتتىق بالەت ونەرىندەگى ايتۋلى وقيعا بولادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن, – دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەرا الدىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ديرەكتورى عالىم احمەدياروۆ.
ەرجۇرەك ساۋلەتشىگە قانات بىتىرگەن ارمان تۋرالى وسيەت اڭگىمە زاماناۋي حورەوگرافيا تىلىمەن جەتكىزىلەتىن بىرەگەي بالەتكە ونەردىڭ كىل جۇيرىكتەرى اتسالىستى. اتاپ ايتساق, قويۋشى ديريجەر – ابزال مۇحيتدين, ليبرەتتو اۆتورى – تانىمال قازاقستاندىق كينورەجيسسەر, ستسەناريست, اقىن باقىت قايىربەكوۆ, حورەوگرافيالىق ليبرەتتو اداپتاتسياسىنىڭ اۆتورى – جان فرانسۋا ۆازەل, قويۋشى بالەتمەيستەر – پاتريك دە بانا. ال قويىلىمدا باستى رولدەردى تەاتر پريماسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايگەرىم بەكەتاەۆا, عالىمجان نۇرمۇحامەت, دالەر زاپاروۆ, ادەلينا تولەپوۆا, اسەل كەنجەبەكوۆا, جانىبەك احمەديەۆ, ولجاس تارلانوۆ باستاعان تالانتتار شوعىرى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەدى.
ليبرەتتو اۆتورى باقىت قايىربەكوۆ سپەكتاكلدەگى ءىس-قيمىلداردى تاريحي وقيعالاردان زاماناۋي وقيعالارعا ۇيلەسىمدى ءارى شەبەر اۋىستىرعان. كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرىن باقىلاپ وتىرعان كورەرمەن قاۋىم قازاقستاننىڭ وتكەنىن, بۇگىنى مەن بولاشاعىن كورە الادى. ۇلى دالا ءوزىنىڭ داستۇرىمەن تىنىس الۋدا – مۇندا اتا-بابانى قۇرمەتتەيدى, قاستەرلەيدى. ال ولار, ءوز كەزەگىندە, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ العا قادام باسۋىنا كۇش-قۋات بەرەدى. تاۋەلسىزدىك كۇنىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا بالەتتىڭ سيۋجەتى, اسىرەسە ەكىنشى ءبولىمى ايرىقشا وتانسۇيگىشتىك سەزىممەن قابىلداندى. كورەرمەننىڭ كوز الدىندا بوي كوتەرگەن ۇلى دالا شاھارى ءوزىنىڭ اسەم ساۋلەتىمەن, ىشكى دۇنيەسىمەن زالداعى وتىرعان ءاربىر جانعا ايرىقشا اسەر ەتتى.
قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرىپ بايقاعان ءھام ءبىزدى ەرەكشە سۇيسىنتكەن جايت – ايتۋلى بالەتتەگى حورەوگرافيانىڭ تاماشا تارتىمدىلىعى. قويۋشى بالەتمەيستەر پاتريك دە بانانىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق قيمىل-قوزعالىستاردى پايدالانا وتىرىپ, زاماناۋي بي ءتىلى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ جان-دۇنيەسىن اشا العانى تاڭعالدىردى. سونىڭ ارقاسىندا سپەكتاكل وزەكتى ءارى ءبىر مەزەتتە كوركەم بولىپ كورىندى. بي كومپوزيتسيالارىنا باس كەيىپكەرلەر – ۇل مەن مۋزانىڭ, اكەسى مەن اناسىنىڭ دۋەت ەپيزودتارى, سونىمەن قاتار كەيىپكەر ايەلدەردىڭ جەكە ۆارياتسيالارى مەن سەزىمگە تولى اداجيو ەندى.
– بۇل بالەتتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى ۇلتتىق بي ەلەمەنتتەرىنەن قۇرالعان ءداستۇرلى بولىپ كەلەدى. ال ەكىنشى ءبولىمى ستيلگە باعىندىرىلعان ءارى اسەم قالا ءومىرىن كورسەتەدى. ۇلتتىق قيمىل-قوزعالىستار ماعان شابىت بەرەدى. مەن ولاردى زەردەلەيمىن دە, ءوز الەمىمە ەنگىزەمىن. كەيىن ءوزىمنىڭ يكەمىمە ساي ءسال وزگەرتىپ, بەيىمدەيمىن. حورەوگرافيا جاساعان كەزدە مەن ءۇشىن مۋزىكا ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. اتالعان سپەكتاكلدە ءبىز ت.قاجىعاليەۆتىڭ مۋزىكاسىن پايدالاندىق. ول وتە ىڭعايلى, سەبەبى اۋەل باستا بالەتكە ارناپ جازىلعان. اتالعان شىعارمانىڭ مەن پايدالانعان بەس ءبولىمى س.راحمانينوۆتىڭ, ي.ستراۆينسكيدىڭ تۋىندىلارىن ەسىمە سالادى, – دەدى قويۋشى حورەوگراف پاتريك دە بانا.
بالەتمەيستەردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى جاستار اعا بۋىن وكىلدەرى ءتارىزدى كوركەم ويلاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ بارادى. ونىڭ ماقساتى – جۇرتشىلىقتى ونەرگە تارتۋ ءارى ولارعا ونەرگە قاتىستى بولۋعا, ءوز جۇمىسىنىڭ بولشەگى بولۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. بالەتمەيستەر ءۇشىن كورەرمەندەردىڭ شىمىلدىق تۇرىلگەننەن كەيىن سپەكتاكلدى كورىپ, قول شاپالاقتاپ, سوسىن كەتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءبارىن سەزىنىپ, وي تولعاپ, وزدەرىنە ءتان سيۋجەت تابا بىلگەندەرى ماڭىزدى.
– ادامزاتقا ەۆوليۋتسيا, زاماناۋيلىق, دامۋ قاجەت. بىراق سونىمەن بىرگە بۇل بالەت ەگەر كىم دە كىم ءوزىنىڭ وتكەنىن, اعا بۋىن ءداستۇرىن ۇمىتقان بولسا, ونداي ادام ءوزىنىڭ ءتۇپ تامىرىن دا جوعالتادى دەگەن كوركەم استارلى ويدى دا مەڭزەيدى, – دەدى حورەوگراف.
وسى ورايدا قويۋشى حورەوگراف پاتريك دە بانا ونەرى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. ول ءتۇرلى ەلدە ۇلتتىق بالەتتەردى ساحنالاۋ بويىنشا جەمىستى جۇمىس ىستەگەن. اسىرەسە, قىتايدا قويعان سپەكتاكل وعان ۇلكەن تانىمالدىلىق اكەلدى. وندا پاتريك دە بانا ءبىر جارىم عاسىرلىق تاريحى بار ۇلتتىق اڭىزبەن جۇمىس ىستەپ, ونى زاماناۋي بالەتكە اينالدىرعان. بۇدان بولەك تۇركيادا, جاپونيادا ۇلتتىق بالەتتەردى زور تابىسپەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنعان تاماشا تالانت. بالەتمەيستەر قاي جەردە ەڭبەك ەتپەسىن, ارتىستەرگە ءبىر عانا تالاپ قويادى – ءتارتىپ, ويلانا الۋ, جەكە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, ماتەريالدى زەردەلەۋ جانە سوليستەردىڭ جانىن سالىپ جۇمىس ىستەۋى. مىنە, وسى تالاپتىڭ ارقاسىندا ەلوردالىق كورەرمەن تەڭدەسسىز بالەتتىڭ كۋاسى بولدى.
ال بالەتتىڭ مۋزىكالىق نەگىزى تىپتەن تارتىمدى. ارلەۋشى كومپوزيتور كارلوس پينو-كينتانا ءتول شىعارماسىنداعى مۋزىكادان, سونداي-اق قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ مۋزىكاسىنان دىبىستىق كورىنىستىڭ قۇراستىرماسىن جاسادى. باستى كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسى تانىمال كومپوزيتورلار قۋات شىلدەباەۆ, رەنات گايسين, تولەگەن مومبەكوۆتىڭ جارقىن دا ەرەكشە مۋزىكاسىمەن جانە «تۇران» «حاسساق», «Steppe Sons» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەرىنىڭ بىرەگەي كومپوزيتسيالارىمەن بەرىلگەن. ءبيدىڭ ەرەكشە اسەرلەندىرەتىن وسىناۋ مۋزىكامەن ۇيلەسكەندىگى سونشالىق, كوپشىلىككە تانىس سارىندار ارتىستەرگە ساحنادا نە ىستەۋ كەرەكتىگىنە جول سىلتەگەندەي كورىندى.
سپەكتاكلدە كوردەبالەتكە ۇلكەن جۇكتەمە ارتىلىپتى. بالەت بەينەسىنىڭ گەومەترياسىن ولار سونداي ناقتىلىق ءارى دالدىكپەن جاساعان. وسىنداي ءمىنسىز ۇيلەسىمدىلىكتىڭ ارتىندا الىپ كۇش پەن ەڭبەك تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ەرلەر كوردەبالەتىنىڭ ورىنداۋىنداعى ساۋلەتشىلەر ءبيى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ءستيلدى قارا شاباداندار وعان ەرەكشە قالالىق مانەر ۇستەپ تۇردى. سپەكتاكلدىڭ وسى بولىمىندە كورەرمەن قاۋىم كورىنىستىڭ نەگىزگى دامۋ تۇسىن: ەكى كەيىپكەر – ۇل مەن قارا كيىمدەگى ادام – بالەقوردىڭ (بەكزات ورىنباەۆ) تەكەتىرەسىن كورە الدى. بەينەلى تۇردە ايتساق, مۇندا جاقسىلىق پەن جاماندىق بەتپە-بەت كەلدى. پرەمەرانىڭ ەكى كۇنىندە دە ءارتۇرلى, بىراق ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى تۇرعىسىنان تەڭ تۇسەتىن قۇرام بيلەپ شىققانىن اتاپ وتكەن ءجون. ايتا كەتەيىك, حورەوگراف جاس ارتىستەردى ىرىكتەپ الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جالىندى ءھام تالانتتى تاماشا انسامبل ومىرگە كەلدى – ەرلەر كۇش پەن حاريزمانى, ايەلدەر نازىكتىك, بايسالدىلىق, اسقاق رۋح پەن تەكتىلىكتى پاش ەتتى.
سپەكتاكلدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ۇلدىڭ پارتياسىن ورىنداۋشىلار – عالىمجان نۇرمۇحامەت پەن دالەر زاپاروۆ ءوز بەينەلەرىن بىرتىندەپ اشتى. ارتىستەر ءوز كەيىپكەرىنىڭ قايسار مىنەزىن جەتكىزە ءبىلدى. دالەر زاپاروۆ – زور مۋزىكالىق قابىلەتكە يە, ءاربىر ارەكەتىنەن ونىڭ مۋزىكانى ەستىپ, قاز قالپىندا جەتكىزە بىلەتىنى كورىنىپ تۇردى. تەاتر پريماسى ايگەرىم بەكەتاەۆا مۋزانىڭ ءرولىن ءمىنسىز سومداپ شىقتى. ونىڭ اۋەلەگەن ۇزىن قولدارى, نازىك دەنە ءبىتىمى پارتيانى تەرەڭ ءارى اسەرلى ەتىپ ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال انانىڭ پارتياسىن ءار كۇندەرى ادەلينا تولەپوۆا مەن اسەل كەنجەبەكوۆا ورىندادى. كەيىپكەردىڭ بالا كورمەي بەينەت شەككەن ايەل بەينەسىنەن كوكتىڭ سىيىن الىپ – ۇلىن قۇشقان باقىتتى ايەل كەيپىنە ءوتۋى ولار ءۇشىن ەڭ كۇردەلى ەپيزود بولدى. ەكەۋى دە بۇل مىندەتتى ۇزدىك ورىندادى. اكەنىڭ رولىندە جانىبەك احمەديەۆ پەن ولجاس تارلانوۆ ونەر كورسەتتى. ارتىستەر تاماشا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتەرىن پاش ەتىپ قانا قويماي, اكتەر رەتىندە تاماشا ويناپ شىقتى. باقسىنىڭ پارتياسى – بالەتتەگى باستى رولدەردىڭ ءبىرى. اتالعان رولدەگى سۇلتانبەك عۇماردىڭ دەنە يىلىمدىلىگى مەن ادام نانعىسىز يكەمدىلىگىنە كوز تويمايدى. ايتۋلى پارتيانى ەكىنشى قۇرامداعى سوليست سەرىك ناقىسپەكوۆ تە وزىندىك ەرەكشەلىكپەن ورىنداپ شىقتى.
زاماناۋي بالەت ونەرى كوبىنەسە تالانتتى حورەوگرافتاردىڭ, ليبرەتتوشىلاردىڭ, سۋرەتشىلەردىڭ, ديريجەرلەر مەن ارتىستەردىڭ قۋاتتى ءيمپۋلسىنىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. «دالا ءۇنى» پرەمەرالىق قويىلىمىن الار بولساق, مۇندا بارلىق سالا ماماندارى ءساتتى توعىستى دەسەك بولادى. كوركەم مادەنيەت پەن ونەردە قايتا وڭدەۋ تاجىريبەسى بويلاماعان سالا قالماعانى بەلگىلى. سەبەبى تۇپنۇسقالىق شىعارماشىلىقتىڭ تاپشىلىعى سوڭعى ۋاقىتتا اسىرەسە ايقىن سەزىلىپ ءجۇر. سوندىقتان دا «دالا ءۇنى» بالەتىنىڭ ايرىقشا ءونىم سانالۋى زاڭدىلىق. بۇل ونىڭ مۋزىكاسىنا دا, حورەوگرافياسى مەن ساحنالىق بەزەندىرىلۋىنە دە قاتىستى. وسى تۇستا ايتا كەتەر تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ساحنا جابدىقتارى مينيماليستىك ستيلدە ورىندالعان. سەبەبى سپەكتاكلدىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ايتۋلى بالەت الەمىنىڭ سۇلۋلىعى مەن كەربەزدىگىن پاش ەتۋى ءتيىس. دەكوراتسيالار بويىنشا سۋرەتشى ريكاردو سانچەز كۋەردا كەڭ بايتاق قازاق دالاسىنان شابىتتانىپ, ۇلتتىق ءستيلدى اڭعارا بىلگەن جانە ءبىرىنشى بولىمدە ساحنا جابدىعىن قار باسقان تابيعات, كەسەنە كورىنىستەرىمەن شىنايى بەزەندىرگەن. ال ەكىنشى بولىمدە ساحنا ءبىرشاما فۋتۋريستىك كورىندى. اسپان استىنان بوي كوتەرگەن جاڭا دالالىق قالا ستسەنوگرافتىڭ تارتىمدى ولجاسى بولعانى ءسوزسىز.
ۇلىق مەيرام تاۋەلسىزدىك كۇنىندە ۇلى دالا ءتورى – ەلوردادا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ءھام «سبەربانك» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن تۇساۋى كەسىلگەن «دالا ءۇنى» ۇلتتىق بالەتى كورەرمەنىنە شىن مانىندە ونەردىڭ ناعىز مەرەكەسىن تارتۋ ەتتى. تامىرلى تاريحىمىزدان سىر شەرتكەن قويىلىم وتكەننىڭ ونەگەسىن بۇگىنگە جەتكىزىپ, بولاشاققا بايىپتى باعدار سىلتەۋىمەن قۇندى.