برەكسيتتىڭ ەرتەڭى بىتەر ەمەس

تاياۋدا عانا ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون مينيستر­لەر كابي­نەتىنە تاپسىرما بە­رىپ, برەكسيت  كەلىسى­مىسىز اياق­تا­لۋىنا ازىرلەنە بەرۋدى تاپسىر­دى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلى­بريتانيا ەۋروپالىق وداقتىڭ «قۇر­ساۋىندا» قالماۋى ءتيىس. الاي­دا ەل پارلا­مەنتىنىڭ بىرقاتار وكىلى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدى سۇرادى.

ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا ۆون دەر لەيەن­مەن ءۇش ساعات بويى كەلىس­سوزدەر جۇر­گىزگەن ب.دجونسون وداق قۇرا­مىن­داعى ەلدەردىڭ باسشىلارى­مەن جەكە-دارا سويلەسەتىنىن دە جەتكىزدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق وداق ۇسىنىپ وتىرعان كەلىسىم تۇماندى ال­بيون­نىڭ مۇد­دەسىنە ساي كەلمەيدى.

«كەلىسىم ەگىزدەرگە ارنالىپ جاسال­عانداي: ۇلىبريتانيا ءبىر سىڭارى بولسا, ەو ەكىنشى سىڭارى. مى­سالى, ەگەر ەۋروپالىق وداق شاش الدىرسا, ۇلىبريتانيا دا شاش ال­دىرۋى كەرەك. ايتپەسە, تاياق جەيدى. نەمە­سە ەۋروپالىق وداق قىمبات سومكە ساتىپ السا, ۇلى­بريتانيا دا ساتىپ الۋعا مىندەتتى. ايتپەسە, سالىق تولەۋى ءتيىس», دەدى ب.دجونسون.

پرەمەر-مينيستر مۇنداي كەلى­سىمگە قول قويمايتىنىن مالىم­دە­دى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بريۋسسەل شەنەۋنىكتەرى وسى قادام ارقىلى تۇماندى البيوندى ۋىسىنان شىعارماق ەمەس.

بوريس مىرزانى اساۋ اتتاي تۋلاتقان برەكسيت جىرى باستال­عالى بىرنەشە جىل ءوتتى. سوعان قارا­ماستان, ماسەلەنىڭ ەكى تاراپقا دا وڭتايلى شەشىلەتىن ءتۇرى كورىن­بەيدى. قارت قۇرلىق پەن اعىل­شىنداردى اۋرە-سارساڭعا سالعان كەلىسىمنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر.

ۇلىبريتانيا ەۋرو­پا­لىق وداق قۇرامىنا سوناۋ 1972 جىلى ەنگەن-تۇعىن. سودان بەرى تۇماندى ال­بيون­دا ۇيىمنىڭ پايداسى مەن زيا­­نى تۋرالى اڭگىمە ءاردايىم اي­تى­لىپ كەلەدى. ەلدە 1975 جىلى ەۋرو­پالىق وداقتا قالۋ-قال­ماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتىپ, قا­تىس­قانداردىڭ 67 پايىزى قارت قۇر­لىقپەن بىرگە بولۋدى قولداپ داۋىس بەردى. ايتسە دە, ۇيىمنىڭ تيىم­سىزدىگى جونىندەگى اڭگىمە ءجيى ءسوز بولا­تىن. 2013 جىلى وسى ماسەلەگە ءبىر­جولا نۇكتە قويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون ەۋروپالىق وداققا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەدى. 2016 جىلعى 23 ماۋسىمدا ۇلىبريتانيا حالقى داۋىس بەرىپ, «ەۋروپالىق وداقتان شىعۋدى» قولدايتىندار 52 پايىزبەن جەڭىسكە جەتتى.

حالىقتىڭ قارت قۇرلىقتان باس تارتپايتىنىنا سەنىمدى بولعان كەمەرون مىرزا رەفەرەندۋمنان سوڭ قىزمەتىنەن كەتتى. بىراق سودان كەيىن ەل تىزگىنىن قولى­نا العان تەرەزا مەي دە برەكسيتپەن باسى قاتىپ, اقىرى ورىنتاعىن بوساتتى. بوريس دجونسون كەزەكتەن تىس سايلاۋدا پرەمەر-مينيسترلىككە سايلانىپ, برەكسيت ماسەلەسىنە نۇكتە قويۋعا ۋادە بەرگەن. بىراق ەۋروپالىق وداقپەن ىمىراعا كەلۋ وعان دا وڭايعا سوقپاي تۇر.

ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداق­پەن قوش­تاسۋ ءۇشىن كوپتەگەن كەلىسىمدى قايتا قاراپ, وزەكتى ماسە­لەلەردىڭ وڭتاي­لى شەشىمىن تابۋ­عا ءتيىس. ماسەلەن, ەۋرووداقتان شىق­قاننان كەيىن سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكارا, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناس سەكىلدى ماسەلەلەر ەۋروپا سايا­ساتكەرلەرىنىڭ دە, داۋنينگ ءستريتتىڭ دە ابدەن باسىن قاتىردى.

قازىرگى تاڭدا يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەن جوق.  ويت­كەنى العاشقىسى – وداق قۇ­را­مىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەت, كەيىنگىسى ۇلىبريتانيانىڭ اكىم­شىلىك ايماعى عانا. بىراق ەكى ەل­دىڭ اراسىنداعى شەكارا قۇجات جۇزىندە عانا. ايتپەسە, حالىقتىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتكەلى قاشان! مىسالى, ءدال شەكارادا ورنالاسقان ەلدى مەكەننىڭ بريتانيالىق جاعى بەلكۋ, ال يرلانديالىق جاعى بلەكلايون اۋىلى دەپ اتالادى. ەكى ورتانى بەلكۋ وزەنى ءبولىپ جاتىر. اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا كوپ ەمەس. بەلكۋدە بەس جۇزگە جۋىق, بلەكلايوندا ءۇش جۇزگە جۋىق ادام بار. ەلدى مە­كەن­دەگى جال­عىز ەت دۇكەنى يرلان­ديالىق تاراپتا ورنا­لاس­قان. ال شاش­تاراز, شارۋاشىلىق دۇكەنى ۇلى­بريتانيا اۋماعىندا تۇر. تۇمان­دى البيوندا مۇنداي ەلدى مەكەن­دەر جە­تىپ-ارتىلادى. ياعني ۇلى­بري­تانيا قارت قۇر­لىقتىڭ ەسىگىن جاپقاننان كە­يىن, مۇنداي اۋىل­دارداعى جاعداي قالاي بولماق؟

ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداققا 1972 جىلدان بەرى مۇشە ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. سودان بەرى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس كۇشەيىپ, تىم كۇردەلەن­گەنى سونشالىق, قازىر سولاردىڭ ءتۇيىنىن جەكە-جەكە تارقاتۋعا تۋرا كەلەدى. مىسالى, شەنگەن ايماعىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ ازاماتتارى تۇماندى ال­بيونعا ەمىن-ەركىن كىرىپ شىعادى. سول سەكىلدى اعىلشىندار دا شەنگەن ايماعىنا كىرەتىن ەلدەرگە بارعاندا قوسىمشا قۇجات تاپسىرىپ, تەكسەرۋدەن وتپەيدى. سول سەكىلدى ەكى جاقتىڭ ۇشاقتارى دا ەمىن-ەركىن ۇشىپ ءجۇر. بىراق برەكسيت كەلىسىمسىز اياقتالسا, ءبارى وزگەرمەك. الدىن الا كەلىسىم بويىنشا كەلەر جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا اۋە كومپانيالارى قىزمەتىن جالعاستىرا بەرمەك. ايتسە دە, وسى مەرزىم ىشىن­دە ولار ۇشىپ-قونۋعا قاتىستى قۇجات­تاردى ەۋروپالىق وداقتىڭ ەرەجەسىنە ساي رەسىمدەۋى كەرەك. ياعني بۇل EasyJet, Ryanair جانە British Airways كومپانيالارى ءۇشىن وڭايعا سوقپايتىنى انىق.

وعان قوسا, تاس جولمەن تاسىمال­دا­نا­­تىن جۇك تاسىمالى دا زيان شەكپەك. بۇ­گىنگە دەيىن جۇك كولىكتەرىنە ەش شەكتەۋ ق­و­يىل­­­ماعان-دى. ەندى ەۋروپادان تاۋار تاسي­­­تىن­داردىڭ سانى ازايادى. ۇلىبري­تانيا­­نىڭ وسى سالاعا جاۋاپتى مەكەمەسى 2021 جىلى وداققا مۇشە ەمەس ەلدەردەن كەلەتىن 2000 شو­پىر­عا عانا رۇق­­سات ەتپەك. ال ەو تاراپى 10 مىڭ جۇرگىزۋشىگە رۇقسات بەرۋدى سۇ­راپ وتىر. ەۋروپالىق كوميسسيا ۇسىن­عان كەلى­سىم جوباسىندا جۇر­­گىزۋشىلەر سانىن شەك­تەۋ ۇلى­­بري­تانيا مەن ەو-عا مۇشە مەم­لەكەت­­­تەر اراسىنداعى تاۋار اينالى­مى­نا ايتار­لىقتاي كەرى اسەر ەتە­تىنى ايتىلعان. سونداي-اق اۆتوبۋس ارقى­لى جولاۋشى تاسىمالى دا ايتار­لىقتاي كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى.

برەكسيت كەلىسىمسىز اياقتالسا, ۇل­ىبري­تانيا مەن ەۋروپانى جال­عاپ جاتقان جەراستى تۋننەلى مۇل­دەم جابىلىپ قالۋى مۇمكىن. حالىق اراسىندا ەۋروتۋننەل دەپ اتالاتىن بۇل تەمىر جول بايلانىسى لا-مانش بۇعازىنىڭ استىنان ءوتىپ, فران­تسيا مەن انگليانى جالعاپ تۇر. وسى تۋننەل­دىڭ ارقاسىندا پاريجدەن لون­دونعا دەيىن نەبارى 2,5 ساعاتتا بارۋعا مۇمكىندىك بار. ونىڭ قۇرىلىسى 1994 جىلى اياق­تال­عان. سودان بەرى قالتقىسىز قىز­مەت ەتىپ كەلەدى. الدا-جالدا بريۋس­سەل مەن لوندون مامىلەگە كەلمەسە, زاماناۋي الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى مۋزەيگە اينالماق.

ايتا كەتەرلىگى, قازىر تۋننەلدە ونداعان شاقىرىمعا سوزىلعان جۇك كولىكتەرىنىڭ كەپتەلىسى پايدا بولعان. ويتكەنى مەجەلى مەرزىمگە دەيىن جۇگىن جەتكىزۋگە اسىققان­دار كوپ. سونىڭ سالدارىنان تۋننەلدىڭ ەكى باسىندا جۇرگىزۋشىلەر ساعاتتاپ كۇتۋگە ءماجبۇر. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ايتۋىن­شا, ادەتتە كۇنىنە تۋننەل ارقىلى 6000-عا جۋىق جۇك كولىگى وتەدى. بىراق كەيىنگى بىرنە­شە كۇندە ولاردىڭ سانى 9000-نان اسقان.

ەۋروتۋننەلدە كەپتەلىستىڭ سالدارى كولىك وندىرىسىنە زيانىن تيگىزدى. Honda مەن Jaguar كومپانيالارى ماشينا جاساۋدى ۋاقىتشا توق­تاتا تۇراتىنىن مالىمدەدى. ويت­كەنى ەۋروپادان كەلەتىن كەي جاب­دىقتار كەپتەلىستە قالىپ كەتكەن.

كەلىسىمسىز برەكسيتتەن زيان شەگەتىن تاعى ءبىر سالا – بالىق اۋلاۋ. كىم قاي سۋلاردا بالىق اۋلاۋىنا رۇقساتى بار, بۇعان دەيىن ەمىن-ەركىن جۇرگەن كەمەلەر قايتپەك؟ مۇنىڭ ءبارى ءالى دە شەشىلمەي تۇر.

سونداي-اق تۇماندى البيوندا تۇرا­تىن ەۋروپالىقتار مەن قارت قۇرلىقتا قىز­مەت ىستەيتىن اعىل­شىن­داردىڭ تاع­دىرى قالاي وزگە­رەدى؟ بۇۇ-نىڭ حالىق­ارا­­لىق ميگ­را­تسيا جونىندەگى دەرەكتەرى­نە سۇيەنسەك, بۇگىندە ەۋروپادا ءومىر سۇ­رە­تىن اعىل­شىنداردىڭ سانى 1,5 ميلليون. ال تۇمان­دى البيون­دا ەڭبەك ەتۋدى تاڭداعان ەۋرو­پا­­لىق­تاردىڭ سانى 500 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.