ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ سالاسىندا رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى (پيك) ورنىنا تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ جاڭا فورمالارى ەنگىزىلۋدە.
پيك-تەن – ميب-كە
تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ, پاتەرلەردىڭ مەنشىك يەلەرى كەلەر 2021 جىلدىڭ 7 قاڭتارىنا دەيىنگى مەرزىمدە تۇرعىن ءۇي-كومۋنالدىق-شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ ءبىر جىل ىشىندە ءۇيدى باسقارۋ نىسانى رەتىندە جاي سەرىكتەستىك نەمەسە م ۇلىك يەلەرىنىڭ بىرلەستىگىن (ميب) تاڭداۋ ءۇشىن جينالىس وتكىزۋى كەرەك. قازىرگى پيك-تەردىڭ 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن جۇمىس ىستەۋگە قۇقى بار. وسى رەتتە پيك پەن ميب-ءتىڭ ايىرماشىلىعىنا توقتالىپ وتسەك.
م ۇلىكتىڭ مەنشىك يەلەرىنىڭ بىرلەستىگى تۇرىندە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمنىڭ جاڭا نىسانى قۇرىلىپ, ولار ء«بىر ءۇي – ءبىر بىرلەستىك – ءبىر شوت» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. زاڭ بويىنشا پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىنىڭ ورنىنا كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ 2 نىسانى انىقتالعان: ميب – زاڭدى تۇلعا نەمەسە كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيدە پاتەرلەر مەن تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ يەلەرى م ۇلىكتىڭ مەنشىك يەلەرى بىرلەستىگىن قۇرعىسى كەلمەسە جاي سەرىكتەستىك (زاڭدى تۇلعا قۇرماي-اق) قۇرۋعا بولادى. كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي يەلەرى جينالىس وتكىزىپ, ميب نە قاراپايىم بىرلەستىك قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. جينالىسقا تۇرعىنداردىڭ كەمىندە 51 پايىزى قاتىسۋى ءتيىس. ميب پاتەر يەلەرىنەن قۇرىلادى. جينالىستا تۇرعىندار ءوز ارالارىنان ءۇي كەڭەسىن, رەۆيزيالىق كوميسسيا, بىرلەستىك توراعاسىن سايلايدى. اۋلا سىپىرۋشى, ەلەكتريك, قۇبىر جوندەۋشىلەر شتاتقا الىنبايدى. قىزمەتكەر سانىنا ەمەس, ناقتى ىستەگەن قىزمەتىنە تولەنەدى. ول قىزمەتتەردى كەلىسىمشارتپەن سەرۆيستىك كومپانيالار اتقارادى.
پيك بىرنەشە تۇرعىن ءۇيدى باسقارادى. ون نەمەسە ءجۇز شاقتى ۇيگە ءبىر عانا ەسەپشوت اشىلعاندىقتان, تۇرعىنداردان جينالعان اقشانىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانىن ناقتى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. سىرتتان كەلگەن باسقارۋ مەكەمەلەرى تۇرعىندارعا وزدەرىنىڭ قىزمەتى مەن ءتاريفىن بەلگىلەيدى. ال ميب قۇرامىنا سول ءۇيدىڭ تۇرعىندارى عانا كىرەدى. ءاربىر ءۇي جەكە باسقارىلادى, جەكە شوت بولادى.
اي سايىن قانشادان جيناۋدى وزدەرى بەلگىلەيدى. ءوزىنىڭ جەكە جيناق شوتى بولادى. ياعني جاڭا جۇيە پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى جانە باسقارۋشى كومپانيالار تاراپىنان قىزمەتتەر مەن تاريفتەردى تۇرعىندارعا كۇشتەپ تاڭۋدى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە تۇرعىندار قاراجاتىن جۇمسالۋىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ميب كوممەرتسيالىق ۇيىم بولماعاندىقتان سالىق تولەمەيدى, پايدا تابۋدى كوزدەمەيدى. جينالعان قارجىنىڭ بارلىعى دەرلىك تۇرعىن ءۇيدى جيناۋعا, جوندەۋگە جۇمسالادى.
پاندەميا تۇرعىن ءۇي رەفورماسىن تەجەۋدە
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قابىلدانعان زاڭ بويىنشا پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ مەنشىك يەلەرى باسقارۋ نىساندارىنىڭ ءبىرىن (ميب; جس) تاڭداۋى قاجەت بولعان ەدى. وسى رەتتە ءبىز جاڭا جۇيەگە كوشۋ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن «تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇربەك سەرىكوۆتەن سۇراپ بىلگەن ەدىك.
«كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر – ازىرگە باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ قاراماعىندا, كوبىنە بۇرىنعىشا پيك-تەر قىزمەت كورسەتۋدە. ەگەر پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ مەنشىك يەلەرى ءۇي-جايلاردىڭ (پاتەرلەر) مەنشىك يەلەرىنىڭ كووپەراتيۆى, پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ مەنشىك يەلەرىنىڭ تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى, تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى نىسانىندا قالعىسى كەلسە, وندا زاڭنامادا ولاردىڭ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى 2022 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن كوزدەلگەن. كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيدە ميب نەمەسە جس قۇرىلماي, كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى باسقاراتىن باسقارۋشى كومپانيالار تۇرعىن ءۇيدى تىكەلەي باسقارا المايدى. بۇگىنگى تاڭدا كوندومينيۋم وبەكتىسىن باسقارۋعا جانە ونىڭ ورتاق مۇلكىن كۇتىپ-ۇستاۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن تۇرعىندارمەن جازباشا, ZOOM پلاتفورماسى ارقىلى ونلاين رەجىمدە ساۋالداما جۇرگىزىلەدى», دەيدى ن.سەرىكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى پاندەميا تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ سالاسىنداعى رەفورماعا ءبىرشاما تۇساۋ بولعانى انىق. كارانتين كەزىندە ميب, جس قۇرۋ ءۇشىن تۇرعىنداردىڭ باسىن قوسىپ جينالىس وتكىزۋ مۇمكىن بولمادى. ارينە, بۇل جاعداي ميب جانە جس قۇرۋ پروتسەسىن تەجەيدى. سوعان قاراماستان, 2020 جىلعى 26 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكا بويىنشا 338 ميب تىركەلگەن ەكەن. ونىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسى – 132, الماتى قالاسى – 126, قوستاناي وبلىسى – 23, اقمولا وبلىسى – 14, ماڭعىستاۋ وبلىسى – 18, پاۆلودار وبلىسى – 6, اتىراۋ وبلىسى – 2, اقتوبە وبلىسى – 5, باتىس قازاقستان وبلىسى – 4, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 3, قىزىلوردا وبلىسى – 1, شىمكەنت قالاسى – 1, شىعىس قازاقستان وبلىسى – 4 ميب, ال الماتىدا – 172, شىمكەنتتە 56 جاي سەرىكتەستەر قۇرىلدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋى اياسىندا رەفورمانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ باسقارما تاراپىنان اۋقىمدى شارالار جۇرگىزىلۋدە. باسقارۋدىڭ جاڭا نىساندارىن ەنگىزۋ ءۇشىن بۇگىندە تۇراقتى نەگىزدە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى, «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق باق-تا ماقالالار جاريالاۋدا. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ينفوگرافيكا مەن بەينەروليكتەر جاريالاۋ ارقىلى حالىقتى رەفورمانىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ميب توراعالارى, جس سەنىمدى تۇلعالارى, كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي باسقارۋشىلارى, باسقارۋشى كومپانيالارى ءۇشىن داعدىلار مەن ءبىلىم الۋ ءۇشىن كوندومينيۋم وبەكتىسىنىڭ ورتاق مۇلكىن باسقارۋ جانە كۇتىپ-ۇستاۋ بويىنشا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلدى», دەيدى تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى وكىلى.
سونداي-اق ول وڭىرلەردە ميب نەمەسە جس ينستيتۋتىن اۋقىمدى ەنگىزۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋى قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ازاماتتارعا زاڭ جانە قارجى ماسەلەلەرىن, سونداي-اق كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ جانە كۇتىپ-ۇستاۋ سالاسىنداعى داۋلى جاعدايلاردى ازايتۋ ءۇشىن وڭىرلەردە تۋىندايتىن پروبلەمالاردى شەشۋدە كەڭەس بەرەدى. وسىعان بايلانىستى پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ مەنشىك يەلەرى «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اق-عا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا تەگىن كەڭەس الۋ ءۇشىن جۇگىنە الادى. بۇل ەلىمىزدە ميب جانە جس تىركەۋ, قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى جاساۋدا قاتەلىكتەرگە جول بەرمەيدى.
تاريفتەر كوتەرىلە مە؟
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەر ءسوز بولعاندا تاريفتەر باعاسىنىڭ قالاي بولاتىنى قىزىقتىراتىنى انىق.
«كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە تاريفتەردى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندار بەلگىلەيتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سوندىقتان باسقارۋ فورماسىنىڭ ميب-كە نەمەسە جس-عا وزگەرۋى كوممۋنالدىق تولەمدەردىڭ مولشەرىنە اسەر ەتپەيدى. پاتەرلەردىڭ, تۇرعىن ەمەس ءۇي-جايلاردىڭ يەلەرى تاريف وسسە دە, بۇل اقشا ءوز ءۇيىن كۇتىپ-ۇستاۋعا جۇمسالاتىنىن تۇسىنگەنى ابزال. بۇل رەتتە ءتاريفتىڭ ۇلعايۋى شىعىستار سمەتاسىنا ءۇيدى ساپالى كۇتىپ-ۇستاۋ ءۇشىن قوسىمشا قىزمەتتەردى قوسقان كەزدە مۇمكىن بولادى», دەيدى نۇربەك نۇرجان ۇلى.
سونداي-اق تاريفتەردىڭ تومەندەۋى دە مۇمكىن ەكەن. بۇل سول ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە, تەحنيكالىق قاباتتاعى ءۇي-جايلاردى, ورىن جايلاردى جالعا بەرۋدەن قوسىمشا كىرىس الۋ ەسەبىنەن مۇمكىن بولادى.
ازىرگە جاڭا قۇرىلىم تورگە وزا قويعان جوق. ەسكى جۇيە جۇمىس ىستەپ تۇر. كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى زاڭنان دا, جاڭا جۇيەدەن دە بەيحابار. كورشىلەر چاتىنداعى اڭگىمەنىڭ اۋانىنان ولاردىڭ تاريفتەردىڭ قۇنى مەن كەيبىر قىزمەتتەرگە, ليفت قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىنىن اڭعاردىق. بازبىرەۋلەرى سەنىمسىزدىك تانىتتى.«كىم باسقارسا دا قىزمەتى كوڭىلىمىزدەن شىقسا. اي سايىن كومقىزمەت تولەپ وتىرمىز. سول اقشا قايدا كەتىپ جاتىر دەگىزبەسە ەكەن», دەيدى. تۇرعىنداردى الاڭداتاتىن ماسەلە – جايلى تۇرمىس, قاۋىپسىز ءومىر, ءتيىمدى تاريف.
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست