ساليقالى ساياسات ساباقتاستىعى

1989 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا نۇر­سۇلتان نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا ءبىرىنشى جالپىۇلتتىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ن.ءا.نازارباەۆقا سايلاۋشىلاردىڭ 98,7%-ى داۋىس بەردى. وسىلايشا, قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ تاعدىرشەشتى تاڭداۋىن جاساپ, ناتيجەسىندە ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.

ال 2019 جىلى 19 ناۋرىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ۇن­دەۋ جولداپ, وندا پرەزيدەنتتىك وكى­لەتتىگىن توقتاتاتىندىعى تۋرالى شە­شىمىن جاريالادى. ءوز سوزىندە قازاق­ستان­نىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ: «ماعان ۇلى حال­قىما, تۋعان جەرىمە قىزمەت ەتۋ باقىتى بۇ­يىر­دى. بارشاڭىزعا – حالقىما زور ري­زا­­شىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, باسىمدى يەمىن. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا سىز­دەردىڭ سەنىمدەرىڭىزدى اقتاۋ ءۇشىن مەن بار كۇش-جىگەرىمدى, دەنساۋلىعىمدى, ۋاقى­تىمدى اياماي ادال قىزمەت ەتتىم», دەدى. تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ بۇل قادامى – ءبىز­­دىڭ حال­قىمىزدىڭ دانالىعىنا دەگەن تو­لىق سەنىمىن بىلدىرەدى.

ەلباسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتىس­تىكتەرى تۋرالى ايتا وتىرىپ, «وسىنىڭ ءبارىن سىزدەرمەن بىرگە جاسادىق, قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار!» دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ حالقى ءۇشىن تۇراقتىلىقتىڭ سە­نىمدى كەپىلى بولدى, بۇل كۇردەلى ساياسي, ەكو­نوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قايتا قۇرۋ­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا, الەمدىك قو­عامداستىقتىڭ قازاقستاندى تانۋىنا كە­ڭىنەن جول اشتى. سونىمەن بىرگە حالىق­ارالىق قوعامداستىقتا قازاقستان مەن نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ اراسىندا مىقتى بايلانىس ورناعان.

بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە دۇ­نيە ەسىگىن اشقان قازاقستاندىقتاردىڭ ­جاڭا بۋىنى ءوسىپ كەلەدى. قازىر ولارعا عانا ­ەمەس, ەگدە جاستاعى ادامدار ءۇشىن دە وسى جىلداردا بولعان وزگەرىستەردىڭ, يگىلىكتەردىڭ ماسشتابىن باعالاۋ كەيدە قيىنعا سوعادى. 30 جىلداي ۋاقىت بۇرىن قازاقستاندىق­تار ءوز تاريحىنداعى ەڭ قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبى­رىن باستان كەشتى. كەڭەس وداعى ىدىرا­عان­نان كەيىن كوپتەگەن كاسىپورىن توقتاپ, ميلليونداعان ادام جۇمىسسىز قالدى جانە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىزدىك ورنادى, ازىق-ت ۇلىكتى كارتوچكالار ارقى­لى الدى, ال كورشى مەملەكەتتەردىڭ ىرگەسى ۇلت­­ارالىق قاقتىعىستار مەن ازاماتتىق سوعىستاردىڭ كەسىرىنەن شايقالدى. وتىز جىلدان سوڭ قازاقستان قارقىندى ەكونوميكاسى بار مەملەكەتكە, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەدەلدى قاتىسۋشىسىنا اينالادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت باستاعان قازاقستان العا قاراي ءورشىل ماقساتتاردى باتىل قويىپ, كەدەرگىلەردى جەڭە وتىرىپ, بىرتە-بىرتە العا جىلجىدى. ۋاقىتتىڭ قا­دىرىن جاقسى سەزىنۋ ساياساتكەر ءۇشىن ما­ڭىزدى قاسيەت, ويتكەنى ول ۋاقىتىندا شە­شىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەزىندە ۇلى سەنەكا كەيبىر ىستەردىڭ ۇلىلىعى ولار­دىڭ ولشەمدەرىنە ەمەس, ءوز ۋاقىتىندا بول­عاندىعىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتقان ەدى.

بولاشاققا كورەگەندىكپەن قاراپ, كەلە­شەكتىڭ ۇردىستەرىن بولجاۋ قاسيەتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندە قوعامدىق پسيحولوگيانى سەزىنىپ قانا قوي­ماي, سونىمەن بىرگە ونى دامۋ جولى­نا باعىتتاۋىنا, ونىڭ جاعىمسىز جاق­تارىن قاداعالاپ قانا قويماي, سونداي-اق ولارعا بەلسەندى تۇردە قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ول ارقاشان پروگرەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن نەمەسە ونى تەجەيتىن الەۋمەتتىك ستەرەوتيپتەر مەن ينەرتسيانى وزگەرتۋگە تىرىستى. ويتكەنى, ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن دۇرىس سەزىنۋ ارقاشان ولار قولدايتىن شارالاردى قابىلداۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. كوبىنەسە جاعىمسىز شارالار قولدانۋعا تۋرا كەلەدى, كەيدە ۇزاق مەرزىمدىك ستراتەگيالىق جەڭىستەر ءۇشىن قانداي دا ءبىر ساتتىك, تاكتيكالىق جەتىستىكتەردى قۇربان ەتۋ كەرەك.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتقانداي: «ناعىز كوشباسشى بولۋدىڭ قيىندىعى – ول سەنىڭ ءبارىن الدىن الا بولجاي ءبىلۋىڭ. سەن جەتەكتە جۇرگەن ەمەس, جەتەكتەۋشى ادامسىڭ. سوندىقتان قايدا جەتەلەپ كەلە جاتقانىڭدى ءبىلۋىڭ كەرەك. ...شەشىم قابىلداپ, سول شەشىم ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن – پرەزيدەنت».

ۋينستون چەرچيللدىڭ « ۇلىلىقتىڭ با­عاسى – جاۋاپكەرشىلىك» دەگەن ناقىل ءسوزى بار. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەرەكشە تالانت يەسى, سونىڭ ارقاسىندا ول بۇگىندە الەمنىڭ كورنەكتى كوشباسشىلارى قاتارىنا ەندى, ول ومىرىندەگى ماڭىزدى ىسىنە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە وتىرىپ, تەڭدەسسىز جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن موينىنا ارتتى. وسى ارقىلى ول ءوز حالقىنىڭ ۇلكەن ريزاشىلىعى مەن قۇرمەتىنە يە بولدى. بۇعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزەڭىنىڭ وزىندە دە 85%-دان تومەن تۇسپەگەن الەۋمەتتىك مو­نيتورينگتەگى رەيتينگى دالەل بولا الادى.

پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جول­داۋ جاريالاۋ تاجىريبەسى 1997 جىلى ەن­گىزىلدى, ولار جىلدىڭ ماڭىزدى سايا­سي وقيعاسى بولدى جانە نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ حالىققا جاساعان ءاربىر جول­داۋىنىڭ وزىندىك ەرەكشە ساياسي ءۇنى, شابىت­تاندىرۋشى اسەرى جانە جوعارى موبي­ليزاتسيالىق الەۋەتى بولدى. ال 2019 جىل­عى 19 ناۋرىزدا ميلليونداعان ازامات ەل­باسىنىڭ ۇندەۋىنەن قانداي دا ءبىر ساياسي تۇجىرىمداما ەستۋگە دايىن بول­دى, ونىڭ ءسوزىن ميلليونداعان ازامات اس­قان قىزىعۋشىلىقپەن تىڭدادى. نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنەن كەتۋ تۋرالى شەشىمى جالپى تاڭدانىس, ەسەڭ­گىرەتۋ تۋدىردى, كوپتەگەن ادامدار كوز جاس­تارىن جاسىرمادى.

بۇل شەشىم قانشا كۇتپەگەن بولىپ كورىنگەنىمەن دە, ول تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قازىرگى زامان رۋحىنا, تەرەڭ دانالىعى مەن سيپاتىنىڭ كۇشىنە تولىق سايكەس كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان ۇندەۋىندە الەم ءبىر ورىن­دا تۇرمايدى, جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى: «مەن جانە مەنىڭ زامانداستارىم ەلىمىز ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادىق. ونىڭ ناتيجەلەرى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. الەم وزگەرىپ, جاڭا بۋىن كەلەدى. بۇل – تابيعي پروتسەسس. ولار ءوز زامانىنىڭ پروبلەمالارىن شەشەتىن بولادى. سونداي-اق, ەلىمىزدى ودان ءارى وركەندەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا ءتيىس».

سونىمەن قاتار ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ ءوز مىندەتىنە ادال بولا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ودان ءارى ءساتتى دامۋى تاڭدالعان باعىتتىڭ ساباقتاستىعىن قام­تاماسىز ەتۋ جاعدايىندا عانا مۇم­كىن بولاتىندىعىن باسا ايتتى: «قا­زاق­ستانداعى بيلىك ساباقتاستىعى كون­ستي­تۋتسيالىق تۇرعىدان رەتتەلگەن. پرە­زي­دەنت­تىڭ وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توق­­تاتىلعان جاعدايدا ونىڭ وكىلەتتىگى قال­­عان مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن سەنات تور­اعاسىنا بەرىلەدى. سودان كەيىن جاڭا پرە­زيدەنت سايلاۋى بولادى». قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ تور­اعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۋرالى ايتا وتىرىپ, ن.ءا. نازارباەۆ: «قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاقستاندى باسقارۋعا ناعىز لايىقتى ازامات دەپ سەنەمىن», دەدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كە­زەكتەن تىس سايلاۋىندا كانديداتۋراسىن قول­داي وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ نازارىن ق.توقاەۆتىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جانە ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنە اۋداردى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدار­لاما­سىن­دا ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋى مەن الەم­­دەگى بەدەلدى مەملەكەتكە اينالۋىنا ىقپال ەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانعان با­عىتى ساقتالاتىنىن, ساباقتاستىق ودان ءارى جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى ارقى­لى پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىنىڭ وراسان زور مۇراسىن ەسەلەي وتىرىپ, ونىڭ ساياسي ەركىن ورىنداۋعا, قازاق­ستاندى ودان ءارى وركەندەتۋگە, ەلدەگى تۇ­راقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى قامتا­ماسىز ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورەمىز.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆ ينتەللەكتۋال­دى يننوۆاتسيانى داستۇرمەن, بەدەلمەن, ومىرلىك دانالىقپەن جانە سالاۋاتتى پراگ­ماتيزممەن ۇشتاستىراتىن ساياسي كوش­باسشى. سوندىقتان ونىڭ ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق جوبالارى ءساتتى جۇزەگە استى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەلدى داعدا­رىس­تان شىعارۋدىڭ, ونىڭ دامۋى ءۇشىن ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەيتىن جۇيەنى قالىپتاستىرىپ, جاڭا مەملەكەت قۇردى جانە باسقارۋدى كوش­باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىنا بەرۋدىڭ وڭتايلى جولىن تاپقان حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ساياساتكەر.

زارەما شاۋكەنوۆا,

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى