قىتاي كەدەيشىلىكتى جەڭدى مە؟

قىتاي ۇزاق ۋاقىت بويى الەم­دەگى كەدەيلەرى كوپ ەلدەردىڭ قاتا­رى­­­نا كىرىپ كەلگەن-ءدى. سول سەبەپ­تى ءاب­­سوليۋتتى كەدەيلىكپەن كۇرە­سۋ سي تسزين­پين ساياساتىنىڭ باس­تى با­عىت­­تارىنىڭ بىرىنە اينال­دى. وسى­­عان باي­لانىستى 2020 جىل­دىڭ ايا­عىن­ا دەيىن ەلدەگى كەدەيشى­لىك­­­پەن كۇرەسىپ, كىرىسى تومەن وتباسى بول­­ماي­تىنىنا ۋادە بەرگەن-ءدى. وسى سايا­سات اياسىندا سي تسزينپين 2014 جىلى ەلدەگى 832 اۋداننىڭ الەۋ­­مەت­­تىك جاعدايىن جاقسارتۋعا كىرىستى.

قىتاي باسشىسىنىڭ وسى جىلدى تاڭداۋى بەكەر ەمەس. كەلەر جىلى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. بۇل ايتۋلى داتا كەڭ كولەمدە, جارقىن جەتىستىكتەرمەن اتاپ ءوتىلۋى ءتيىس.

وتكەن دۇيسەنبىدە سينحۋا اگەنت­­تىگى كەدەي اۋداندار تىزىمىن­دەگى سوڭعى 9 ايماقتىڭ تۇرمىسى جاق­سار­عانىن حابارلادى. ولاردىڭ ءبارى گۋيچجوۋ پروۆينتسياسىندا ورنالاسقان. CGTN ارناسى ءوز كەزە­گىندە قىتاي مەجەلى مەرزىمنەن ءبىر اي بۇرىن كەدەيشىلىكتەن قۇتى­لۋ جوسپارى ورىندالعانىن ايتىپ, جارياعا جار سالدى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ وكىلى چجاو ليتسزيان ءباسپاسوز جيىنىندا قىتاي­دىڭ العا قويعان ماقساتى ورىن­دالعانىن جەتكىزدى.

Global Times گازەتىنە سۇح­بات بەرگەن ساراپشىلاردىڭ ءبىرى كەدەي­شىلىكپەن كۇرەستىڭ قانشا­لىقتى تابىستى اياقتالعانىن ءبىلۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بەيجىڭ بيلىگى كەڭ كولەمدى زەرتتەۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. ياعني, ونىڭ قورىتىندىسى 2021 جىلدىڭ ورتاسىنا تامان عانا انىقتالادى. بۇل – بىرىنشىدەن.

ەكىنشىدەن,  ماسەلە كەدەيلىك شەگىن انىقتاۋدى ەسەپتەۋگە كەلىپ تىرەلەدى. قىتاي بيلىگى ءابسوليۋتتى كەدەيلىك دەڭگەيىنە جىلدىق تابىسى 2300 يۋانعا جەتپەيتىن تۇر­عىنداردى جاتقىزادى. ال الەم­دىك بانكتىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا جىل­دىق تابىسى 700 دوللارعا جەت­پەي­تىندەر وتە كەدەيلەر تىزىمىنە كىرەدى. ياعني, بەيجىڭ بيلىگى كەدەيلەردى انىقتاۋ ءتاسىلى الەمدىك ستاندارتتان وزگەشە بولىپ تۇر.

جان باسىنا شاققانداعى ۇلت­تىق جالپى كىرىستىڭ (GNI) ەل ىشىندەگى ايىرماشىلىعى ۇلكەن. ماسە­لەن, بۇكىل ەل بويىنشا بۇل كور­­سەت­كىش 10 410 دوللارعا تەڭ. ال اۋىلدى جەرلەردەگى تۇرعىن­دار­­­دىڭ جىلدىق ورتاشا تابىسى 2440 دوللاردى قۇرايدى. ايىر­ما­شى­لىق وتە ۇلكەن. ءتىپتى ۇل­كەن قا­لا­لارداعى تۇرعىنداردىڭ تابىسىن­دا دا ايىرماشىلىق وراسان. ماسەلەن, بەيجىڭ, شانحاي سەكىل­دى مەگاپوليستەردىڭ تابىسى اناعۇرلىم ارتىق.

ونىڭ ۇستىنە, قىتاي كەدەي­شى­لىكتى جەڭگەن كۇننىڭ وزىندە ەلدە تۇر­مىسى تومەن وتباسىلار وتە كوپ. قىتاي پرەمەر-ءمينيسترى لي كەتسيان مامىردا 600 ميلليون قى­تاي­لىقتىڭ اي سايىنعى ورتاشا تابىسى 1000 يۋان دەپ مالىمدەگەن. دەمەك, ەل حالقىنىڭ 40 پايىزدان استامىنىڭ تابىسى 150 دوللارعا جەتەر-جەتپەس.

بۇدان بولەك, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ كەدەي­لىكپەن كۇرەس تاسىلىنە دە سۇراق كوپ. كەيبىر كەدەي اۋداندار­دا اۋىل تۇرعىندارىن تۇگەلدەي جاڭا مەكەنگە كوشىرگەن وقيعالار تىركەل­گەن. وسىلايشا تۇرمىسى تومەن وڭىرلەردە جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ, جول سالىپ, اۋىز سۋ جەت­كىزۋدىڭ ورنىنا حالىقتى جاع­دايى جاقسى اۋداندارعا اپارىپ ورنا­لاستىرعان.

ايتسە دە, قىتاي تاراپى كەدەي­شى­لىكپەن كۇرەستە قول قۋسى­رىپ وتىر­دى دەۋگە كەلمەس. سي تسزين­پين 2014 جىلى ءوز جوسپارىن جا­ريا­لاعاننان كەيىن قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. بىلتىر 1 ميل­ليون­عا جۋىق تۇرعىنعا تازا اۋىز سۋ جەتكىزىلدى. الىس ەلدى مەكەندەرگە اپاراتىن جاڭا جولدار سالىنىپ, ولاردىڭ ۇزىندىعى 4,2 ميلليون شاقىرىمدى قۇرادى.

ءبىر قىزىعى, قىتايدىڭ بۇ­قارا­لىق اقپارات قۇرالدارى كەدەي­لىكتى جەڭدىك دەپ قۋانىپ جات­قا­نى­نا قاراماستان, ەلدەگى باس­تى بيلىك بۇل تۋرالى ءۇنسىز. ساراپ­شىلار مۇنىڭ باستى سەبەبى كوم­مۋنيس­تىك پارتيا العا قويىلعان ماق­سات­تىڭ قانشالىقتى ناقتى ورىن­دالعانىنا كوز جەتكىزۋدى كوز­دەۋىندە جاتىر دەپ ەسەپتەيدى.

قورىتا ايتقاندا, كەدەيلىكپەن كۇرەستىڭ ناتيجەسى رەسمي تۇردە ايتىلماعانىمەن, كوپ ۇزاماي-اق قىتاي بيلىگى بۇل تۋرالى ارنايى مالىمدەمە جاسايتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس.