ەلباسى جانە سىر ەلى

تاريحتى قاشان دا تۇلعالار جاسايتىنى بەلگىلى. الەمدەگى ءار حالىقتىڭ ءوز داۋىرلەۋ تاريحى بولسا, سول كەزەڭدە باسشىلىق ەتكەن تۇلعانىڭ دا ىستەگەن ءىسى مەن ءىزى قالادى.

وسى ورايدا, بۇكىل تۇركى الەمىنە ورتاق تاريحي تۇلعا, فيلوسوف, ابىز قورقىت اتانىڭ «اۋىر جۇكتىڭ مەحناتىن تۇعىر ەمەس, تۇلپار بىلەر» دەگەن ءتامسىلى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى كەز­دەس­­كەن قيىندىقتار مەن كۇردەلى كەزەڭ­دەر كەمەڭگەر كوشباسشىنىڭ ەرەكشە قاجىر-قايراتىمەن ەڭسەرىلگەنىن ايقىنداي تۇسەدى.

تاريح بولاشاققا دۇرىس قادام جاساۋ­عا جاردەمدەسەدى. تۇڭعىش پرەزي­دەنت كۇنى مەرەكەسىنىڭ بەكىتىلۋى دە – حالىقتىڭ ەلباسىنا دەگەن شىنايى قۇرمەتى مەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ بەلگىسى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قالىپتاسۋ جىلدارى ەشكىمگە دە وڭاي تيمەگەنى راس. اسىرەسە, ەلباسى «الاشتىڭ اناسى» دەپ اتاعان سىر ەلى الەمدىك پروبلەماسىمەن جەكە-دارا قالعانداي كەزەڭ تۋعان ەدى.

كەزىندە جال-جال تولقىنى جاعاعا ۇرعان ارال تەڭىزى پلانەتامىزداعى ەڭ ۇل­كەن تەڭىزدەردىڭ قاتارىندا بول­عانى بەل­گىلى. سۋى تارتىلىپ, اپاتقا ۇشى­را­عان­عا دەيىن قويناۋى باعالى بالىققا باي, جاعاسى قوعالى, قامىستى سۋ ايدىنى ەدى. 1960 جىلداردان باستاپ ارال اي­ماعىن يگەرۋ قولعا الىنىپ, سىر مەن ءامۋ بويىنداعى مەملەكەتتەردىڭ يگە­رى­لەتىن جەر كولەمى ەسەلەپ ۇلعايىپ, حال­قى­نىڭ سانى ارتتى, قاجەتتىلىك تە كوبە­يدى. ەكى وزەن بويىندا سۋدى قاجەت ەتە­تىن كۇرىش, ماقتا داقىلدارىنىڭ قار­قىن­دى دامۋىنان ارالعا قۇيىلاتىن سۋ مول­شەرى ازايدى. سۋدىڭ تۇزدىلىعى ارتتى. تىڭايت­قىش­تاردى, حيميالىق پرەپاراتتاردى تولاسسىز پايدالانۋ سالدارىنان ارال ءوڭىرى ەكولوگيالىق اپاتقا دۋشار بولدى.

بۇل ادامزات بالاسىنىڭ قولدان ىس­تەگەن قاتەلىگى رەتىندە الەمگە تانىل­دى. ماسە­لەلەر تەك ەكولوگيالىق كۇردەلى جاع­­­دايعا عانا ەمەس, الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋعا دا قاتىستى ەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جاپپاي كوشۋى باستالدى. بالىقشىلار قاپشاعاي, بالقاش, كاسپي سياقتى وزگە ايماقتارعا كەتە باستادى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ارال پروبلەماسىنا جانە ونىڭ ادامزاتقا تيگىزگەن زاردابىنا ۇلكەن ءمان بەرىلدى. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 1992 جىلى 30 ماۋسىمدا «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. وسى زاڭ بويىنشا قىزىل­وردا وبلىسى عانا ەمەس, ەكولو­گيا­لىق داعدارىس جاعدايىنا جاقىنداعان اي­ماق­قا اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين, ىرعىز, مۇعالجار (بۇرىنعى مۇعالجار اۋدانىنىڭ ەلدi مەكەندەرi شەكاراسىنىڭ شەگiندە), تەمiر اۋداندارىنىڭ, تۇركiس­تان وبلىسىنىڭ ارىس (ونىڭ iشiن­دە ارىس قالاسى), وتىرار, سوزاق, شار­دارا اۋداندارىنىڭ,تۇركiستان قالاسى­نىڭ جانە كەنتاۋ قالاسىنىڭ شاعا, جاڭا يقان, ەسكى يقان, ۇشقايىق, ياسسى, وراڭعاي, قاراشىق, جۇينەك, با­باي­­قورعان, شورناق, جىبەك جولى, ماي­­دان­تال اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ, سون­داي-اق قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانى­نىڭ (بۇرىنعى جەزقازعان وبلى­سى­نىڭ جەزدi اۋدانىنىڭ ەلدi مەكەندەرi شەكاراسىنىڭ شەگiندە) اۋماقتارى كiردi. بۇگىندە بۇل زاڭ ارال ماڭى حالقىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى 1993 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا قىزىل­وردا قالاسىندا وتكەن سامميتتە باس قوسىپ, ارال تەڭىزى جانە ارال م­اڭىن ەكو­لوگيالىق ساۋىقتىرۋ, ايماق­تىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ­دە بىر­لەسە قىزمەت ەتۋ تۋرالى مالىم­دەمە قابىلداپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى (حاقق) قۇرىلدى.

ەل ەرتەڭىنە سەنگەن ەلباسى – ارالدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا عاسىر جوباسى اتانعان – «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولى­­گىن ساقتاۋ» (ساراتس) جوباسى جو­نىن­دە تاريحي شەشىم قابىلدادى. مۇنى قازىر ساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان دا وتە كورەگەندىكپەن جاسالعان شەشىم دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى.

وسى رەتتە, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاسيەتتى ارال توپىراعىندا تۇرىپ «مەن ارالعا كومەكتەسسەم دەگەن ارمانىما جەتكەنىمە قۋانىشتىمىن» دەگەن ءسوزى ارال حالقىنىڭ جۇرەگىنە بەرىك ورنىقتى.

بۇگىنگى كۇنى بالىق شارۋاشىلىعى قاي­­تا­دان وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالاسىنىڭ بىرىنە اينالدى. كەتىپ قالعان بالىقشىلار تۋعان جەرىنە قايتا ورالىپ, اتا كاسىبىن جانداندىردى. جوبانىڭ (ساراتس-1) ءبىرىنشى كە­زە­ڭىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ارال تەڭىزىندەگى بالىقتىڭ كوپتەگەن بيولوگيا­لىق ءتۇرى قالپىنا كەلتىرىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە وڭىردە بالىق اۋلاۋ كولەمى 20 ەسەگە, 400-دەن 8 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايدى. قازىر تەڭىزدە 24-تەي بالىق ءتۇرى بار.

ارال بالىعى قازاقستاندا عانا ەمەس, ودان تىس جەرلەردە, ءتىپتى ەۋرووداق ەل­دەرىن­دە دە تانىمال, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىسى – مۇرتتى تابان, سازان, اقمارقا, تابان, جايىن, كوكسەركە, قاراكوز, شورتان, الابۇعا.

بۇگىندە وڭىردە 9 بالىق وڭدەۋ زاۋى­تى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ  4-ىندە ەۋرو­كود بار. سوڭعى 5 جىلدا بالىقتى قايتا وڭدەۋ 14%-عا, ال ونىڭ ەكسپورتى 2,5 ەسەگە ءوستى. بالىق ونىمدەرى تاياۋ جانە الىس شەتەلدىڭ 14 ەلىنە – رەسەي, گرۋ­زيا, بەلارۋس, ليتۆا, وزبەكستان, قىرعىز­ستان, ازەربايجان, گەرمانيا, پولشا, قىتاي, چەحيا, نيدەرلاندى, اۋستريا, دانياعا ەكسپورتتالادى.

ءوڭىردىڭ بالىق سالاسىنىڭ الەۋەتى جوعارى. ارال تەڭىزى, سىرداريا وزەنى, 207 بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىنى – مۇنىڭ ءبارى اكۆامادەنيەت وسىرۋدە پايدالانىلادى.

بيىل قىزىلوردا وبلىسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى جاسالدى. بۇل تاۋارلىق بالىق كولەمىن 34 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وتكەن جىلى قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ: «ەل­با­­سى­نىڭ باستاماسى بويىنشا «سىر­داريا ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزى­نىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. وسى جوبانىڭ جانە كوكارال بوگەتىنىڭ ارقاسىندا كىشى ارالداعى سۋ قالپىنا كەلدى. ماسە­لەلەر مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. كوكارال بوگەتىنىڭ تومەنگى جاعىن سىرداريا اعىنى بۇزىپ جاتىر. دەرەۋ قولعا الما­ساق, كىشى ارالدان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن جينالعان 27 ملرد تەكشە مەتر سۋ زايا كەتپەۋى كەرەك», دەپ ۇكىمەت پەن اكىمدىككە ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.

وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەكولو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى وكىلدەرىمەن بىرگە ارال اۋدانى­نا بارىپ, كوكارال بوگەتىنىڭ جۇمى­سى­مەن تانىسىپ, «سىرداريا وزەنى­نىڭ ارناسىن رەتتەۋ مەن ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» (ساراتس) جوباسىنىڭ ءىى فازاسىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىن, كوكارال بوگەتىنىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋدى تالقىلادىق. بۇل باعىتتا جۇمىستار باستالىپ كەتتى.

وسىلايشا, بالىق كاسىبى جاندانعان سىر ەلى قازاقستاندى عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردى دە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى مول وڭىرگە اينالدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەندىگى مەن دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي ەكو­نوميكالىق رەفورمالار ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىن تۇزەپ, تىعى­رىقتان شىقتى. شۇعىل بەتبۇرىس باس­تالدى. 2000 جىلدىڭ باسىندا ەۋروپا قاۋىمداستىعى, ال 2002 جىلى امەريكا تاراپىنان قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرعان ەل رەتىندە تانىلدى.

اقش-تىڭ اتى اڭىزعا اينالعان پرەزي­دەنتى دجوردج بۋش (ۇلكەنى): ء«سىز­دىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەگى ۇستان­عان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورما­لارى­ڭىز – الەمدىك ساياساتتاعى ۇلكەن جەتىستىك دەپ بىلەمىز» – دەپ ۇلكەن قۇرمەتپەن جازۋى ءسوزىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى.

ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكونوميكانى دامىتۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى ەل دامىعان سايىن ماڭىزدىلىعىن جويمايدى, كەرىسىنشە, ءاربىر كۇردەلى كەزەڭدە سوعان قايتا ورالىپ, ءىسىمىزدى پىسىقتاپ كەلەمىز.

وسى رەتتە, بيىل سىناققا اينالعان پاندەميا كەزەڭى بىزدەن جۇمىسىمىزدىڭ باعىتىن وزگەرتۋدى, دۇرىس ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتكەنى بەلگىلى. وڭىرىمىزدە, ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدە ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىرادى. وسى كەزەڭدە جۇمىستى دۇرىس ۇيلەستىرە بىلمەسەك, ودان شىققان ۋاقىتتا ءتىپتى داعدارىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.

سول سەبەپتى, اگلومەراتسيالىق ءتاسىل نەگىزىندە قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا سارالاۋ ارقىلى وبلىستىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق كارتاسىن ازىرلەپ, ونىڭ شەڭبەرىندە بيزنەسكە 4600-دەن استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جالپى سوماسى 270 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 265 جوبانى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلادىق.

قازىرگى تاڭدا ايماق وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى جالعاستىرۋدا. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى بەسجىلدىعى اياسىندا وبلىستا 554 ملرد تەڭگە قاراجاتقا 6 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن 26 جوبا ىسكە اسۋدا. ولاردىڭ ىشىندە شىنى, كال­تسي­لەنگەن سودا, پلاستيك شىنى جانە سورعى-كومپرەسسورلىق قۇبىرلار شى­عارۋ, تۇيە سۇتىنەن قۇرعاق ۇنتاق ءون­دىرۋ, ەت كومبيناتى, قۇس فابريكاسى بو­­يىن­شا وندىرىستەر قۇرۋعا باعىتتالعان ەكس­پورت­قا باعدارلانعان يندۋستريالىق جو­با­لار بار. «ارال تۇز» اق-دا اس تۇزىن ءوندى­رۋ بويىنشا 3 يسپان تسەحىن قۇرۋ, «شالقيا» قورعاسىن-مىرىش كەن ورنىن­دا كەن با­يىتۋ كومبيناتىن سالۋ, كۆارتس قۇمدارىن بايىتۋ بويىنشا جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. تەك وسى جوبالار اياسىندا ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 25 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ەلباسى ايتقان جالپىعا بىردەي ەڭبەك قوعامىنىڭ يدەياسى – ءاربىر ادام ەڭبەك ەتىپ, وتباسىنىڭ ناپاقاسىن تابۋى قاجەت.

وسى ورايدا, بيزنەسكە كوپ بالالى انالار دا تارتىلۋدا. «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋعا 602 كوپبالالى انا گرانت الدى.

كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە شامامەن 54 مىڭ كاسىپكەر سالىق جەڭىلدىك الدى, 5 مىڭنان استامى مىندەتتى الەۋ­مەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, 9 مىڭ ساۋدا الاڭى 700 ملن تەڭگەگە جۋىق سوما­عا جالداۋ تولەمىن تولەۋدەن بوساتىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك مەنشىكتى جالعا الاتىن 194 شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى دە بوساتىلماق.

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە جىل باسىنان بەرى 19 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى, ونىڭ 14 مىڭى – تۇراقتى جۇمىس ورنى. «جۇ­مىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» ايا­سىندا 277 ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 9,5 مىڭ­عا جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاستى. جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيى 4,9% دەڭگەيىندە ساقتالۋدا.

«ەڭبەك ەر اتاندىرادى» دەمەي مە حال­­قىمىز. سىندارلى ساتتەردە دە ساعى سىن­­باعان ەڭبەكقور سىر حالقىنىڭ ۇلگى­سىندەي ابزال ەراليەۆ پەن يۋري پيا تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرلەرى ەكە­نىن وسى جەردە ماقتانىشپەن اتاپ وتسەم دەيمىن.

قىزىلوردا وبلىسى كۇرىش ءوندىرۋشى ايماق رەتىندە بەلگىلى. بيىل كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 61,8 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ, قامباعا 550 مىڭ توننادان استام ءونىم جينالدى, جوعارى كورسەتكىشكە جەتتىك. كۇرىش داقىلدارىن تۇراقتاندىرۋ جانە سۋدى از قاجەت ەتەتىن داقىلداردى كەڭەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازىر­گى زامانعى سۋارۋ جۇيەلەرىنە: اكۆا­گەل­دەرگە, جاڭبىرلاتۋ, تامشىلاۋ جۇيە­لەرىنە نازار اۋدارىلادى. جاڭاقورعان اۋدانىندا العاش رەت اكۆاگەلدەردى پايدالانا وتىرىپ, كۇزدىك بيداي 80 گەكتارعا ەگىلدى, گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 18 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى.

سىر ەلىنەن العاش رەت گەرمانياعا 420 توننا قامىس, رەسەيگە قىزاناق پەن مۇزداتىلعان كوكونىس جونەلتىلدى. الەم­نىڭ 17 ەلىنە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرى­نىڭ 11 ءتۇرى ەكسپورتتالدى.

قازىرگى تاڭدا كوگىلدىر وتىنسىز جايلى تۇرمىستى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءتىپتى مەملەكەتتىڭ بولاشاعى دا كوپ جاعدايدا وسى سالانىڭ دامۋىمەن بايلانىستى دەسەك بولادى.

وسى رەتتە, ەلباسى تاپسىرماسىمەن 2014 جىلى «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسى ىسكە استى, ونىڭ 846 شاقىرىمى قىزىلوردا وبلىسى ارقىلى وتەدى. بۇل اۋقىمدى جوبانى وسى جىلدار ىشىندە ىسكە اسىرۋ قىزىلوردا, بايقوڭىر قالالارىن جانە وبلىستىڭ 7 اۋدان ورتالىعىنىڭ 4-ءىن گازداندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

«قاراوزەك» قۋاتتى گاز كومپرەس­سور­لىق ستانساسى سالىندى, ول نۇر-سۇلتان قالاسىنا گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋدى قامتاماسىز ەتتى.

ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ – ەلباسى كوتەرگەن بەس باستامانىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, بيىل توتەنشە جاعداي رەجىمى مەن شەكتەۋ شارالارىنا قاراماستان 5 مىڭنان استام ادام تۇراتىن ارال اۋدانىنىڭ جاقسىقىلىش كەنتىنە گاز بەرىل­دى. جىل سوڭىنا دەيىن قالعان 3 اۋدان ورتالىعىنىڭ (جوسالى, جالا­عاش, تەرەڭوزەك) تۇرعىندارى مەن تۇر­عىن­دارىنىڭ جالپى سانى 50 مىڭ ادام بولاتىن جاڭاقازالى اۋدانىنداعى عاني مۇراتباەۆ, شيەلى اۋدانىنداعى بايسىن ەلدى مەكەندەرىنە گاز بەرۋ جوسپارلانۋدا. ناتيجەسىندە, اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن حالىقتىڭ 70%-ى تابيعي گازعا قول جەتكىزە الادى.

قىزىلوردا وبلىسى – قازاقستاندا عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا عارىشتىق كەشەن ورنا­لاسقان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ءوڭىر. عارىشتى يگەرۋ بۇگىندە وركەنيەتتى الەم­نىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالعانى انىق.

ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 1991 جىلى 2 قازاندا بايقوڭىردا العاش رەت قازاق توقتار اۋباكىروۆ عارىشقا اتتاندى. بۇل ەلىمىزدىڭ عارىشتىق الەۋەتىن دامىتۋعا سەرپىن بەردى. 1993 جىلدىڭ اقپان ايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جار-لىعىمەن وتاندىق عارىش سالاسىن دامىتاتىن وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلدى. 1994 جىلى قازاقستان مەن رەسەي بايقوڭىر عارىش ايلاعىن ساقتاپ قالۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلىپ, ەلدەگى عارىشتىق قۇرىلىمداردىڭ ينف­را­قۇرىلىمى جۇيەلەندى. سودان بەرى تالعات مۇساباەۆ, ايدىن ايىمبەتوۆتەر قازاق بالاسىنىڭ عارىشقا ۇشۋ عانا ەمەس, عارىشتا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋ ارمانىنا جول اشىپ بەردى.

بايقوڭىرداعى قازاقستاندىق ازامات­تارعا جاعداي جاساۋعا ەندى كوڭىل بولىنە باستادى. 30 جىلدا العاش رەت «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىمەن وتكەن جىلى بەس 50 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋ­عا بەرىل­دى. سونىمەن بىرگە 2021 جىلى تاعى دا پاتەرلەر سالىنىپ, سۋ جۇيەسى جاڭعىرتىلادى.

ساياسي قايراتكەرلەر ءومىرىن زەرتتەۋشى­لەر تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاريحي تۇلعاسىن زەردەلەۋدە ونىڭ ەڭ اۋەلى ىشكى تۇراقتىلىقتى جانە حالىقتىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىن قامتاماسىز ەتە الۋى مەملەكەتتى جاڭاشا قالىپتاستىرۋ ىسىندە زور ءرول اتقارعانىن العا تارتادى.

ەگەمەندىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا مەملەكەت قۇرۋشى قازاق حالقىنىڭ سانى 40% عانا بولۋى تاۋەلسىزدىكتى قولدا نىق ۇستاپ قالۋعا ەداۋىر قاۋىپ تۋعىزعانى اقيقات. ەلىمىزدى مەكەن ەتكەن بارشا ۇلىس­تارعا ورتاق بولاشاقتى بىرلەسە قالىپ­تاس­تىرماي تاعدىرلاسا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن, زاماناۋي قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىندا جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرگە ەڭبەك ەتۋ قاجەتتىگىن ءسوز جۇزىندە ايتىپ قانا قويماي, ءىس جۇزىندە دالەلدەپ بەردى.

راسىندا, ەلباسى ەشبىر مەملەكەتتە بولماعان بىرەگەي قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋدە جەمىستى ىستەرگە جول اشتى. وسى جىلدار ىشىندە قحا ءوزىنىڭ باستى مىندەتىن ناتيجەلى ورىندادى: قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتتى جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى.

قىزىلوردا وبلىسىندا 35 ەتنوس وكىلى (815 مىڭداي ادام) تۇرادى. قازاقستان حالقى وبلىستىق اسسامبلەياسى جانىندا 11 ەتنومادەني بىرلەستىكتەن باسقا بىرنەشە قۇرىلىم بار. ولار كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن كۇرەستىڭ شارىقتاۋ شەگىندە حالىققا قايىرىمدىلىق شارالارىن تولاسسىز ۇيىمداستىرىپ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ماتەريالدىق جانە قارجىلاي كومەك بەرىپ, 460 ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلدى. ماۋسىمدىق جۇمىس بارىسىندا بۇل كورسەتكىش 1300-گە جەتتى. قحا مۇشەلەرى ارىس قالاسىنداعى اپات پەن ماقتاارال اۋدانىنداعى سۋ تاسقىنى كەزىندە دە ەل بىرلىگىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.

ەلباسىنىڭ «بىرلەسە بىلگەن ەل ءبارىن جە­ڭە­دى» دەگەن ءسوزى ءىسىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى.

ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى – ەرىكتىلەر. قىزىلوردا وبلىسى رەس­پۋبليكا بويىنشا وسى جىلدىڭ باسىن­دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 700-گە جۋىق ەرىكتىنى بىرىكتىرەتىن «سىر ەرىك­تىلەرى شتابىن» قۇردى. سىر ۆولونتەر­لەرى پاندەميا كەزەڭىندە 1000-نان اسا شارا ۇيىمداستىردى, كومەككە مۇقتاج جاندارعا 11 باسپانا سالىپ بەردى.

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «Birgemiz Qyzylorda» وڭىرلىك قورى ارقى­لى 24 مىڭنان استام وتباسىنا 50 مىڭ تەڭگە (1,2 ملرد تەڭگە) كولەمىندە كومەك كورسەتىلدى. ال 12 مىڭنان استام وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك پەن تۇرمىستىق تەحنيكا الۋعا 129,8 ملن تەڭگە ءبولىندى.

كوز ىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن دامۋ ۇستىندەگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق جادىمىز بەن ەل تۇتاستىعىن, رۋحاني قازىنالارىمىزدى ساقتاپ قالۋ – اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باع­دار­لامالىق ماقالالارى ەلىمىزدىڭ قوعام­دىق-ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزى زور وقيعا عانا ەمەس, ۇلتتىق مۇددەنىڭ ۇلى مۇ­رات­تارىن ايقىندايتىن جاڭا يدەولوگيالىق تۇجىرىمداما رەتىندە تانىلدى.

سىر ەلى قالىڭ قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان, سالت-ءداستۇرىمىز ساقتالعان مەكەن ەكەنى بارشاعا ءمالىم. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ ايتقانداي, سىردىڭ قاسيەتتى جەرى بۇكىل قازاق حالقىنىڭ تاريحي ولشەمى بولىپ تابىلادى. بۇل وڭىردە داناگوي ابىز قورقىت اتا دۇنيەگە كەلدى, بۇل جەر – شىعىس وركەنيەتى ورتالىعىنىڭ ءبىرى, تۇركى مادەنيەتىنىڭ التىن كومبەسى. ارال وڭىرىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ تاريحى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر ساقتالعان. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ءار داۋىردە ءتورت باس شاھار: ساق مەملەكەتىندە – شىرىك-رابات, وعىزداردا – جانكەنت, قىپشاقتار, اق وردا جانە قازاق حاندىعىندا – سىعاناق, ال كەڭەس تاريحىندا قازاق اتاۋى قايتارىلعان قىزىلوردا قازاق اكسر-ءنىڭ العاشقى استاناسى بولىپ قالدى.

بۇل رەتتە, بارشا تۇركى جۇرتىنىڭ داناسى, ۇلى ويشىل, عۇلاما قورقىت اتانى الەمگە تانىتۋ ماقساتىندا سىر ەلى حالقىنىڭ ۇسىنىسى ەلباسى تاراپىنان ءاردايىم قولداۋ تاۋىپ وتىرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, 2018 جىلى يۋنەسكو-دا «قورقىت اتا مۇراسى» عالامدىق ماتەريالدىق ەمەس مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى, بۇكىل الەمگە تانىلدى.

بيىل ەلىمىز ءۇشىن دە, ءوڭىرىمىز ءۇشىن دە ايشىقتى وقيعالارعا تولى جىل ەكەنى بەلگىلى. شىعىستىڭ عۇلاما ويشىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ – 1150, ۇلىق ۇلىستىڭ – 750, حاكىم اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ – 175, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويلارى وڭىرىمىزدە جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ وتىلۋدە. جىل باسىنان بەرى وسى مەرەيتويلار اياسىندا 2 مىڭعا جۋىق مادەني ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى.

مەرەيتويلىق شارالاردىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك ونەر تۋىندىسى – احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسى سىر جەرىندە العاش قويىلدى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ەجەلگى ءبابىش-مولا, ورتا عاسىرلىق سورتوبە, جانكەنت, سىعاناق, قىشقالا, اساناس قالاشىقتارىندا ساق داۋىرىنەن باستاپ قازاق حاندىعىنا دەيىنگى تاريحي كەزەڭدەردى قامتيتىن تاريحي-ارحەو­لو­گيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.

بۇعان قاراپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتى ءبىر عانا قىزىلوردا وبلىسىنان كورۋگە بولادى» دەگەن ءسوزى قاسيەتتى سىردىڭ زاماناۋي كەلبەتىن ايقىنداپ تۇرعانداي كورىنەدى.

ەلباسىمىز ايتقانداي, « ۇلى جولدا­عى ساپارىمىز ءساتتى, بولاشاعىمىز جار­قىن بولسىن!».

تاۋەلسىزدىگىمىزگە ەشكىم سىنا قاق­پاسىن, تۇعىرى ماڭگىلىك بەرىك بولسىن!

ەلى سۇيگەن, ەلىن سۇيگەن كەمەڭگەر ەلباسىمىز امان بولسىن!

 

گۇلشارا ابدىقالىقوۆا,

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى