دارا ديپلومات, كەلىسسوز كەمەڭگەرى

تاۋەلسىزدىك ەگەمەن ەل, جەكە تەرريتوريا, بەكىتىلگەن شەكارا, ەركىن حالىق ۇعىمىمەن تىكەلەي ساباقتاسادى. دەسە دە قورشاعان الەممەن ۇيلەسىمدە بولماي, بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ كەشەن­دى دامۋى مۇمكىن ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءدال وسى ديللەمانى تەرەڭ تۇيسىنگەن تۇلعا.

قازاقستان ەگەمەن ەل اتانعان سات­تەن باستاپ ەلباسى ونىڭ ىشكى دامۋى مەن تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋى سىرتقى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس­تان, مامىلە مەن بەيبىتشىلىككە دەگەن بەيىلدىكتەن تۋاتىنىن تەرەڭ ۇعىندى. ونىڭ بەيبىت ومىرگە ۇندەۋى مەن ديپلوماتياعا شاقىرىپ قانا قويماي, جاھانداعى ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى مامىلەمەن شەشۋ ءۇشىن ەگەمەن ەلدىڭ جاس ەلورداسىنان الاڭ ۇسىنۋى حالىقارالىق قوعامداستىق پەن ۇيىمدار تاراپىنان بىرنەشە رەت جوعارى باعالاندى.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1992 جىلى 5 قازان­دا نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامب­لەيا­سىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا سويلە­گەن سوزىندە الدىن الا انىقتالعان – پرە­ۆەن­تيۆتىك ديپلوماتيانى شيەلەنىس وشاق­تارىنىڭ تۇتانىپ, كيكىلجىڭدەردىڭ بوي كور­سەتۋىنە جول بەرمەيتىن ساياسي, الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق شارالاردىڭ جۇيە­سى رەتىندە كورەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق ن.نازارباەۆ قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى قولداۋ جانە ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتقان ەدى.

مىنە, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ماق­ساتىن­دا ديپلوماتياعا دەگەن وڭ ۇستانىمىن تانىت­قان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى جىلدار بويى وسى باعىتىنان تايمادى. ءبىر ماسەلەنىڭ ءوزى سان قۇبىلىپ شىعا كەلەتىن مىنا الماعايىپ زاماندا ديپ­لوماتيا جاساي الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ونەر. ءار مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ سىرتقى سايا­سي مۇددەسى, ۇستانىمدارى مەن كوزقاراس­تارى بولۋى شارتتى.

بىراق قازاقستان وتىز جىل ىشىندە ەش­قان­داي مەملەكەتپەن ساياسي, ديپ­لو­ماتيا­لىق, ەكونوميكالىق داۋعا كەلگەن ەمەس. ەلباسىنىڭ ۇستامدى ساياساتىمەن جاھاندىق ماسەلەلەرگە بەرگەن باعاسىندا, قارارلارىندا قاشاندا مامىلەنى تۋ ەتتى. مۇندا تەك ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ عانا ەمەس, باس­قا ەلدەردىڭ, وندا تۇراتىن بەيبىت تۇر­عىنداردىڭ جاعدايىنا باسىم ءمان بەرۋ, ماسەلەنى ۋشىقتىرماي شەشۋ, جەر-جاھانداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ, قالىپتى دامۋ ۇستانىمى جاتىر.

قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ادامزات­تىڭ ءوزارا سىيلاستىعى مەن ءبىر-بىرىنە تانىتاتىن قولداۋىنسىز العا شىعۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى الەمدەگى كەز كەلگەن پروبلەما بارشا ادامزاتقا ورتاق سيپات الىپ بارادى. ەلباسى مۇنى سوناۋ 90-جىلدارى باعامداپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن سول ۇردىسكە ساي قۇرۋدى قولعا الدى. ناتيجەسىن بۇگىن تەك قازاقستان عانا ەمەس, بار الەم كورىپ وتىر.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن كەشەندى ءارى مازمۇندى ىنتىماقتاس­تىق ورناتۋ – قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. قازاقستان بۇۇ-عا 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا مۇشە بولدى. ەلباسى بۇۇ-نىڭ القالى جينالىستارىنا بىرنەشە رەت قاتىسىپ, ءوزىنىڭ ديپ­لوماتياداعى شەبەرلىگىن تانىتتى. قازاقستاننىڭ بۇۇ-دا تانىتقان وڭ كوزقاراسى مەن بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە ورناتقان مودەلى ۇيىم تاراپىنان قولداۋ تاپتى.

وسى ورايدا 2002 جىلى بۇۇ-نىڭ سول كەزدەگى باس حاتشىسى كوفي اننان قازاق­ستانعا رەسمي ساپارمەن كەل­گەنىن ەسكە الامىن. جوعارى مارتەبەلى قوناق جاس مەملەكەتتىڭ باستامالارى سۇي­سىندى­رەتىنىن العا تارتىپ, قازاق­ستان­نىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا وڭتايلى كوشە العانىن, ەل ىشىندە تۇراقتىلىقتى ساقتاي العانىن جانە يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىندە باتىل ۇستانىم تانىتقانىن جوعارى باعالادى.

ەگەمەن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتا بەدەلىن كوتەرگەن تاعى ءبىر ۇستانىمى – يادرو­لىق قارۋدان باس تارتۋ بولاتىن. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل باس­تاماعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەل­دى. مۇندا دا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ الدا­عى ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرلەرىن كورە الاتىن ساياسي شەبەرلىگى جاتىر. يادرولىق قارۋ­­دىڭ تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, جاھان­دىق ساياساتتا ديپلوماتيا مەن بەي­بىت ومىرگە سەلكەۋ تۇسىرمەۋىن تۋ ەتكەن ەلباسى ءوز سوزىندە «حح عاسىرداعى يادرو­لىق قارۋلار جارىسى قازاقستانعا دا ۇلكەن «كۇيىك» قالدىرعانىن» اتاپ وتكەن ەدى.

مىنە تاريحتان ساباق الىپ, الداعى ساياساتقا وڭ جول اشقان بۇل باستاما بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاراپىنان دا وڭ باعالانىپ, 29 تامىز سەمەي پولي­­گونىنىڭ جابىلۋ كۇنى جانە حالىق­ارالىق يادرولىق سىناققا قارسى كۇرەس كۇنى دەپ بەلگىلەندى.

بۇۇ قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­سات­تاعى كوپتەگەن باستاماسىنا بۇگىن­دە سەنىم ارتىپ, قولداۋ كورسەتەدى. سودان دا بولار, قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, ۇيىم­نىڭ ەڭ باستى ورگاندارىنىڭ ءبىرى – ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنە ورتالىق ازيادان سايلانعان تۇڭعىش مەملەكەت بولدى.

قازاقستان بۇۇ شەڭبەرىندە ەلبا­سى­نىڭ باسشىلىعىمەن ايماق­تىق قاۋىپ­سىزدىكتى ساقتاي وتىرىپ, ور­تالىق ازيانىڭ ورتاق مۇددەسىن قورعا­دى, قىزىعۋشىلىقتارىن العا تارتتى. تەرروريزممەن, كەدەيلىكپەن كۇرەسكە باسىم نازار اۋدارىپ, افريكا قۇرلىعىندا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋدى قولعا الدى.

قازاقستان سوڭعى ون جىلدا جاھان­دىق ارەنادا ءوزىن بىلىكتى حالىق­ارالىق مەدياتور رەتىندە تانىتا ءبىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدەگى ىشكى تۇراقتىلىقتى تاۋەلسىزدىك العان العاش­قى كۇندەردەن-اق باقىلاۋدا ۇستادى. قازاقستانداعى ءتۇرلى ۇلىس وكىلدەرىنىڭ ءوزارا تاتۋلىق پەن تىنىش­تىقتا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىن قۇردى. قازاقستاننىڭ ىشكى ديپ­­لو­ما­تياداعى بۇل مودەلى جەمىسىن بەر­دى. مىنە, وسىنداي ايتۋلى مامىلەگە باستايتىن تاجىريبەلەردى ەلباسى سىرتقى ساياساتتا دا ءساتتى قولدانا ءبىل­دى. ساياسات قاشاندا قاقتىعىسپەن قاتار جۇرەدى, مۇنى زاڭدىلىق دەپ اتاماساق تا, مۇددەلەر ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيتىنى انىق.

وسى ورايدا كيكىلجىڭگە تۇسكەن تاراپ­تارعا مامىلەگە كەلە الاتىن الاڭ بەرۋ ساياسي كوزقاراسى مەن ۇستانىمى انىق مەم­لەكەتتىڭ قولىنان عانا كەلەدى. 2012-2013 جىلدارى يراننىڭ يادرولىق قارۋ­عا قاتىستى ساياساتى ۋشىعا ءتۇستى. بۇل شەشىمىن تابۋى ءتيىس ماسەلە بولاتىن. وسىنداي كۇرمەۋى قيىن ساياسي پرو­تسەستى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ساياسي بەدەلى مەن قولداۋى ناتيجەسىندە 2013 جىلى الماتى قالاسىندا يران يسلام رەس­پۋب­ليكاسى جانە «التىلىق» (رەسەي, اقش, قىتاي, ۇلىبريتانيا, فران­تسيا, گەرمانيا) كەلىسسوزدەر راۋندىن باستادى. بۇل كەلىسسوزدەر الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرى اراسىندا جۇرگەنىن ەسكەرسەك, ساراپشىلار دا, قاتىسۋشىلار دا قازاقستاننىڭ مۇنداي ديپلوماتيالىق الاڭ ۇسىنۋىن جانە ءتۇيىندى ساياسي پرو­تسەستى ەش شاشاۋ شىعارماي الىپ شىق­قانىن جوعارى باعالادى.

ەلباسى بۇعان دەيىن يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, بەيبىت ءومىر قۇرۋدى باسىم ۇستانىم ەتكەنىن ءارى يرانعا دا قازاق­س­تاننىڭ مىسالىن ءاردايىم العا تار­تقان جانە ءدال وسى راۋندتا ءوزىنىڭ ارگۋ­مەنت­تەرىن يران تارابى ەسكەرگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاجى­ريبەدەن ىسكە كوشەتىن ايتۋلى ديپلوماتيالىق قابىلەتىنىڭ جەمىسى بولاتىن.

بۇدان وزگە ەلباسى 2015 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكا اراسىندا تۋىنداعان سايا­سي داۋدى دا شەشۋگە اتسالىس­تى. بۇل ديپلوماتيالىق پروتسەسس تە وڭ ناتي­جەسىن بەرىپ, قازاق­ستان­عا ەكونو­مي­كالىق, ساياسي جانە مادە­ني قارىم-قاتىناسى جاعىنان ەرەكشە جاقىن ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ورتاق مامى­لەگە كەلىپ تاتۋلاستى.

2011 جىلى سيرياداعى جاعداي ۋشى­­عىپ, بەيبىت ومىرگە سىزات ءتۇستى جانە بۇل جاعداي وڭىرلىك جانە جاھان­دىق قاۋىپ­سىز­دىك تونگەن شىنايى قاتەر­گە اينالدى. بۇل رەتتە دە قازاق­ستان بىتىم­گەر­لىك ۇستانىمدا بولدى. 2017 جىلى ەلورداسى نۇر-سۇلتان قالا­سىندا كۇردەلى دە ساياسي سال­ماعى اۋىر استانا پروتسەسى باستال­دى. ەلبا­سى­نىڭ باقىلاۋىمەن جانە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وت­كەن سيرياداعى جاعدايدى بەيبىت جولمەن رەت­تەۋدى كوزدەيتىن كەلىسسوزدەردىڭ العاش­قى راۋندتارىنىڭ ءتۇيىنى ءساتتى شەشىلە باستادى. سايكەسىنشە بىتىمگە شاقىرۋ راۋندتارى جالعاسىن تاپتى. بۇل بارشا الەم باقىلاعان ۇلكەن سايا­سي قۇبىلىس.

ەلباسى 2017 جىلى استانا كلۋبىندا سويلەگەن سوزىندە جاھاندىق دامۋدىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى, شىعىس پەن باتىس سىزىعى بو­يىن­دا گەوساياسي, گەو­ەكونوميكالىق جانە يدەولوگيالىق قاقتىعىستاردىڭ تە­رەڭ­­دەۋى اياسىندا قالىپتاسىپ جاتقانىن, وسى ورايدا قازاق­ستان قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ءوسىم, باس­تىسى ءوزارا ديالوگ ءۇشىن الاڭ ۇسى­نا­تىن كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەي الاتىنىن بارشا الەمگە جاريالادى. وتاندىق ديپ­لو­ما­تياعا بۇل كەيىنگى ونجىلدىق ۇلكەن سەرپىن بەردى, ايتۋلى جەتىستىك اكەلدى.

قازاق حالقى ءاۋ باستان «بىرلىك بولماي – تىرلىك بولماس» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. جەكە مۇددەنى كوزدەۋ بالكىم جەتىستىككە جەتكىزەر, بىراق وزگەنىڭ جاعدايىنا تەرەڭ ۇڭىلە الۋ, ءتۇسىنۋ, دوستاستىرۋ مەن جاراستىرۋ بۇل ديپلوماتيانىڭ شىڭىنا شىققان تۇلعالار عانا باسشىلىققا الىپ, جۇزەگە اسىرا الاتىن پرينتسيپتەر.

بۇگىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتى بار الەم تەك بىلىكتى ساياساتكەر عانا ەمەس, تاجىريبەلى جانە تابىس­تى ديپلومات رەتىندە مويىندايدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەنىڭ كوكەيىمدە قازاق­ستاننىڭ بولاشاعى قۇرلىقپەن جانە بارشا جاھانمەن وتە تىعىز بايلانىس­تى دەگەن اكسيوما ءاۋ باستان بار ەدى», دەي كەلە ءبىز الەمگە كەيىنگى كەزدە وتە-موتە جەتىس­پەيتىن بىرتەكتىلىك, مامىلە جانە جاھان­دىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ءبىر-بىرى­مىزگە ءتوزىم تانىتۋدىڭ ۇلگىسىن كور­سەتەتىنىمىزدى حابارلادى. مۇنداي ديپلوماتيالىق-ساياسي شەشىم ادامزات الدىندا ايتىلىپ, ورىندالدى.

قازىر قازاقستان ديپلوماتيالىق كەلىسىم ورناتقان ەكى جۇزگە جۋىق مەملەكەتكە سەنىمدى سەرىكتەس, مامىلەگەر مەدياتور, بەدەلگە يە ارىپتەس بولىپ وتىر. ەلباسىنىڭ بىرنەشە سايا­سي وشاقتاعى كيكىلجىڭدەردىڭ ءتيىمدى, ناقتى شەشىم ىزدەستىرۋىنە مازمۇندى ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, ەكونوميكالىق ءوسىم, عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋداعى قانشاما باستامالارى, قۇرعان وداق­تارى, جاساعان جۇيەلەرى قازىر تەك وتانى­مىزعا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپ مەملەكەتىنە تۇراقتى دامۋعا جول سالىپ بەردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇرىپ بەرگەن ساياسي دوستىق, ديپلوماتيالىق تاتۋ­لىق, تۇراقتى ەكو­نوميكالىق مودەلى «نازارباەۆ مودەلى» دەگەن اتاۋعا يە بولدى.

ومىردە اينىماس ۇستانىممەن ءومىر ءسۇرۋ كەز كەلگەن جاننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. اينىماس ۇستانىمدا ءبىلىم مەن بىلىكتى, بەرەكە مەن بىرلىكتى جوعارى قويىپ, ساياسي شەبەرلىكپەن قاتار ادامعا ءتان ىزگى قاسيەتتەرمەن سۋسىنداعان جان الەم تانىر تۇلعاعا اينالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ جاھان تاريحىندا سونداي بەرىك ۇستانىمعا دەگەن ادال­دىعىمەن تەك ليدەر عانا ەمەس, ديپلوماتيا شەبەرى اتاندى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار جىلىندا قازاق­ستان سارابدال كوشباسشىسىنىڭ اينىماس ۇستانىمىنا بەرىك, بەيبىت­شىلىكتىڭ مىز­عىماس ورتاسى بولىپ كەلەدى. بۇل جال­عاسىن تابۋى ءتيىس.

وسى ورايدا قازاقستاندىقتار تاۋەلسىزدىكپەن تۇسپا-تۇس تاعى ءبىر ايتۋ­لى مەرەكەنى قارسى الادى. 1 جەل­توقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى. 2012 جىلدان باستاپ بۇل ماڭىزدى داتا جىل سايىن اتاپ ءوتىلىپ, قازاقستان حالقىنىڭ ۇلت كوشباسشىسىنا دەگەن ىستىق لەبىزى مەن العىسىنىڭ ۇلگىسىندەي جاڭعىرىپ كەلەدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ سارابدال ساياساتىن بۇگىندە بىلىك­تى ديپلومات, وسىعان دەيىنگى مانسابىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن جاۋاپ­كەرشىلىگى اسا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت­تەردى اتقارعان قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى توقاەۆ جالعاستىرۋدا. ول قازاق­­ستان پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىس­كەن ساتتەن بەرى ەلباسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي باعدارىن تەرەڭ تۇيسىنە الدى.

قازاقستان جاڭا پرەزيدەنتىن سايلاعان ساتتە بۇل پروتسەسس الەم نازارىندا بولدى. وسىعان دەيىن بىتىمگەر مەملەكەت بو­لىپ تانىلىپ, تالاي ساياسي وقيعاعا ديا­لوگ الاڭىن بەرگەن قازاقستاننىڭ ءارى قاراي­عى جولى قالاي ايقىندالادى دەگەن سۇ­راق كوپتىڭ كوكەيىندە بولعانى راس. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل پرەزيدەنتى اتانعاندا بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى دا ناقتىلاندى.

البەتتە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ديپ­لوماتيا سالاسىنداعى بىلگىرلىگى ەلباسى بەكىتكەن باعدارمەن ۇيلەسىپ, قازاق­ستان دامۋدىڭ تىڭ ساتىسىنا قاراي كوتەرىلىپ كەتە بەردى. ءبىز بۇل باعىتتى جوعالتپاۋعا ءتيىسپىز.

مۇحتار تىلەۋبەردى,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى