كەشە سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارادى.
زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەسى رەتتەلەدى
جوعارىدا اتالعان قۇجات جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان. ەلىمىزدىڭ سىرتقى كوزدەرگە ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىگىن دە تومەندەتەدى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ارزانداۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزادى. زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان ءماجىلىس دەپۋتاتى شاۆحات وتەمىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا بىرقاتار جاڭالىق قاراستىرىلعان. بىرىنشىدەن, ەلەكتر ستانسالارىنىڭ مانەۆرلىك قۋاتىن ارتتىرۋ جوسپاردا بار. سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قولداۋعا «وتپەلى تاريف» بەلگىلەنبەك.
«جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ كوزدەلگەن. بۇل ماقساتتا ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالاردىڭ قاتارىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋعا ارنالعان كەلىسىمشارتتىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىن 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋ ۇسىنىلادى. ول ينۆەستورعا اۋكتسيوندىق ساۋدا-ساتتىقتا نەعۇرلىم تومەن تاريفتەردى ۇسىنۋعا جاعداي جاسايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ شىعىندارىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى دەپۋتات.
زاڭ جوباسىنداعى كەلەسى جاڭاشىلدىق ارتىق ەنەرگيانى قارجى-ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعى ارقىلى ساتىپ الۋ جانە قايتا ساتۋ بولماق. وسىعان بايلانىستى گيدروەلەكترستانسالارىنىڭ ارتىق ەلەكتر ەنەرگياسىن «كەگوك» اكتسيونەرلىك قوعامىنا قارايتىن قارجى-ەسەپ ورتالىعىنا ساتۋ مىندەتىن زاڭنامالىق تۇردە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. قۇجات تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى زاڭ جوباسىندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار مەن تەتىكتەر كورسەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. «ارزان, تازا, تۇراقتى جانە زاماناۋي ەنەرگيا كوزدەرىنە جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. سوعان سايكەس ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن الىناتىن ەنەرگيانىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ورايدا, بۇگىن قابىلدانعان زاڭ ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن كوزدەردەن الىناتىن ەنەرگيانى ءوندىرۋ مەن قولدانۋدى ىنتالاندىرۋمەن قاتار, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا دا ۇلەسىن قوساتىنى ءسوزسىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات دەپۋتاتتارى «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەڭبەكشىلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارادى. بۇل كەلىسىم وداقتىڭ قاي ەلىندە جۇمىس ىستەسە دە ەڭبەكشىلەردى زەينەتاقىمەن قامتۋ سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىمەن تەڭ جاعدايدا جۇرگىزىلۋىن كوزدەيدى. زاڭ بويىنشا ءار مەملەكەت ءوز اۋماعىندا جۇمىس ىستەگەن كەزەڭ ءۇشىن تولەيدى دەپ قاراستىرىلعان.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ ماقساتىندا جەكە حالىقارالىق شارت ازىرلەۋ كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى كەلىسىم ازىرلەنىپ, 2019 جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى قول قويدى. اتالعان كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – جۇمىسقا ورنالاستىرۋشى مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا تارايتىن جاعدايلاردا جانە تارتىپپەن ەڭبەكشىلەردىڭ زەينەتاقى قۇقىقتارىن قالىپتاستىرۋ, ساقتاۋ جانە ىسكە اسىرۋ, ەڭبەكشىلەردىڭ زەينەتاقىلارىن تاعايىنداۋعا جانە ەكسپورتتاۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ, سونداي-اق مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ.
ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردە ءارتۇرلى زەينەتاقى جۇيەسى قالىپتاسقان. مىسالى, بەلارۋستا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى جوق. باسقا ەلدەردە جيناقتاۋشى جۇيەلەرى ءارتۇرلى. زەينەتاقى جۇيەلەرىن قارجىلاندىرۋ جانە زەينەتاقى قاراجاتىن ءبولۋ تاسىلدەرىندە دە ايىرماشىلىق بار. بۇدان باسقا زەينەتاقى جۇيەلەرى قۇرىلىمدىق جاعىنان, ياعني زەينەتكەرلىك جاسى, مولشەرى, ەڭبەك ءوتىلى جانە باسقا دا پارامەترلەر بويىنشا ەرەكشەلەنەدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا تۇراقتى تۇراتىن شەتەلدىك ازاماتتار ءۇشىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەسى رەتتەلگەن. ال جۇمىس ماقساتىندا ۋاقىتشا كەلگەن ەڭبەكشىلەر ءۇشىن بۇل ماسەلە رەتتەلمەگەن كۇيدە قالىپ وتىر. سوندىقتان اتالعان كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋى ەڭبەكشىلەردىڭ زەينەتاقى سالاسىنداعى ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, جۇمىسقا ورنالاستىرۋشى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى مەن ەڭبەكشىلەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى قامتاماسىز ەتىلەدى. ءار مەملەكەت ءوز اۋماعىندا جۇمىس ءوتىلى كەزەڭدەرى ءۇشىن زەينەتاقى تولەيتىن بولادى. ءاربىر مۇشە مەملەكەت زەينەتاقى الۋ قۇقىعىن ايقىنداپ, ونىڭ مولشەرىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا سايكەس ەسەپتەيدى», دەدى ب.نۇرىمبەتوۆ.
جول ساپاسى الاڭداتادى
پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا التى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ءابدىروۆ جانە سەناتورلار رىسقالي ابدىكەروۆ پەن سەرگەي ەرشوۆ ەلىمىزدەگى ماڭىزدى اۆتوجولداردىڭ ساپاسىنا, سونداي-اق وسى سالاداعى وزەكتى پروبلەمالارعا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ نازارىن اۋداردى. دەپۋتاتتار ساۋالىندا جىل سايىن جولداردىڭ جوندەلۋى مەن كۇتىمى ءۇشىن بولىنەتىن قوماقتى قاراجات تا ءسوز بولدى.
قازىرگى تاڭدا اۆتوجول سالاسىندا ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جۇك اۆتوموبيلدەرىنىڭ شامادان تىس جۇك تاسۋى. بۇل جاڭادان سالىنعان جولداردىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزىلۋىنا الىپ كەلەدى. ستاتيتيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدەگى جولداردىڭ 9,3 پايىزى عانا 10 توننادان استام جۇكتەمەنى قابىلداي الادى. ال جالپى جولداردىڭ 90,7 پايىزى جۇك كولىكتەرىنىڭ ەڭ تومەنگى سالماعىنا دا توتەپ بەرە المايدى. وعان قوسا, ساپاسى جاعىنان قاۋىپتى ساناتتا تۇر.
زاڭعا سايكەس جالپى قولدانىستاعى اۆتوجولدار ارقىلى جۇك كولىگىمەن 25 توننادان استام جۇك تاسىمالداۋعا تىيىم سالىنعان. الايدا دەپۋتاتتار كەلتىرگەن اقپارات بويىنشا وسى جولدارمەن 40 تونناعا دەيىنگى جۇكتى تاسىمالداۋ تولاستاماي تۇر.
«بۇل پروبلەماعا توسقاۋىل بولاتىن باقىلاۋشى ورگانعا باسا ءمان بەرۋ قاجەت. مىسالى, ەلىمىزدە 95 مىڭ 600 شاقىرىم بولاتىن اۆتوموبيل جولى بار. كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ جالپى شتات سانى 278 ماماندى قۇرايدى, كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتتەرىنىڭ سانى – 53. دەمەك, ءبىر كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتى شامامەن 2 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولىن نازاردا ۇستاۋ كەرەك. بۇل, ارينە, اۆتوموبيل جولدارىن تولىققاندى باقىلاۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز», دەيدى سەناتورلار.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتار اۋىر جۇك تاسىمالداۋشى كولىكتەردى تەكسەرۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى جانە جۇك تاسىمالداۋ فاكتىلەرىن (تەحپاسپورت نەگىزىندە, ولشەۋسىز) تەكسەرۋ قۇقىعىن پوليتسياعا دا بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى سۇرادى. سونداي-اق ساۋال بارىسىندا وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋدى تالاپ ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە ايتىلدى.
سەناتور بەكبولات ورىنبەكوۆ اۋداندىق ماڭىزى بار مونو جانە شاعىن قالالارعا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كەلگەن جاس ماماندارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ول بۇل تۋرالى ەلىمىزدىڭ ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ايتتى.
بۇگىندە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە جۇمىس ىستەۋگە جانە تۇرۋعا كەلگەن الەۋمەتتىك سالا ماماندارىن قولداۋعا باعىتتالعان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. جوبانىڭ باستى ماقساتى – اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى كادر تاپشىلىعىن شەشۋ. دەگەنمەن اتالعان باعدارلامانى اۋداندىق ماڭىزى بار مونو جانە شاعىن قالالاردا جۇزەگە اسىرۋدا بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر بار. «اتالعان قالالارعا جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە تۇرۋعا كەلگەن الەۋمەتتىك سالا ماماندارىنا قولداۋ كورسەتۋ شارالارى جۇرگىزىلمەۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا 27 مونوقالادا 1,5 ملن ادام جانە 42 شاعىن قالادا 1 ملن ادام تۇرادى, ونىڭ ىشىندە 69 اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردا 2,5 ملن ادام تۇرادى», دەدى بەكبولات ورىنبەكوۆ.
مۇنداي جاعداي جامبىل وبلىسىنداعى اۋدان ورتالىقتارى بولىپ ەسەپتەلەتىن جاڭاتاس, قاراتاۋ, شۋ قالالارىندا كەزدەسەدى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, وسى قالالارعا جۇمىسقا ورنالاسقان جاس ماماندار بارلىق الەۋمەتتىك كومەكتەن شەت قالىپ وتىر. بۇل جاعداي جەرگىلىكتى جەردە كادر تاپشىلىعىنىڭ ودان ءارى ۇلعايۋىنا اكەلەدى. سەناتور اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىندا كورسەتىلگەن تالاپتارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەي تۇر
نۇرتورە ءجۇسىپ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كىتاپحانالار مەن ارحيۆتەردەگى تسيفرلاندىرۋ جاعدايىنا نازار اۋداردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە وتاندىق كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتاردا قۇجاتتار مەن جازبالاردى ساقتاۋ ىسىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيدى. ءتىپتى ەلورداداعى ۇلتتىق ارحيۆكە قاراستى قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىندا قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ساقتايتىن جەر وتە تار. «قور كوبەيگەن سايىن, عيماراتقا سىيماي بارادى. ورتالىقتىڭ عيماراتى ەۋروپالىق تالاپتارعا مۇلدەم ساي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, كورەرمەندەرگە ارناپ دايىنداعان كورمەسى دە كىشكەنتاي. سوندىقتان كىتاپ قورى كوبەيگەن سايىن ورتالىقتا عىلىمي ساراپتامالىق توپتى ۇلعايتۋ كەرەك», دەدى نۇرتورە ءجۇسىپ.
ساۋال بارىسىندا سەناتور ەلىمىزدە رەستاۆراتسيا سالاسىن جەتىلدىرۋ, وسى باعىتتا مامان دايارلاۋ, ايماقتارداعى ارحيۆتەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىنە دە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار ول كىتاپتار مەن قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋ ءىسى كوڭىل كونشىتپەيتىنىن ايتتى. سەناتور بۇل ماسەلەلەردى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بىرلەسە قولعا الىپ, جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن ءسوز ەتتى. سونداي-اق ەلىمىزدە قولجازبالار, سيرەك كىتاپتار, باسقا دا قۇندى قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرىپ, ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سەناتور اقمارال ءالنازاروۆا قازاقستاندا تولىق بالالاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى تۋرالى ايتتى. دەپۋتات مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا جاعىمسىز جاعدايدىڭ سەبەپتەرى تۋرالى ايتتى.
«قازاقستانداعى بالالار مايلى, قانتى مەن تۇزى كوپ ونىمدەردىڭ كولەمدى ماركەتينگىنىڭ ىقپالىندا قالعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ بالالاردى اۋقىمدى ماركەتينگ اسەرىنەن قورعاۋ جانە شەكتەۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى», دەدى سەناتور.
سەناتور اندرەي لۋكين «نۇرلى جەر» قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كورسەتكىشتەرىنە كۇمانداناتىنىن جەتكىزدى. دەپۋتات «نۇرلى جەرگە» بولىنگەن قاراجاتتىڭ 50 پايىزدان استامى يگەرىلمەگەنىنە نازار اۋدارۋىن سۇراپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولدادى. باعدارلاماعا 873,8 ملرد تەڭگە بولىنسە, ونىڭ تەك 476,8 ملرد تەڭگەسى عانا جۇمسالعان. ال تۇرعىن ءۇي العىسى كەلەتىندەردىڭ سانى كۇن ساناپ وسە بەرەتىنى زاڭدى.
«مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن بيۋدجەتتىك قارجى كولەمىن جانە ولاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن, سونداي-اق ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ اسىرا باعالانعان كورسەتكىشتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بولىنگەن قارجىنىڭ پايدالانىلۋى, قولدانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبولىنۋى جانە مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ سانىن ازايتۋعا ناقتى اسەرى تۋرالى اقپارات بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەدى اندرەي لۋكين.
سەناتور باقىتجات جۇماعۇلوۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا جەتىسۋ جەرىندە, ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان, تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن قاپال اۋىلىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە قاتىستى ماسەلە كوتەردى. ول قاپالدىڭ ىرگەسى بەكىنىس رەتىندە 1847 جىلى قالانعانىمەن, شەجىرەسى سوناۋ تۇركى داۋىرىنە, قيماق مەملەكەتىنە بارىپ تىرەلەتىنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ كارتاسى دايىندالىپ جاتقان قازىرگى كەزدە وسىنداي سان عاسىرلىق تاريحى بار ورىندار ەسكەرۋسىز قالماسا ەكەن دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار سەناتور بەكىنىس رەتىندە سالىنا باستاعان كەزەڭدە, ياعني وسىدان ەكى عاسىر بۇرىن تۇرعىزىلعان نىسانداردى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى.
«وسىدان ەكى ءجۇز جىل بۇرىن تيان-ءشياننىڭ شىرشاسىنان قانشاما ۇيلەر سالىندى. ولار كۇنى كەشەگە دەيىن ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسىندەي بولىپ ساقتالىپ كەلىپ ەدى. بىراق بۇگىندە XIX عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ سانالاتىن قوس قاباتتى ۇيلەردىڭ بەت جاعى عانا ساقتالىپتى. ەسكى ەكى مەشىت ءۇيى قاراۋسىز قالىپ, قۇلاعان. اۋىلدىڭ رۋحاني ورتالىعى بولعان اقىن سارا مەن فاتيما عابيتوۆا مۋزەيلەرىنىڭ ءىزى دە جوق. ونداعى قۇندى ەكسپوناتتار قايدا؟» دەگەن باقىتجان جۇماعۇلوۆ بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جانايقايى ەكەنىن ايتتى.
وسىعان وراي سەناتور پرەمەر-مينيستردەن ساۋلەتشىلەر, تاريحشىلار, ادەبيەتشىلەر, ەتنوگرافتاردان تۇراتىن ارنايى كوميسسيا قۇرۋدى, قاپال اۋىلىنىڭ مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى جانە ولاردى ۇكىمەت قورعاۋىنداعى ساناتتار قاتارىنا قوسۋدى سۇرادى.