ينتەللەكتۋالدار ەميگراتسياسى

بارلىق ەلدىڭ تالانتتارعا «تابەتى» كۇشتى

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ۇدەرىس ەلىمىزدە 1996 جىلدان باس­تاپ بايقالعان. سول جىلداردان بەرى گەرمانيا نەمىس ءتىلىن اكادەميالىق دەڭگەيدە مەڭگەرگەن تۇلەكتەرگە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشتى. 2000 جىلدارعا دەيىن گەرمانياعا باعىتتالعان ين­تەل­لەك­تۋالدار ميگراتسيا­سى تەك گۋما­ني­تارلىق سالانى قامتىسا, قازىر تەح­ني­كالىق باعىتقا اۋىستى. ال بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر بولسا, جوعارى شاكىرتاقىمەن قوسا, تەگىن تۇرعىن ءۇي, جۇمىس بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر. تالانتتى جاستاردى «مەنشىكتەپ الۋ» جاعىنان رەسەي دە ەشكىمگە دەس بەرەر ەمەس. قازىر قازاقستاندىق 75 مىڭداي جاس رەسەيدە وقىپ جۇرگەنىن وسىدان بىرەر جىل بۇرىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ ءوزى ايتقان بولاتىن.

رەسەيلىكتەر ومبىداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت جانىنان ەلىمىزدەن وقۋعا كەتكەن جاستارىمىز ءۇشىن بولەك كامپۋس سالماق. بۇل جوبا جۇزەگە اسىرىلسا, 4-6 جىلدىڭ ىشىندە ونداعى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ ءوز وتانىمەن بايلانىسى ءۇزىلۋى مۇمكىن. سەبەبى رەسەيلىك اسسيميلياتسيا پروتسەسى بىزدىكىنە قاراعاندا قارىمدىلاۋ. رەسەيلىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, جوعارى ءبىلىمدى 50 مىڭ ماماننىڭ ەميگراتسياسىنىڭ جىلدىق شىعىنى 25 ملرد دوللارعا باعالانىپتى. ماماندار ءبىزدىڭ شىعىن دا وسى كورسەتكىشتىڭ ماڭايىندا ەكەنىن ايتادى. كەز كەلگەن ەل ءۇشىن «اقىلدى ميلاردىڭ» سىرتقا كەتۋى – ۇلكەن شىعىن بولعاندىقتان, ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىت العان ەلدەر مەملەكەتتىڭ تارتىم­دى­لىعىن ارتتىرۋعا دەن قويىپ, ەلدەگى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا تىرىسادى.

مۇنىڭ بار­لىعى ەلگە ءتۇرلى سالا­لار­داعى كاسىپ­قوي مامانداردى تارتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. ساراپشىلار ينتەللەكتۋالدار ميگ­را­تسيا­سىنىڭ بەتا­لى­سىن ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپ­تاس­تىرۋعا باعىت­تالعان سايا­ساتتى ايقىن­داي­دى دەگەن باتىل بول­جام جاساي باس­تاعان.

ءبىز ءالى كۇنگە «ورىستار كەتىپ جاتىر» دەگەن بىرجاقتى اقپاراتپەن شەكتەلىپ وتىرمىز. قازىر ينتەللەكتۋال­دار ميگ­را­­­تسياسىنىڭ دەڭگەيىن ەلدەن كەتكى­سى كەلە­تىندەردىڭ سانىمەن باعا­لاعىسى كە­­لە­تىندەر كوبەيىپ بارادى. سوڭعى دەرەك: 2020 جىلى ەلدەن كەتىپ, مەكەنجا­يىن اۋىستىرعىسى كەلەتىندەردىڭ 50 پا­­يى­زىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بار. بۇل رەس­مي دەرەك قانا.

ساياساتتانۋشى ءازىمباي عاليدىڭ سو­زىنە قاراعاندا, «ورىستار كەتىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتقا ءمان بەرۋدىڭ ءتىپ­تى قاجەتى جوق. رەسەي بىزدەن, تمد ەل­دە­رىندەگى قانداستارىنىڭ اراسىنان وزىنە قاجەتتىنىڭ ءبارىن الدەقاشان ال­عان.

– الەمنىڭ اقىل-ويىن ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋعا باعىتتالعان عالام­دىق ميگراتسيانىڭ ەڭ سوڭعى تولقىنى كەلە جاتىر. بۇل ءۇردىس اقش-تا, باتىس ەۋروپادا سىننان وتكەن. الپاۋىت ەلدەر قارجى كوزدەرى ارقىلى نوبەل سىي­لىعى لاۋرەاتتارىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىر. اقش-تان شىققان لاۋرەات­­­تار تۋرالى دەرەكتەر «تەگى – جاپون, اقش ازاماتى» دەگەن تىركەستەردەن باس­­تالادى. عالامشاردىڭ وزىق ويلى ينتەل­لەكتىلەرى قازىر الپاۋىت ەلدەردىڭ ابى­رويىن اسقاقتاتىپ وتىر. ولاردىڭ تابە­تىنە رەسەي, قىتايدىڭ ءوزى توسقاۋىل قويا المايدى. ءبىر كەزدەرى رەسەيدەن كەت­­كەن اندرە گەيم مەن كونستانتين نوۆو­­سەلوۆ فيزيكا سالاسىندا نو­بەل سىيلىعىمەن قانجىعاسىن مايلادى, – دەيدى ءازىمباي عالي.

ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم ءالى دە بولسا تاۋەلسىزدىككە قىرىن قاراي­تىن, قازاق مەملەكەتىن مويىندا­ماي­تىن كۇشتەر بار ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى ءوزى­مىزدىڭ قازاقتىڭ ىشىندە مەملە­كەت­­تىلىگىمىزگە نەمقۇرايلى, سامار­قاۋ قا­راي­تىن, بولاشاعىمىزعا سەنبەيتىن ازا­ماتتار بولدى. سولار سەنبەيدى ەكەن دەپ ەل كوشىپ كەتكەن جوق. كەرىسىنشە, ەلگە ەل قوسىلىپ, قازاقتىڭ باسى ءوسىپ جاتىر.

وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ين­تەرنەتتە باعدارلاما جاسايتىن جى­گىتتەر وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى بولاتىن. قا­زىر ءوزىمىزدىڭ قازاق جاستارى عا­لام­تور­عا يەلىك ەتە باستادى. مۇنىڭ ءوزى جاق­سى كورسەتكىش.

ساياسي قۇندىلىقتاردىڭ بەتالىسى تۇبەگەيلى وزگەردى: ەندىگى جەردە الەمدىك تارتىس ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق كليماتىن قالىپتاستىرۋ جانە ادام كا­پي­تالىن دامىتۋ باعىتىندا ورىس­تە­مەك. دەموگرافيالىق داعدارىس پەن پاندە­ميا­لىق داعدارىس الەمدى ەكى وكپەدەن قىسىپ بارادى. ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىس ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, مەم­لەكەتتىڭ تۇراقتى ءوسىمى ءۇشىن جىل سايىن 10 ملرد اقش دوللارى كولە­مىندە ينۆەستيتسيا كەرەك. ەلدەگى بيز­نەس, ەكونوميكالىق احۋال سوعان جۇ­مىس ىستەۋى ءتيىس. ال ەكىن­شى باعىت – ادام كاپيتالى ءۇشىن كۇرەس – اقش پەن قحر اراسىندا ءوتىپ جاتىر. ادام كا­پي­تالىنىڭ الەۋەتى اشىلۋ ءۇشىن وعان كە­ڭىستىك كەرەك.

ا.سارىم ەڭ تالانتتى دەگەن اقىن نەمەسە ءانشىنىڭ ءان-جىر جيناعى قا­زاق­ستاندا 1 اقش دوللاردان ساتىلسا, ونى ءاربىر قازاقستاندىق ساتىپ السا, جيىنتىعى 18 ملن اقش دوللارى بولسا, بۇل كورسەتكىش قىتايدا 1,5 ملرد اقش دوللارى بولاتىنىن ايتادى. قازاقستاندا شىعارىلعان ءبىر جەيدەنىڭ وزىندىك قۇنى 50 اقش دوللارى بولسا, قىتايدا ول 1 اقش دوللارىنا تەڭ. دەمەك, ءدال قازىر ءبىز ساپا جاعىنان دا, باعا جانىنان دا دارمەنسىزبىز. سون­دىقتان ءىرى ينۆەستورلار ءورىسى كەڭ كەڭىس­تىككە قارجى سالۋعا بەيىل. حالقى سانىنىڭ كوپتىگىنە جانە الەۋەتىنە سەنگەن ەلدەر كوزىنە تۇسكەن تالانتتاردى وزدەرىنە قاراتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ مۇنداي ەلدەرمەن تالاسۋعا دا, باسەكەلەسۋگە دە شامامىز جوق. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە ين­ۆەس­تيتسيا ءۇشىن كۇرەستە باق سىناۋ قا­جەت. الەمدىك ادام كاپيتالىنىڭ الە­ۋەتى اقش-تى الەمدىك دەرجاۆاعا, نو­بەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ زەرت­­حا­ناسىنا اينالدىردى. اقش-تا تۇ­را­تىن لاۋرەاتتار تۋرالى دەرەك­تەردە «تەگى – جاپون» نەمەسە «تەگى – ورىس» اقش ازاماتى» دەگەن تىركەستەر ءجيى قول­دانىلادى. اقش بۇل ءۇشىن نامىس­تان­بايدى, كەرىسىنشە الەمدىك ميگ­را­تسيا­نىڭ شاڭ سورعىشىنا اينال­عا­نىن, الەمدىك ينتەللەكتۋالدىڭ تايقازانى قولدارىندا تۇرعانىن ەشكىمنەن جاسىرمايدى.

ساراپشىلار ەميگراتسيالىق بەلگى­لەر مەملەكەتتىك ساياسات پەن باسقا­رۋ­دا­عى ديسسونانستى بىلدىرەتىنىن ايتادى. ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, قوعامدى, ەكونوميكا مەن ءوندى­رىس­تى جاڭارتۋ, يننوۆاتسيالىق جانە جوعا­رى تەحنولوگيالىق وندىرىس­تەر مەن قىزمەت­تەر­دى دامىتۋ, قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ دامىعان جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر­دىڭ بىرىنە اينالدىرۋ مەملەكەت پەن بيلىكتىڭ باسىم باعىت­تارى بولىپ جاريالاندى. بىراق سونىمەن ءبىر مەز­گىلدە ەلدىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ ما­ڭىز­دى بو­لى­گىن ساقتاۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قا­بىل­دان­بادى. ەميگراتسيانى قىس­قار­تۋ­دىڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك ساياساتى مەن باعدارلاماسى جوق, ەل­دىڭ قانداي ناقتى ەكونوميكالىق شىعىن­دار­دى كوتە­رەتىندىگى تۋرالى ادىستەمە مەن دەرەك­تەر تاعى جوق.

قازاقتىڭ قابىلەتى دە ينتەگراتسيالاندى

ەگەر تابيعي بايلىق ۇشپاققا شىعا­را­تىن بولسا, اۋعانستان جەر بەتىن­دەگى ەڭ باي, ەڭ الپاۋىت ەلگە اينالاتىن ەدى. بىراق ولاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ادام كاپيتالىنىڭ الەۋەتى اشىلۋ ءۇشىن وعان كەڭىستىك كەرەك. رەسەيلىك «ياندەكس» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالا­عان اركادي ۆولوج قازاقستاندا جۇرسە, ونىڭ كومپانياسى قازىرگىدەي تانىمالدىلىققا يە بولماس ەدى. ول رەسەي اسىپ, يدەياسىن تاراتاتىن, قا­جەت­­­­سىنەتىن ورتا تاپتى. بىراق ءتۇپ-تا­مىرىن ۇمىتقان جوق. قازاقستانعا كەلىپ «ياندەكس» مەكتەبىن اشتى. ءوزىمىز­دىڭ ديماش قۇدايبەرگەن مەن ءسابينا التىنبەكوۆاعا قىتايدىڭ نازارى اۋماعاندا, قازاقتىڭ الاقانىندا ەركەلەپ جۇرگەن كوپ تالانتتىڭ ءبىرى بولىپ قالار ما ەدى؟ ولار قازىر ەل ىشىندە دە, سىرتتا دا قازاقتىڭ اتاعىن اسپانداتىپ ءجۇر.

سوندىقتان ەندىگى جەردە «تالانتتارىمىز ەلدەن كەتىپ جاتىر» دەپ جىلاي بەرمەي, ولاردى الپاۋىت ەلدەرگە تانىستىرۋدىڭ, شەتەلدە تانىلعان ازاماتتارىمىزدىڭ ەلمەن بايلانىسىن ءۇزىپ الماۋىنىڭ تەتىكتەرىن قا­راستىرۋىمىز كەرەك. قا­جەت بولسا, تالانتتى جاستارىمىزدى اقش, باتىس ەۋروپا ەلدەرى كومپانيالارى­نا جۇمىسقا تارتۋ, ينتەل­لەكتۋال­­­دارى­مىزعا شەتەلدە ءوزىن-ءوزى جار­نا­ما­لاۋ­عا جاعداي جاساۋ, ولاردىڭ تا­نى­­مال­دى­لىعىن ارتتىرۋ قاجەت.

اقش, تۇركيا سىندى مەملەكەتتەر ادال قىز­مەت ەتىپ, ەلگە پايداسى تيگەن كەز كەل­گەن ازاماتتى ۇلتىنا, شىققان تەگىنە, جەرىنە قاراماستان ءوز ادامى ساناپ, تو­رىنەن ورىن بەرەدى. وزدەرىنە تارتىپ, ءسىڭىرىپ الادى. بۇدان ولار پايدا كورمەسە زيان شەگىپ وتىرعان جوق. ءبىز دە وسى تاجىريبەگە جۇگىنە ءبىلۋىمىز كەرەك. مۇمكىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ۇلتىنا ءسىڭۋىن تەزدەتەتىن فاكتور وسى بولار, بالكىم. بىراق ءبىز بۇعان دا دا­يىن بولماي وتىرمىز, – دەيدى ايدوس سارىم.

ينتەللەكتۋالدى كوشباسشى مەملەكەت سانالاتىن اقش عىلىم-بىلىمگە قارجى بولۋدەن الدىنا جان سالمايدى. ماسەلەن, الەم حالقىنىڭ 5 پا­يىزىنا جەتپەيتىن امەريكالىقتاردىڭ ۇلەسىنە دۇنيەجۇزىلىك ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ ء(ىجو) 20 پايىزىنان استامى, ال الەم بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىستاردىڭ 40 پايىزى تيەدى ەكەن. ال عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ 75 پايىزى بيزنەستىڭ ەسەبىنەن قار­جى­لاندىرىلادى. مۇنداي ۇتىمدى تاجىريبە قازاقستانعا اۋاداي قاجەت. قىتاي 2020 جىلى عىلىمعا جۇم­سالاتىن الەمدىك شىعىننىڭ 20 پا­يىزىنا جەتۋدى كوزدەپ وتىر. اقش, جاپونيا سەكىلدى مەم­لەكەتتەردە ينتەل­­لەكتۋالدى الەۋەت­تى دامىتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن ار­نايى عىلىم قالا­لارى كوپتەپ اشىلعان. 2015 جىل­دارى رەسەي ساياساتتانۋشىسى سەرگەي ميرونوۆتىڭ باستاماسىمەن «ۇلتتىڭ ينتەللەك­­تۋالدى رەسۋرسى» دەپ اتالاتىن ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. حالقىنىڭ 60 پايىزىن جوعارى بىلىممەن قامتاماسىز ەتكەن رەسەي بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە الدا كەلەدى. يزرايل مەن كانادا حالقىنىڭ – 42 پايىزى, اقش-تىڭ – 40 پايىزى, جاپونيانىڭ – 38 پا­يىزى, شۆەتسيا مەن فينليانديانىڭ 36 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى بولىپ سانا­لادى. ال عىلىمعا قارجى ايامايتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا شۆەيتساريا, يزرايل, فرانتسيا, اقش, گەرمانيا, يسلانديا, سينگاپۋر, جاپونيا جاتادى. شاعىن شۆەيتساريا مەملەكەتى بۇ­گىنگە دەيىن نوبەل سىيلىعى مەن عى­لىمي پاتەنتتەر يەلەنۋ جاعىنان جەتەكشى تۇعىردان تۇسكەن ەمەس.

ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى كوشباس­شى­لىعىن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى فاكتور – اقپاراتتىق قولجەتىمدىلىك پەن اقپاراتتىق رەۆوليۋتسيا ەكەنى ءمالىم. جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, دانيا, يسلانديا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, اۋستريا جانە يسپانيا ەلدە­رىندە حا­لىق تولىقتاي دەرلىك كومپيۋتەرمەن جانە ينتەرنەت جۇيەسىمەن قامتىلعان. عالامدىق كوشى-قون ۇدە­رى­سى­نىڭ تامىرشىلارى «تۇپكى تەگىن  ىزدەۋ حح عاسىرعا ءتان قۇبىلىس, ححI عاسىردا ونىڭ جاڭعىرىعى عانا قايتالانادى», دە­گەندى ايتۋدا. شىنىندا دا سولاي سياق­تى. سەبەبى وتكەن عاسىردىڭ توق­سا­نىنشى جىلدارى باستالعان كوشى-قوننىڭ ەندىگى بەتالىسى – قازاق جەرىنە كەلىپ قونىستانعان قان­­داستارىمىزدىڭ تۇرمىس-جاع­دا­يى­نا عانا ەمەس, قوعامدا الار ورنى­نا قاراپ تا باعالاناتىنى ءسوزسىز. ەگەر ءسىز «الەمدەگى ەڭ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قايسى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ, عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ين­تەرنەت سايتتارىن اقتارساڭىز, كەز كەلگەن ۇلتتىڭ «ەڭ اقىلدى ۇلت – ءبىزبىز» دەپ ماقتاناتىنىنا كۋا بو­­لار ەدىڭىز. قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ دە ماقتان ەتەر تۇلعالارىمىز بارشىلىق. بىراق قازاقتىڭ ءبىر بولىگى – سىرتتا. ءبىز ىشتەگى قازاقپەن بىرگە سىرت­تاعى قازاقتى دا ماقتان ەتەتىن دەڭ­گەيگە كوتە­رىلۋى­مىز كەرەك.

الماتى