پيراميدا ءپىشىندى سۇلۋ شىڭدى كورگەندە قارت تاريحقا قاداۋ-قاداۋ ءىز قالدىرعان الىپ تۇلعالاردىڭ سۇلباسى ەلەستەيدى. ءسىز, مۇمكىن زاڭعار كوككە ۇمسىنىپ, مىزعىماستاي مەلشيىپ تۇرعان قۇزدار قانشاما دەپ سوزىمىزگە كەلىسپەسسىز... بىراق ول وزگەدەن وقشاۋ, باسقادان دارا. قۇددى, حاس شەبەردىڭ قولىمەن مۇسىندەلگەندەي. كوزدىڭ جاۋىن الاتىنداي ءمارمارلى ءبىر بەتىنە توقتالماعاننىڭ وزىندە, باسىندا ۇدايى ماڭعاز بۇلتتىڭ ء«جىپسىز بايلانىپ» قالا بەرەتىنىن ەسكەرسەڭىز دە جەتكىلىكتى. ءجىپسىز بايلانۋ دەمەي نە دەيسىز: بۇلت دامىلداسا تابيعاتتىڭ مىڭ-ميلليون دىبىستان قۇرالعان تەڭدەسسىز سيمفونياسى ورىندالىپ جاتقانداي بولادى. سوندا جاپوندىقتار جابىلا اسپەتتەيتىن فۋدزياما تاۋى قىزىق ەمەستەي, بىزگە!
تاۋبە, قازاق دالاسى عاسىر تولعاعىندا نە ءبىر الىپ پەرزەنت-تاۋلاردى دۇنيەگە اكەلدى. باياعى ءبىر تارعالاڭدا باسىنان مىڭ تايلاعى بوسقان قاراتاۋدى ايتىڭىز; تۇتاس تۇركىگە التىن تاق بولعان, اسانقايعىشا ايتقاندا, ات تۇياعىمەن شالعاندا ارعى شەتى مەن بەرگى شەتى التى ايلىق اۋماقتى الاتىن قارت التايدى اتاڭىز; حاۋانا مەن اداماتا جۇماقتان قۋىلىپ, جەر بەتىندەگى ىستىق تا, قاعىر مەكەنگە تاپ بولعاندا اللادان تىلەگەن تىلەگىنىڭ قۇدىرەتىمەن كەز بولعان «يرانباعى» – الاتاۋدى اينالىپ-تولعانىڭىز; حاس سۇلۋدىڭ جانارىنداي سەكسەن كولدى كوكىرەگىندە تەربەپ, ب ۇلىقسىعان بۋرابايدى باۋىرىنا باسقان اقان سەرىنىڭ كوكشەسىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز; ۇشار بيىگىن ۇلار جايلاعان, دالانىڭ دارا پەرەزەنتى حان جوشى جاتقان ۇلىتاۋ سىندى, تاعى باسقا تاۋلاردى ويمەن ولشەپ, سانامەن سارالاپ كورىڭىزشى: قازاق ءۇشىن قاي-قايسىسى دا تەڭدەسسىز بيىك تاۋلار. ال ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان قازاق جەرىنىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى اتانعان ءحانتاڭىرى شە؟
ۇلى دالادا بيىكتىگى 6 مىڭ مەتردەن اساتىن ون ەكى تاۋ بار بولسا, ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ بيىگى وسى ءحانتاڭىرى. الگى ءبىر نيۋتون شال ايتتى دەيتىن «وزىنە دەيىنگىلەردىڭ يىعىندا تۇرعان بيىك تۇلعاداي» ءشۇباسىز, شەكسىز اسقاق. بالكىم, سودان بولار, وسى ءبىر تاۋ جايلى وقتىن-وقتىن وي قىدىرتقاندا, ءبىر قۇدىرەتتى سەزىمنىڭ بەسىگىنە بولەنەتىنىڭىز. كوككە تىرمىسقان كوپ-كوپ سەڭگىردىڭ ىشىنەن, حاكىمشە بولعاندا, ساۋساعىن اسپانعا جايىپ, ايعا تالپىنعان جاس جۇرەكتىڭ سۇلۋ ءبىر سۋرەتىن كورەتىندەيسىز. تالپىنۋ دەمەكشى, تاۋ بالاسىنىڭ تاۋعا قاراپ وسەتىنى اقيقاتتان بولسا كەرەك. ويتپەسە ء«حانتاڭىرىنىڭ ەتەگى – رايىمبەك باتىردىڭ مەكەنى» دەپ بۇل حالىق ءباتۋالى ءسوزىن بوسقا ءراسۋا ەتپەك پە؟ بولماسا وسى تاۋدىڭ ەتەگىندە ەرجەتكەن اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ: «...تاۋ دەيتىن الىپ جۇرەك انا تۋعان, مەن – تاۋلىقپىن! تاۋدان مەن جاراتىلعام...», دەپ ايتار ما ەدى, ايتپاس پا ەدى, كىم ءبىلسىن؟!
باعزىدان جەتكەن بادىزنامالارعا سۇيەنسەك, ءحانتاڭىرى – تۇتاس تۇركىگە ورتاق تاۋ دەسەدى. وعان دا دالەل جوق ەمەس: زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمىنشا, وسى اتاۋدىڭ «حان» جانە ء«تاڭىر» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالۋى بەكەر ەمەس-ءتى. اۋەلى العى سىڭارى تۋرالى ءسوز جارىستىرساڭىز, ات باسىن تۇپ-تۋرا تۇركىلىك داۋىرگە تىرەپ تاڭىرقايسىز. سويتەسىز دە, «حان» ءسوزىنىڭ كادىمگى ءوزىڭىزدىڭ ءتول ءسوزىڭىز ەكەنىنە سەنەسىز.
ال ەكىنشى سىڭارى شە؟ ول تۋرالى سالعىرت سويلەۋ تۇگىلى ءۇستىرت ويلاۋعا قاقىڭىز جوق. نەگە دەيسىز بە؟ ەڭ الدىمەن اڭگىمەنىڭ اۋانىن ءسال-ءپال ارىرەككە بۇرىپ كورەلىك. وسى تاۋ نارىنقول, كەگەن وڭىرلەرىندە 1960 جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تىلىندە «حانتەڭگىر» دەپ اتالىپ كەلىپتى. مۇنى نەگە ايتامىز؟ ويتكەنى ءبىزدىڭ بايلامىمىزشا, «حانتەڭگىر» – قاسيەتتى ءسوز بولعان. ءسىز, ءتىپتى, مۇنى ورىستىڭ «حان تەنگير» دەگەن سوزىمەن شاتاستىرماۋعا ءتيىسسىز.
توم-توم تاريحنامانى قال-قادەرىنشە اۋدارىپ-توڭكەرگەن تاريحشى ماماندار ءحانتاڭىرى اتاۋىنىڭ ەكىنشى سىڭارىنداعى تەڭگىر ء(تاڭىرى) ەجەلگى شۋمەر تىلىندە دينگەر – «قۇداي», «اسپان» دەگەندى بىلدىرەتىنىن العا تارتادى. ال كونە تۇركى تىلىندە ءتاڭىرى – «اسپان», «قۇداي», ء«امىرشى», «بيلەۋشى»; موڭعول تىلىندە تەنگەر – «اسپان», «كوك» دەگەن ماعىنالارعا يە ەكەندىگىن ايتادى. وسى ورايدا تۇركىتانۋشى عالىم امانقوس مەكتەپتەگىنىڭ مىنا ءبىر پىكىرىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. ول: «الاتاۋدىڭ اۋەلگى اتى – تاڭىرتاق... تاڭىرتاقتىڭ بيىك شىڭى – ءحانتاڭىرى... قازاقتىڭ «قۇدىرەتتىڭ كۇشىن كورەم دەسەڭ, تاۋعا بار» دەۋى بەكەر ايتىلماعان. ەجەلگى داۋىردە ءحانتاڭىرى ءيسى تۇرىكتىڭ سىيىناتىن قاسيەتتى ورنى بولعان. تۇرىكتەردىڭ وزدەرى دە ولاردىڭ اتا-بابالارى ەجەلگى ۋاقىتتاردا ءحانتاڭىرى تاۋىندا جانە التايدا تۇرىپتى», دەيدى.
بۇعان قوسا بۇگىندە وسى تاۋدىڭ شىعىس بولىگىنە يەلىگى جۇرگەن قىتايدىڭ وسىدان 1200 جىل بۇرىنعى جازبالارىندا دا مول دەرەك كەزدەسەتىن كورىنەدى. ولار ءوز تىلدىك ستيلىنە قاراي بىزدەن باسقاشا اتاسا, اسپانتاۋدىڭ وڭتۇستىگىندەگى بىزبەن اتام زاماننان توسكەيدە مالى قوسىلعان ايىرقالپاقتى اعايىن تىلىندە بۇل تاۋ «كان-تەنگيري» دەپ اتالادى. ول ول ما, كۇن باتار الدى وسى شىڭنىڭ باسىنا دامىل العان كەشكى نۇر قۇددى قارعا اۋناعان سايىن كۇرەڭىتە تۇسەتىن قىردىڭ قىزىل تۇلكىسىندەي عاجايىپ تۇسكە ورانادى. جەرگىلىكتى قازاق وسى تاڭعاجايىپ كورىنىسكە قاراپ بۇل بيىكتى «قانتاۋ» دەپ اسپەتتەسە, كورشى قىرعىز اعايىن «قانتوو» دەپ ۇلىقتايدى.
ءيا, تۇركىنىڭ تاۋى ەكەنىنە دالەل اتىنان بۇل دا از دەسەڭىز, تاعى ءبىر مىسال ايتالىق. 1964 جىلى قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كونە جازبا ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋگە جاساقتالعان ەكسپەديتسياسى وسى وڭىردە بولىپ قايتادى. اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆ باسقارعان زەرتتەۋشى توپ ءحانتاڭىرى تاۋىنىڭ ءبىر تارماعى, لاباسى تاۋىنىڭ باتىسىنداعى 20 شاقىرىم جەردەگى قارقارا وزەنى بويىنان كونە تۇركى جازۋى بار تاس ءمۇسىندى تاپقان بولاتىن. ونى سول ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ع.مۇساباەۆ پەن ع.ايداروۆ تالداپ وقىپ, ونىڭ وسىدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن بولىپ وتكەن الاشا حانعا ارنالعانىن, كونە تۇركى الفاۆيتىمەن جازىلعانىن راستاعان.
جالپى, سولتۇستىك جەر شارىنداعى ەڭ بيىك نۇكتە – ءحانتاڭىرى تۇركىنىڭ تاۋى ەكەنى داۋسىز. بۇدان سوڭ «قارت تايان-شاننىڭ جۇرەگى, كوك اسپاننىڭ تىرەگى» بولعان ءحانتاڭىرىنىڭ كەۋدە تۇسىڭىزداعى الار ورنى بيىكتەمەي كورسىن؟!