قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسى پاندەميا جاعدايىندا قالاي دامۋدا؟ تاۋار وندىرۋشىلەر نەندەي پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلۋدە؟ سالاعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي قولداۋ قاجەت؟ وسى سۇراقتاردىڭ توڭىرەگىندە از-كەم اڭگىمە وربىتكەندى ءجون كوردىك.
شەتەلدىك اۆتوونەركاسىپتى شەكتەي المادىق
جوبا-جوسپارلار مەن بولجامداردىڭ كۇل-تالقانىن شىعارعان بيىلعى پاندەميا ماشينا جاساۋ سالاسىنا دا سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى. بىراق وزگە سالالارمەن سالىستىرعاندا اناۋ ايتقانداي تىعىرىققا تىرەلمەدى دە. مۇنىڭ سەبەبىن قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى پاۆەل بەكلەميشەۆ ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– بىرىنشىدەن, ماشينا جاساۋ – سەرپىندى سالا. ەكىنشىدەن, سالانىڭ ونىمدەرىنە ءاردايىم سۇرانىس بار. البەتتە, بيىلعى جاعداي ءبىزدى دە اينالىپ وتكەن جوق. پاندەميا ورىن السا دا, سۇرانىس ساقتالدى. ونىڭ ۇستىنە سالاعا مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنەدى. اسىرەسە ەكونوميكادا داعدارىس باستالعاندا مۇنداي قولداۋدىڭ كومەگى زور, – دەيدى ول.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2020 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ارالىعىندا قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبى 3,3 پايىز ءوسىم كورسەتكەن. سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوسىم 16,3 پايىزدى قۇراعان. بۇل رەتتە, اۆتوموبيل جاساۋ كورسەتكىشى 51,8 پايىزدىق وسىمگە تەڭ. الايدا ءبىزدىڭ ەلدەگى رەسمي ستاتيستيكا كوپ جاعدايدا شىنايى احۋالمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى. مۇنى بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەسكەرتكەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە باعىنىستى ۆەدومستۆو ەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنى دە سوندىقتان.
جوعارىداعى ستاتيستيكادا كەلتىرىلگەندەي, اۆتوموبيل جاساۋ باعىتىنىڭ ءوسىمى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. سوعان قاراپ-اق ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى تابىستاردىڭ ءدال وسى باعىتقا تيەسىلى دەپ بىردەن اڭعارۋعا بولادى. الايدا پاۆەل بەكلەميشەۆ بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى.
– ءدال قازىرگى جاعدايدا اۆتوموبيل قۇراستىرۋدى ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالدى دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى بيىلعى ءوسىم – كوممەرتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ جەمىسى. اتالعان باعىتتىڭ پاندەميا جاعدايىندا جاقسى ءوسىم كورسەتكەنى تۇسىنىكتى. سەبەبى شەكارا جابىلدى. سىرتتان كولىك ساتىپ اكەلۋ تىيىلدى. دەمەك, تۇرعىندار ءۇشىن كولىك الۋدىڭ ءبىر عانا جولى قالدى. ول – قازاقستاندا قۇراستىرىلعان كولىكتەردى ساتىپ الۋ. سوندىقتان مۇنى شىنايى ءوندىرىس دەپ اتاۋعا اسىقپايىق. ونىڭ ۇستىنە بۇل بار بولعانى قۇراستىرۋ عانا. ءبىز مۇنداي كولىكتەردى قازاقستاندىق كومپانيالاردان ساتىپ الساق تا, تۇپتەپ كەلگەندە شەتەلدىك اۆتوونەركاسىپتى قارجىلاندىرىپ وتىرمىز. ارينە, سىرتتان كەلەتىن ءونىمدى شەكتەگىمىز كەلەدى. جوسپار بار. ىنتا زور. بىراق مۇنىڭ بارىنە ۇزاق ۋاقىت كەرەك, – دەيدى پاۆەل بەكلەميشەۆ.
شيكىزات ماسەلەسىن قالاي شەشەمىز؟
قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ نارىعىنداعى بەلدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى – «قاينار-ابك» جشس. كومپانيانىڭ دامۋ جونىندەگى ديرەكتورى تۇرار جولماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارىندا اككۋمۋلياتور شىعاراتىن زاۋىتتىڭ جۇمىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن. ويتكەنى ناۋرىز-ساۋىردە, ياعني توتەنشە جاعداي كەزىندە كاسىپورىن جۇمىس ىستەگەن جوق.
– توتەنشە جاعداي اياقتالعان سوڭ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتا باستادىق. جوق دەگەندە وتكەن جىلعى وندىرىستىك مەجەنى باعىندىرامىز دەپ جوسپار قۇردىق. بىلتىر 2,5 ملن اككۋمۋلياتور شىعارىلعان بولاتىن. ازىرشە جوسپاردان از-كەم ارتتا كەلە جاتىرمىز. توتەنشە جاعداي, كارانتينگە بايلانىستى ونىمدەردى شەتەلدىك نارىقتارعا وتكىزۋ تۇرعىسىنان شەكارادا پروبلەما تۋىندادى. ويتكەنى سەرىكتەستەر تاۋاردى قابىلداي المادى. شيكىزاتقا قاتىستى ماسەلە دە الدان شىقتى. كومپانيا ونى قىتايدان اكەلەتىن ەدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى شيكىزاتىمىز – باستاپقى قورعاسىن, قورعاسىن سىنىقتارى. سوڭعى التى ايدا باستاپقى قورعاسىننىڭ قۇنى السىرەگەن تەڭگە جاعدايىندا تونناسىنا 2 مىڭ دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا, سىرتقى نارىقتارداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىككە اسەر ەتەدى, – دەيدى ول.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى كاسىپورىنداردى قولجەتىمدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتەتىن رەتتەۋشى تەتىك بولۋى كەرەكتىگىن ايتقان بولاتىن. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءالى ءتيىستى ناتيجە بەرگەن جوق. ون جىلداي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا شيكىزاتتى مۇمكىندىگىنشە دايىن ونىمگە دەيىن وڭدەۋگە قول جەتكىزۋ ەدى. الايدا كەيبىر ءوندىرىس ورىندارى ءۇشىن شيكىزاتتى شەتەلدەن ساتىپ العان ءتيىمدى بولىپ تۇر. ويتكەنى قۇنى ارزان. ال وتاندىق شيكىزاتتىڭ باعاسى باس اينالدىرادى.
– ءبىزدىڭ كاسىپورىن قورعاسىن وڭدەيدى. ەگەر شيكىزاتتى سىرتتان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولساق, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىمدى قالاي شىعارامىز؟ سوندىقتان ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن ماشينا جاساۋشىلاردىڭ شيكىزاتقا قول جەتكىزۋ تەتىگىن ازىرلەۋى كەرەك. ماسەلەن, رەسەي فەدەراتسياسىندا وندىرۋشىلەرگە باستاپقى مەتالدى شەتەلگە ارزان باعاعا ساتۋعا تىيىم سالىنعان. كەرىسىنشە, ىشكى نارىققا الدەقايدا ارزانعا ساتۋى كەرەك. ءدال وسى ءپرينتسيپتى قازاقستاندا دا قولدانۋعا بولادى. رەسەيدىڭ اليۋميني شىعاراتىن «رۋسال» كومپانياسى سىرتقى نارىقپەن سالىستىرعاندا, ىشكى نارىقتاعى وڭدەۋشىلەرگە شيكىزاتتى 10-15 پايىزعا ارزانعا بەرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ارزان شيكىزاتقا قول جەتكىزگەن رەسەيلىك وندىرۋشىلەر ىشكى-سىرتقى نارىقتىڭ بارىندە باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ وتىر, – دەيدى تۇرار جولماعامبەتوۆ.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى يندۋستريالىق دامۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ماشينا جاساۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى رۋسلان ءحيسامۋتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك وتاندىق وندىرۋشىلەرگە شيكىزات بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ, ءتيىستى تەتىكتەردى پىسىقتاۋدا. بۇدان بولەك, شيكىزاتقا كۆوتا ءبولۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتقان كورىنەدى.
سالىقتىق, كەدەندىك جۇكتەمەنى كەمىتۋ كەرەك
پاۆەل بەكلەميشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى ونىمدەر شىعارىلاتىن ماتەريالدار مەن جيناقتاۋىشتاردىڭ قۇنى ونەركاسىپتىڭ كەز كەلگەن سالاسى ءۇشىن وزەكتى. ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن وزەكتىلىگى الدەقايدا جوعارى.
– تاڭعالارلىعى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر پايدالانىپ وتىرعان قورعاسىننىڭ قۇنى لوندون مەتالل بيرجاسىندا كورسەتىلگەن باعادان قىمبات. لوندون بيرجاسىنداعى قورعاسىننىڭ باعاسى نارىقتىق قۇنعا جانە ماتەريالدى ەۋروپالىق پورتتارعا جەتكىزۋ شىعىندارىنا بايلانىستى قالىپتاسادى. ەگەر قورعاسىن قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندە جەتكىلىكتى تۇردە تۇتىنىلاتىن بولسا, ونى سىرتقا شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. شەتەلگە تاسىمالداۋعا ونسىز دا شىعىن شىعارىپ وتىر. وسىنىڭ ەسەبىنەن قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن قورعاسىن باعاسىن تومەندەتۋگە بولادى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, شيكىزات باعاسىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بار. سەبەبى ماتەريال ەل اۋماعىندا قايتا وڭدەلىپ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم الىنعان جاعدايدا رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىقتىق تۇسىمدەر الدەقايدا جوعارى بولادى, – دەدى پاۆەل بەكلەميشەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماشينا جاساۋ سالاسىنا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن شەتەلدەن ماتەريالدار مەن جيناقتاۋىشتاردى يمپورتتاعان كەزدە سالىقتىق جانە كەدەندىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋ كەرەك. سونداي-اق قازاقستان اۋماعىندا جيناقتاۋىشتار مەن دايىندامالاردى شىعارۋ ءۇشىن ءوندىرىس بازالارىن قۇرۋ ماڭىزدى. ءوز كەزەگىندە بۇل سالاعا قوسىمشا باسەكەلەستىك بەرەدى.
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وڭدەۋ ونەركاسىبى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى زيفا ياكۋپوۆانىڭ ايتۋىنشا, ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ دەنى جيناقتاۋىشتاردى شەتەلدەن تاسىمالدايدى. سوندىقتان كارانتين جاعدايىندا كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قابىلداۋ كەرەك.
– سالاداعى كومپانيالار ءوز ونىمدەرىن شەتەلدىڭ نارىعىنا تانىستىرىپ, ساپاسىن دالەلدەۋ ءۇشىن ۇلكەن شىعىنعا باتادى. بىراق ونسىز ءونىمدى ەكسپورتتاۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. سەرتيفيكات الۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلگىنى جىبەرۋ كەرەك. بۇل دا وڭاي شارۋا ەمەس. اسىرەسە ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن قىمباتقا تۇسەدى. ەرەجەگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇرىن سەرتيفيكات الۋ شىعىندارى وتەلەتىن. ەندى مۇنداي قولداۋ سەرتيفيكات الۋ ءۇشىن شەتەلگە شىعارىلاتىن ۇلگىگە دە قاتىستى بولماق. ياعني ۇلگىنىڭ دە شىعىندارى وتەلەتىن بولادى. بۇل سالاداعى كاسىپورىندار ءۇشىن قارجىلىق تۇرعىدان ۇلكەن قولداۋ ەكەنى انىق, – دەيدى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلى.
بيىل يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا 996 ملرد تەڭگەگە 206 جوبا ىسكە قوسىلۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوندىرىس كولەمىن 1,3 ترلن تەڭگەگە, ەكسپورت كولەمىن 325 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق 19 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار. بۇل رەتتە ماشينا جاساۋ سالاسىندا 170 ملرد تەڭگەگە 19 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.