ءدام-تۇزى قالىڭ قازاق اراسىنان بۇيىرعان, جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ءتىلى مەن مازمۇندى سالت-ءداستۇرىن, ادەمى ادەت-عۇرپىن جەتىك بىلەتىن تاتيانا ۋزدەنوۆانىڭ ءسوزدىڭ ءناشىن كەلتىرىپ, ماقالداپ-ماتەلدەپ سويلەگەنىنە تاڭعالعانبىز. سويتسەك, ءتىلى عانا ەمەس, رۋحى, جان-دۇنيەسى دە قازاقى قالىپتاعى جان ەكەن.
تىلدەسكەن ساتتە-اق لەبىزى مەن پەيىلى, «مەن قازاقتىڭ قىزىمىن» دەگەندەي ىنتىزار نيەتى باۋراپ العان. «سۇيەگىم ورىس بولعانىمەن, ەتىم قازاق» دەپ ءۋاجىن تۇيىندەگەندە تاڭعالماسقا شارامىز بولماعان. سونشالىقتى جاتىق تىلمەن جان-دۇنيەسىندەگى الابۇرتقان سەزىمدى ءوربىتىپ, كوڭىلىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جان سەزىمىن مولدىرەتىپ, ءوز پايىمىن قاپىسىز دالەلدەۋگە تىرىسىپ ايتقانىنان ۇققانىمىز, قازاقى قالىپتىڭ كوش ىلگەرى ەكەنى. ءتالىمى مەن تاربيەسى دە, ادامگەرشىلىك اجارى دا, كىسىلىك كەلبەتى دە.
ەرەيمەندەگى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن, ەكىباستۇز قالاسىنداعى زاڭ كوللەدجىندە ءبىلىم العان. قازىر ولەڭتى اۋىلىنداعى اۋىلدىق كلۋبتا مادەني شارالاردى ۇيىمداستىرۋشى جانە سپورت ادىسكەرى بولىپ جۇمىس ىستەيدى.
– جامان تۇماۋ جان القىمنان العاننان بەرى جۇمىستىڭ ونلاين تۇرىنە كوشتىك, – دەيدى تاتيانا اناتولەۆنا, – ايتسە دە ويعا العاندى ورىنداماي, اقساتىپ جاتقان جوقپىز. تاياۋدا «كونەكوز دانالار» اتتى دارحان دالانىڭ دانالارىن, ايرىقشا ءبىتىمدى, ەل دىڭگەگى, ىرىسى بولعان تۇلعالاردى, قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, جاس تولقىنعا كەرەمەت ىقپال ەتەتىن دانالىق سوزدەردى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان مازمۇندى شارا وتكىزدىك. مەنىڭ ويىمشا, وسىنشالىقتى رۋحاني بايلىعى بار حالىققا جاڭادان ەشتەڭە ىزدەۋدىڭ قاجەتى دە جوق ءتارىزدى. تۋعان توپىراعىن اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان, ازۋىن ايعا بىلەگەن اتا-بابالارىمىز ەرلىك پەن باتىرلىقتى عانا ءپىر تۇتپاعان, جۇرتىنىڭ دا رۋحاني بايلىعىن ۋاقىت ەلەۋىشىمەن ەكشەپ, ءنارلىسىن, ءدامدىسىن كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ قاجەتتىلىگىنە مۇرا قىلىپ تابىس ەتكەن. ماسەلەن, اۋداندا اجەلەر فەستيۆالىن وتكىزدىك. باعزى زاماندا نەبىر جاقسى مەن جايساڭ اجە تاربيەسىمەن وسكەندىگى انىق قوي. بالكىم ەر ازاماتتىڭ ەل ىسىنەن قولى بوساماعان شىعار. تاربيەنىڭ تۇنىعى كيمەشەك كيگەن اجەلەردىڭ كوكىرەگىندە ساقتالعان. ءبىز سول دۇنيەنى قايتا جاڭعىرتىپ, حالقىمەن قايتا تابىستىرىپ جاتىرمىز.
ءوزى دە ءتىل بايقاۋلارىندا بايگەسىن شاپپاي العان. اۋدان عانا ەمەس, وبلىس كولەمىندە. قازاقىلىعى مول شاڭىراقتا ەر جەتكەن پەرزەنتتەرى دە اتا-انانىڭ ءۇمىتىن اقتاپ كەلەدى. ۇلى راسۋل ەكىباستۇز قالاسىنداعى پوليتەحنيكا كوللەدجىندە وقيدى. وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا وتكىزىلەتىن ءتىل بايقاۋلارىندا توپ جارىپ ءجۇر. وبلىستا اباي وقۋلارى بويىنشا وتكىزىلگەن سايىسقا قاتىسىپ, ەكىنشى ورىن يەلەنگەن. قازاقتىڭ «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەيتىن اتالى ءسوزى جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ءتىلىن, سالتى مەن ءداستۇرىن باعالاپ, ۇيرەنىپ, ۇيرەنىپ قانا قويماي, وزگەگە ۇيرەتىپ جۇرگەن ۋزدەنوۆتەردىڭ وتباسىنا قاراتا ايتىلعان ءتارىزدى.
– وسى جەردە تۋىپ-وسكەن سوڭ ءتىلدى سىيلاۋ پارىز. ەگەر قالىڭ قازاقتىڭ ىشىندە وتىرىپ, سالت-ءداستۇرىن بىلمەسەڭ, ادەت-عۇرپىن مەڭگەرمەسەڭ, قالاي سىيلى بولاسىڭ, – دەيدى تاتيانا اناتولەۆنا, – ەڭ الدىمەن ءوزىڭ قۇرمەتتەۋىڭ كەرەك. جولداسىم رۋسلان حازرەياليەۆيچ قاراشاي ۇلتىنان. ول دا قازاقستاندا تۋعانىن, دالاسى دا كەڭ, پەيىلى دە كەڭ وسى جەردى مەكەن ەتكەنىن ماقتانىش تۇتادى. ءوزىن وسى ەلدىڭ پەرزەنتى سانايدى. شىنىندا دا سولاي ەمەس پە؟ ءبىز وسى ەلدىڭ ادامدارىمىز. ءوز باسىم قاي جەردە جۇرسەم دە قازاق تىلىندە سويلەگەندى جاقسى كورەمىن. ورىس تىلىندە ءتىلى كەلسە دە, كەلمەسە دە شۇلدىرلەپ سويلەيتىن اتا مەن اجەنى كورگەندە كوڭىلىمە كىربىڭ كەلەتىنى بار. قازاقتىڭ باي دا قۇنارلى ءتىلى ۇرپاق تاربيەلەۋگە, بولاشاققا باعدار بەرۋگە قاپتال جەتىپ جاتىر عوي.
ءتىل تۋرالى تاعىلىمدى ويى ايتا قالارلىقتاي ەكەن. ەجەلگى ەرەيمەننىڭ باۋرايىنداعى قايماعى بۇزىلماعان ەل ىشىندە كوپ-كورىم كوركەم سويلەيتىن كەيىپكەرىمىزدىڭ ەل جايلى ەلجىرەي سويلەگەن سوزىنە عانا ەمەس اق پەيىلىنە, ىستىق ىقىلاسىنا رازى بولدىق.
– تاتيانا اناتولەۆنا – قازاقى رۋحى مىقتى, ءتىلىمىزدى عانا ەمەس, بار ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تەرەڭ مەڭگەرگەن جانە سونى ۇستانىپ جۇرگەن ادام. قاشان كورسەڭ دە ۇستىندە كوز جاۋىن الاتىن قازاقى كيىم. كيىم عانا ەمەس, جان-دۇنيەسىندە دە ءوز ۇلتىمىزدىڭ ءمولدىر بۇلاعى, رۋحاني قازىناسى شۇپىلدەپ تۇراتىندىعىن كۇندە كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز, – دەيدى اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سايلاۋ جىلقىباەۆ, – وزگەگە ابدەن ۇلگى بولاتىن ادام.
تۋعان جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە ءبىلىپ, ءداستۇرى مەن ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن كەيىپكەرىمىزدىڭ كەيپىن از سوزبەن كەستەلەپ, كوپكە مىسال ەتكىمىز كەلگەنى.
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى