قالبانى قالماقتان قورعاعان ەرلەر

جەر بەتىنەن جوڭعارلاردى اتى­مەن جويىپ, التاي مەن اتى­راۋ­دىڭ اراسىنداعى ۇلانعايىر دالانى بۇگىنگى ۇرپاققا اماناتتاپ كەتكەن جۇرەك جۇتقان باتىر بابالارىمىزدىڭ اتىن جادىمىزدان وشىرۋگە استە بولمايدى. توقىمداي جەر ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگىپ, جاۋمەن الىسقان با­تىرلاردىڭ ەرلىگىن ەرتەڭگى ۇر­­پاققا اڭگىمەلەپ جەتكىزۋ – ءبىز­دىڭ ازا­ماتتىق پارىزىمىز. سول ءۇشىن دە جۇرگەن ورتامىزدا تاريحي اڭگى­مەلەر ايتىلا قال­سا, قويىن كىتاپ­شامىزعا ءتۇرتىپ الۋ­عا تىرىسامىز. بۇل جولى دا سا­مار اۋىلىنىڭ تۇر­عىنى سا­مار­حان جوتاباەۆتىڭ با­باسى­نىڭ باتىرلىعى تۋرالى ايت­قان اڭگىمەسىن جازىپ العان ەدىك.

– قالبا تاۋىن مەكەن ەتكەن قا­راۋىل جاسىقتىڭ قاسابولات باس­تاعان باتىرلارى قاراكەرەي قا­بانباي جۇرگىزگەن ازاتتىق سو­عى­سىنان تىس قالماعان. وقىعان بول­سا­ڭىزدار, جەرلەس جازۋشىمىز قاليحان التىنباەۆتىڭ «كوك­­پەكتى», كۇرشىمدىك جازۋشى سوۆەت­حان قاليعوجيننىڭ «نار نايمان ساڭلاقتارى», ورىس ءستا­تيسى فەدور ششەربينانىڭ «ما­تە­ريالى پو كيرگيزسكومۋ دە­لۋ», ءمۇسايىپ سىدىقوۆتىڭ «كارا­ۋىل جاسىق شەجىرەسى» دەگەن كىتاپ­تاردا قاسابولات باتىرمەن ونىڭ ۇلدارى ساتىپالدى, جايناق, بەكەن, جولان تۋرالى ايتىلا­دى, – دەپ جيناقتاپ قويعان قا­عازدارىن قوپارىستىرىپ, بىرەۋىن ماعان ۇسىندى.

شەجىرە ەكەن. كوز جۇگىرتىپ شىق­­­تىم. قاراۋىل جاسىقتان ەسەن­­گەلدى, ودان مامبەتقوشقار تا­راپتى. مامبەتقوشقاردان قاسا­بو­لات باتىر تۋعان. ونىڭ سا­تىپالدى, جايناق, بەكەن, جو­لان دەگەن ۇل­دارى بولىپتى. ىشتەرىندەگى باتىر­لىعىمەن تا­نىلعان ساتىپالدى ەكەن. با­تىر بىردە كەرەي ەلىنە ۇلكەن اس­قا بارىپ, بايگەگە تۇلپارىن قو­سادى. سول ءدۇبىرلى جارىس­تا جالداس كۇرەڭى باس بايگەنى توعى­زىمەن الىپ, ولجالى ورالادى. ەلگە قاي­تار جولدى ورتالاپ قال­عاندا شۇ­يىنشىلەي شاپقان جى­گىتتەر اقكۇمىس انانىڭ ۇل تاپ­قانىن جاريالايدى. سوندا قۋا­نىشى قوينىنا سىي­ماعان سا­تىپالدى «تۇلپارىم توپتان وزىپ, بايگەدەن كەلگەندە تۋعان ۇلىم قاشاندا ەلدىڭ الدى بولسىن» دەپ سابيگە اتكەلتىر دەپ ەسىم بەرگەن ەكەن.

كىتاپتى شولىپ شىعىپ, سا­مار­حان جوتاباەۆقا ساتىپالدى با­تىردىڭ بەس قالماقتى باۋ­داي تۇسىرگەنى تۋرالى ايتىپ بە­رىڭىزشى دەگەنمىن. ءسال ويلانىپ وتىردى دا:

– ءبىتىمى كەسەك كىسى بولىپتى. بەس قارۋدى بىردەي مەڭگەرگەن. سو­عىستىڭ تاكتيكاسىنا دا ابدەن تو­سەلگەن. جۇرەك جۇتقاندىعى سونداي, قالىڭ قولعا جالعىز شى­عۋعا دايىن تۇراتىن كو­رى­نەدى. سوڭىنان ەرگەن ىنىلەرى دە بىلەكتى, جۇرەكتى بولىپتى. جاي­ناق تا باتىرلىعىمەن كوز­گە تۇسكەن. ال جولان مەن بە­كەن جاۋىرىندارى جەرگە تيمەگەن بالۋاندار ەدى. تورتەۋى دە قازاق­تىڭ تۋلاقتاي جەرىن جاۋعا بەرمەۋ ءۇشىن جان اياماي شايقاسقان. قاراۋىل جا­سىقتىڭ مەكەن ەتكەن جەرلەرى – قال­بانىڭ شىعىس جاعى. قىس تۇسەردە قارعالىعا كوشىپ كە­لىپ ءجۇرىپتى. ۇلكەندى-كىشىلى مايدان­داردا مەرگەندىگىمەن كوزگە ءتۇ­سىپ جۇرگەن ساتىپالدى بابامىز سا­داقشىلاردىڭ قولىن باسقار­عان. ون­داعى ساداق تارتقاندار دا شەتىنەن قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەر ەكەن. ساتىپالدى سا­­داقشىلاردىڭ قۇرامىن تو­لىق­تىرۋ ءۇشىن تاعى دا مەر­گەن­دەر­دى ىرىكتەپ, قاتارىن مىڭ­عا جەت­كىزگەن. قالماقتاردىڭ قا­زاق­­تىڭ جە­رىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر­­عان ۋاقىتى عوي. تۇتقيىلدان شا­­بۋىل­داۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا كۇ­نى-ءتۇنى جاۋمەن ايقاسۋ­عا دا­­يىن­دالعان. ۇستالارعا ساۋىت­بۇ­زار جەبەلەردى كوپتەپ سوق­تىر­عان.

– سودان دەيمىز عوي, اڭگىمەنىڭ قىزىعىنا كىرىپ كەتىپ...

– سودان الگى ساداقشىلار اتوي­­لاپ شاپقان قالماقتار­دى قويشا قىرعان ەكەن. قو­زى­جاۋىرىن جەبە­لەرى قال­ماق­تار­دىڭ قورعاسىن سا­ۋىتتارىن جارىپ ءوتىپ, سۇلاتا بەرگەن. ءسويتىپ قالىڭ قول ەسەڭگى­رەپ قال­عان. قالباداعى بۇل جەڭىس كوپ كەشىكپەي باراق باتىر­دىڭ قۇلاعىنا جەتكەن. ول ۋاقىت­تا باراق, تاناش باتىر­لار دا قال­ماقتىڭ قالىڭ قولىن سىبە­دەن ىسىرىپ جاتقان. باراقتان قاش­قان قالماقتار قالبانىڭ شىعىس جاعىنا كەلىپ بەكىنبەك بولادى. ونى بىلگەن باراق سا­تىپالدىعا حابار جىبەرەدى. قار­اۋىلجاسىق قولىن باستاپ جۇرگەن ساتىپالدى ول تۇستا جيىرما بەس-اق جاستا ەدى. قالماقتار دا قونتايشىلارىنان «قازاقتى قىرىڭدار, مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, تىرىلەرىن قۇلدىققا جى­بەرىڭدەر» دەگەن بۇيرىق الادى. قازاقتار قاراپ جاتسىن با؟ ولار دا باس قوسىپ, سوعىسۋدىڭ ايلا-ءتاسىلىن ويلاسادى. ءسويتىپ الدىمەن ساداقشىلار وق جاۋدىراتىن بولىپ شەشەدى. سودان سوڭ قاتارلارى بۇزىلعان جاۋدى قاپتاعايلاپ قوس بۇيىردەن كەلىپ, باسىپ-جانشيمىز دەپ ىمىرالاسادى.

...قالباعا قاراي جەردى قايىس­تى­رىپ قالماقتىڭ قالىڭ قولى كەلە جاتادى. قانشا قان توگىلىپ, جان قيىلارى ءبىر قۇدايعا عانا ايان ەدى. جاقىنداي بەرە قالماقتىڭ بەس باتىرى جەكەلەنىپ شىعىپ «جەك­­پە-جەك, جەكپە-جەك» دەپ ات­تان­­داي باستايدى. بەسەۋىندە – بەس ءتۇرلى قارۋ. ءبىرى بولماسا ءبىرى جەڭىپ شىعىپ, قازاقتىڭ جەرىنە يەلىك ەت­پەكشى. قازاقتىڭ ىشىنەن سۋىرى­لىپ ساتىپالدى شىعادى. جاۋ جاق­تان ەكى يىعىنا ەكى جىگىت مىن­گەن­دەي شويىن قارا التى كەز الداس­پا­نىن اينال­دىرىپ, ايعايلاپ ءبىز­دىڭ باتىرعا قاراي ۇمىتىلادى. سا­تىپالدى ساسسىن با؟! قالماقتىڭ سەر­مە­گەن قىلىشىن سول مەزەتتە-اق ۇشىرىپ جىبەرەدى. كۇندەي كۇر­كىرەپ شىققان شويىن قارا قاش­پاق بولىپ تىرمىسقانىمەن, ساتىپالدىدان سىتىلا الماعان. قال­ماقتاردىڭ رۋحتارى سىنىپ كەت­سە كەرەك, ەكى نايزاگەرى بىرگە شى­عادى. بىرگە شىعىپ, بىرگە مەرت بو­لادى سول جەردە. ءتورتىنشىسى بۇر­تىكتى شوقپارمەن شىعىپ, ەكەۋى بەرىسپەي ۇزاق الىسقان. اقىرى ساتىپالدى ورنىنان كوتەرىپ الىپ, جەرگە ۇرىپ ءولتىرىپتى. سوڭعى باتىرى ساداعىن كەزەنگەن. بىراق جەبەسى قيىس كەتىپ, باتىر بابامىز امان قالادى. ساتىپالدىنىڭ مەرگەندىگىنە ءمىن جوق. كوز­دە­گەنىن امان جى­بەرمەگەن. ات ۇستىنەن ساۋىت بۇ­زار جەبەنى شىرەنە تارتىپ, قال­ماقتى توپ ەتكىزەدى. قازاقتىڭ مىق­تىلىعىن قالماقتار ىشتەي مو­يىنداعانمەن, سەرتتەن تايىپ, شابۋىلعا كوشەدى. بۇعان دا دا­يىن قازاقتىڭ قولى اقىلداسقان ادىستەرىمەن قالماقتىڭ قولىن وي­سىراتا جەڭەدى. سول زاماندا ات ۇستىندە جۇرگەن ابىلاي كە­لىپ, قازاق دالاسىندا ءدۇبىرلى توي جا­ساعان كورىنەدى. سوندا ۇلى مايدان­دا قۇرالايدى كوزگە اتقان ساتى­پالدى مەرگەن ابىلاي حاننىڭ وزى­نەن سىيعا ساداق الىپتى, – دەپ سامارحان جوتاباەۆ قالبا جاققا باسىن سوزا قاراعان.

فەدور ششەربينانىڭ كىتابىن­داعى مالىمەتتەر بويىنشا, جاي­ناق, جولان, بەكەن جانە اقبولات اتا­لارى ەرتىس, قايىڭدى بويىن, كوكجوتا مەن ق ۇلىنجوندا, ەشكى­باي بۇلاعىندا جانە قامىستىدا تۇرىپتى. ساتىپالدى باتىر­دان جەتى ۇل تاراعان ەكەن: جانا­لى, بەگالى, تەزەكباي, ەسەن, باي­سال, بايىر, اتكەلتىر. بۇگىندە وسى اتالاردىڭ ۇرپاقتارى قالبا تاۋىنىڭ قوي­ناۋىن جايلاپ, ەگەمەن ەلىمىزدە عۇمىر كەشىپ جاتىر.

– اتكەلتىر اتانىڭ بوپى­سى­نان اتاباي, جوتاباي مەن ەلۋ­باي, لاۋ­باي تۋعان. جوتا­باي­دان تاراعان قاليساتتار باتىر باباسىنىڭ ۇر­پاقتارىن جال­عاس­تىرىپ كەلەدى. قا­ليساتتار­دىڭ اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ, ەكپىن اۋىلىنداعى باعي­لا اپا­نىڭ قولىندا ەر جەتەدى. ول 1941 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, 1946 جى­لى امان-ەسەن ورالعان. اۋىلعا كەلىسىمەن, ەكپىن كولحوزىندا جۇ­مىس ىستەي ءجۇرىپ, سول زاماننىڭ ازىن-اۋلاق تەحنيكاسىنىڭ ءتى­لىن مەڭگەرەدى. زيس, لوبوگرەيكا, ءشوپ شاباتىن ات ماشي­نا­لارىن جوندەپ, كول­حوزعا سەپ­تەسەدى. العىرلىعىن باي­قاعان شارۋاشىلىق باسشى­لارى اياگوز قالاسىندا جۇرگىزۋشىلەر دايىن­دايتىن ءۇش ايلىق كۋرسقا جىبەرەدى. وسى كۋرستى وقي ءجۇرىپ, سول جاق­تاعى سىبان ەلىنىڭ كورگەندى ­قىزى زىليحاعا ۇيلەنەدى. سامار­عا قاي­تىپ كەلگەن سوڭ كۇرشىم, ۇل­كەن نارىن, سامار اۋداندارىن قامتيتىن سامار اۆتوروتاسىنا جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەتكە كىرەدى. سامار اۋلىندا قونىس تەپكەن اكەمىز ءۇي سالىپ, اعاش ەگىپ, بالا ءوسىرىپ, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولادى. اكەمىزدىڭ ۇلى مايدان, قاندى سوعىستان العان وردەن, مە­دالدارى بەيبىت كۇننىڭ ماراپاتتارىمەن ەسەلەنىپ, سامار حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى, – دەيدى قاليساتتار اقساقالدىڭ ۇلى سامارحان.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كوكپەكتى اۋدانى