قازاق حالقىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ شىعۋ تاريحىن عالىمدار سوناۋ ىقىلىم زامانداردان, عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تاريحي زەرتتەۋ-جازبالارىنان باستاۋ الاتىنىن العا تارتادى. ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىق قازىنانىڭ جاندانۋىنا شوقان ءۋاليحانوۆ, احمەت جۇبانوۆ, الكەي مارعۇلان, وزبەكالى جانىبەكوۆ سەكىلدى تاعى دا باسقا تانىمال ۇلت زيالىلارى اتسالىسسا, حالقىمىزدىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارى مەن ءداستۇرلى قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ كەيىنگى قايتا دامۋ كەزەڭى بولات سارىباەۆ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
اسپاپتانۋشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە جۇگىنسەك, مۋزىكالىق جاۋھارلار العاش ونەر تۋىندىسى رەتىندە ەمەس, تۇرمىستىق دەڭگەيدە قولدانىلاتىن قۇرال, بۇيىم تۇرپاتىندا پايدا بولعانى ءمالىم. ۇرلەپ وينالاتىن جانە ۇرىپ وينالاتىن اسپاپتار اتىنىڭ ءتىپتى كونە زەرتتەۋلەر مەن باتىرلار جىرىندا ءجيى ۇشىراسۋى حالىق ونەرى قورىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقاندىعىن, مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ قازاق دالاسىندا سان الۋان ءتۇرى بولعانىن ايعاقتاي تۇسەدى.
تومەندە ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىنىڭ جەتەكشىسى رۇستەم قايرات ۇلى رۋحاني بايلىعىمىزعا بالانعان وسىناۋ قۇندى جادىگەرلەردى ساقتاپ, زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى مەن بولاشاعى تۋرالى باياندايدى.
– رۇستەم قايرات ۇلى, اۋەلى مۋزەيدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەن قۇندى جادىگەرلەردىڭ قىسقاشا تاريحى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– الماتىداعى ءبىزدىڭ مۋزەي حالقىمىزدىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىنا ارنالعان ازىرگە ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر رۋحاني وشاق سانالادى. مۇندا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن قاتار الەمنىڭ 50-گە جۋىق ەلىنىڭ مادەنيەتىمەن تانىستىراتىن زالداردى قوسقاندا, باس-اياعى 9 زال جۇمىس ىستەيدى. مۋزەيگە كەلۋشىلەردى ءار ەكسپونات جايىندا تولىق اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مۋزەي زالدارى 2 اقپاراتتىق كيوسك پەن بەينەكونتەنتتىك پروەكتورلارمەن جابدىقتالعان. كيوسك ارقىلى ءار ەكسپونات جايىندا اقپارات بەرىلسە, بەينەكونتەنتتەن سول اسپاپتىڭ دىبىستالۋى, اسپاپتا وينالاتىن مۋزىكالىق شىعارمالار كورسەتىلەدى. ءاربىر ەكسپونات جايلى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ – مۋزەيدىڭ عىلىم ءبولىمىنىڭ نەگىزگى مىندەتى.
ءبىرىنشى زالدا مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ارحەولوگيالىق قازبالار ناتيجەسىندە تابىلعان, 10 عاسىردان استام تاريحى بار كونە جادىگەرلەر ساقتاۋلى.
ۇرمەلى جانە سوقپالى-شۋلى اسپاپتار زالىندا اسكەري جورىقتار كەزىندە قولدانىلعان دابىل, داۋىلپاز, شىڭداۋىل, دۋدىعا, سونداي-اق كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلعان ساقپان, شارتىلداۋىق, تۇياقتاس اسپاپتارى مەن سىبىزعى, سازسىرناي, جەلبۋاز سىندى ۇرمەلى اسپاپتار بار.
مەموريالدىق مۋزىكالىق اسپاپتار زالىندا قازاق مۋزىكا تاريحىندا «التىن عاسىر» سانالاتىن ءحىح-حح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن حالقىمىزدىڭ شوقتىعى بيىك ءانشى-جىرشىلارى مەن كۇيشى-كومپوزيتورلارىنا تيەسىلى مۋزىكالىق مۇرالارعا ورىن بەرىلگەن.
مۋزەيدىڭ باعالى كوللەكتسياسىندا اباي, شاكارىم, قۇرمانعازى, دينا, جامبىل, قازانعاپ, اقان سەرى, ءبىرجان سال, كەنەن, سۇگىر, احمەت جۇبانوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ جانە تاعى باسقا تۇلعالار ۇستاعان دومبىرالار مەن سىرنايلاردى تاماشالاۋعا بولادى.
– وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونە مۇرا كىمنىڭ دومبىراسى؟
– زالداعى ەڭ كونە جادىگەر – ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ەكى ىشەكتى, 13 پەرنەلى, جۇمىر شاناقتى دومبىراسى. اسپاپ ۇزاق ۋاقىت مۋزىكانت ارىستان باتالوۆتىڭ قولىندا بولعان. 1931 جىلى ونەر يەسى قايتىس بولعان سوڭ, دومبىرانى ونىڭ اعاسى قاتەپ قىزىلورداعا الىپ كەتەدى. 1933 جىلى بەلگىلى كۇيشى-كومپوزيتور سەيتەك ورازالى ۇلى وسى دومبىرانىڭ ارتىنان قىزىلورداعا ارنايى ىزدەپ بارادى. ماحامبەتتىڭ دومبىراسىندا قاتارىنان ەكى كۇن وينايدى. باتىردىڭ جادىگەرىن كۇيشى قانشا قالاپ, وزىنە سىيعا تارتۋىن وتىنگەنمەن ولار كونبەيدى. كەيىن قاتەپ قايتىس بولعاننان كەيىن, دومبىرا قاتەپتىڭ تۋىسى قاجەتتىڭ قولىندا قالادى. 1934 جىلى قاجەت قايتىس بولىپ, اناسى رەسەيگە قونىس اۋدارعان كەزدە دومبىرانى وزىمەن بىرگە الا كەتەدى. ءسويتىپ رەسەيدە اسپاپ ەلەۋ ەسىمدى قارتتىڭ ۇيىندە ساقتالعان. 1974 جىلى ول كىسى قايتىس بولىپ, تاريحي جادىگەر ونىڭ ۇلى مۇستافا يسماعۇلوۆتىڭ قولىنا وتەدى. 1985 جىلى دومبىرانىڭ بەت تاقتايى قايتا جوندەلىپ, تاريحي قۇندىلىق رەتىندە مۋزەيگە تابىستالدى.
– ال اباي قۇنانباي ۇلى مەن شاكارىمنىڭ دومبىرالارىن مۋزەيگە كىمدەر تاپسىردى؟
– كەلۋشىلەردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ تۇراتىن ەرەكشە قۇندىلىقتىڭ ءبىرى – اباي قۇنانباي ۇلىنا تيەسىلى ءۇش ىشەكتى دومبىرا. اباي بىرنەشە ساز اسپابىن جاساتىپ, ءوزىنىڭ ءتول ۇرپاقتارى مەن اينالاسىنداعى ءانشى-كۇيشى, اقىندارعا سىيعا تارتقان. اقىننىڭ ءوزىنىڭ جەكە دومبىراسى – ءۇش ىشەكتى, 8 پەرنەلى, قالاقشا ءپىشىندى. ونى اباي مەن ۇلى اقىلباي تارتقان. كەيىن جادىگەر مۇرا رەتىندە اقىلبايدىڭ ۇلى يسرايلعا تاپسىرىلادى. ۇلى اقىننىڭ نەمەرەسى يسرايل بۇل دومبىرامەن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى بايقاۋلارعا قاتىسقان ەكەن. 1959 جىلى يسرايل دۇنيە سالىپ, كەيىننەن قىزدارى جادىگەردى سەمەيدەگى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنە تاپسىرعان. ال 1981 جىلى اقىننىڭ اسىل مۇراسى ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيى قورىنا الىندى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, اباي دومبىراسىنىڭ وسى تۇپنۇسقاسىنان باسقا 4 كوشىرمەسى جاسالعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل اسپاپتى جاساۋشى ۇستانىڭ ەسىمى جانە قاي جىلدارى جاسالعاندىعى جايلى ەشبىر دەرەك جوق.
مەموريالدىق اسپاپتار كوللەكتسياسىنا سوڭعى قوسىلعان اسپاپ – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ەكى ىشەكتى (باستاپقىدا ءۇش ىشەكتى بولعان), 13 پەرنەلى, قالاقشا ءپىشىندى دومبىراسى. شاكارىم قايتىس بولعان سوڭ, اسپاپ ونىڭ ۇلى احاتتىڭ قولىندا قالعان. احات قارتتان سەمەيدەگى ءبىر مۇعالىمگە, كەيىن ول مۇعالىمنەن شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورىنىڭ قولىنا وتكەن. ءوز كەزەگىندە وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى دومبىرانى شاكارىم ونەرىنىڭ جاناشىرى بولىپ جۇرگەن مەتسەنات مەدعات قۇلجانوۆقا تابىستايدى. مەدعات كارىم ۇلى 2019 جىلى جادىگەردى مۋزەيىمىزگە وتكىزدى.
– مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ءۇنىن قايتا جاڭعىرتۋدا دا ءبىراز جوبالار قولعا الىنعان ءتارىزدى...
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە جارىققا شىققان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا قازاقتىڭ قوبىز, دومبىرا, سىبىزعى, سازسىرناي جانە باسقا دا ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن ورىنداۋعا ارنالعان ماڭىزدى تۋىندىلار توپتاماسىن – « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتىپ وتكەن بولاتىن.
وسىعان وراي مۋزەي قورىندا ساقتالعان مەموريالدىق مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ دىبىسىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا «جادىگەر» مۋزىكالىق انتولوگياسى جارىق كوردى.
مۋزىكالىق انتولوگيادا مۋزەي قورىندا ساقتالعان 24 مەموريالدىق اسپاپتى قازىرگى ءان-كۇي, جىر مەكتەپتەرىنىڭ ءىرى وكىلدەرى دىبىستاندىرىپ, ءاربىر اسپاپتىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىنا تانىمال شەبەرلەر سيپاتتاما بەردى.
انتولوگيا اۋديو جانە ۆيدەو ۇلگىسىندە باسىلىپ شىعىپ, ايگىلى ونەرپازداردىڭ ءوز اسپاپتارىندا ورىندالعان شىعارمالارى بۇگىنگى اۋديتورياعا جاقىنداتىلىپ ءارى تۇسىنىكتى فورماتتا جول تارتتى. ۆيدەولار مۋزەيدىڭ شەبەرلەر زالىندا ارنايى پروەكتور ارقىلى كەلۋشىلەرگە ۇسىنىلۋدا.
سونىمەن قاتار قوبىز زالىندا ءحVىII عاسىردا جاسالعان جاراس باقسىنىڭ قوبىزىنان باستاپ, ءار ءوڭىر باقسىلارىنىڭ قوبىزدارى مەن حح-ءححى عاسىرلاردا شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان اسپاپتار جانە جاپپاس قالامباەۆ, داۋلەت مىقتىباەۆ, گۇلنافيس بايازيتوۆا سىندى ايگىلى قوبىزشىلار ونەر كورسەتكەن اسپاپتار قويىلسا, شەبەرلەر زالى بۇگىنگى ىسمەر شەبەرلەردىڭ تاڭعاجايىپ تۋىندىلارى مەن ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىندە ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن «اڭىز دومبىرا» رەسپۋبليكالىق بايقاۋى جۇلدەگەرلەرىنىڭ اسپاپتارىمەن تانىستىرادى.
بايقاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى: ناسيحاتى كەم ءتۇسىپ جاتقان ءداستۇرلى قولونەرىمىزدى جانە ونى ساقتاۋشى شەبەرلەردىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ, دومبىرانىڭ كونە قوڭىر ءۇنىن قايتارۋ بولىپ تابىلادى. بايقاۋ العاش رەت 2016 جىلى الماتى قالاسى كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن 65 شەبەر قاتىسقان بولاتىن. ال ەكىنشى رەت 2018 جىلى ءوتىپ, وعان 39 شەبەر قاتىستى. جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان دومبىرالار مۋزەي قورىنا الىنىپ, ەكسپوزيتسياعا قويىلىپ وتىرادى.
– مۇندا قازاقستانداعى ءتۇرلى ەلشىلىكتەر سىيعا تارتقان مۋزىكالىق اسپاپتار دا بار ەكەن. مۋزەي قورىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا الەم حالىقتارىنىڭ اسپاپتارىن مۋزەيگە جيناستىرۋ ءىسى قاي كەزدەن باستاپ قولعا الىندى؟
– كەلۋشىلەر ءار ەلدىڭ مۋزىكالىق ونەرىنەن سىر شەرتەتىن ءتۇرلى اسپاپتاردى تاماشالاي الادى. ول ءۇشىن «تۇركى- تىلدەس حالىقتاردىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى», «ازيا حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى», «ەۋروپا حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى» زالدارى جۇمىس ىستەيدى.
العاشقى جىلدارى حالىق مۋزىكا اسپاپتارى مۋزەيىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا بەلگىلى ەتنوگراف, مۋزەيدىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولعان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىن عانا ەمەس, كورشىلەس رەسپۋبليكالار (تمد) مەن الەم حالىقتارىنىڭ اسپاپتارىن دا جيناقتاۋ كوزدەلگەن بولاتىن. ولارعا ارناپ ەكسپوزيتسيا زالدارىن جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىسقا سول كەزدە مۋزەي جانىنان قۇرىلعان «سازگەن» فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق انسام-
ءبلىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. انسامبل تەك قانا مۋزەي ساحناسىندا عانا ونەر كورسەتىپ قويعان جوق, سونىمەن قاتار شەت ەلدەرگە گاسترولدىك ساپارعا شىعىپ, مۋزەي قورىن بارعان ەلدەرىنەن الىپ كەلگەن مۋزىكالىق اسپاپتارمەن بايىتىپ وتىردى. شەتەل اسپاپتارىن مۋزەي قورىنا الۋ ءۇردىسى ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. مۋزەي كوپتەگەن ەلدىڭ ەلشىلىكتەرىمەن, مادەني ورتالىقتارىمەن, ءتىپتى جەكە تۇلعالارمەن دە ىسكەرلىك بايلانىس ورناتىپ, ناتيجەسىندە جىل سايىن ونداعان اسپاپتار مۋزەي قورىنا سالتاناتتى جاعدايدا قابىلدانادى.
– بۇل ماقساتتا مۋزەيدە تاعى قانداي جوبالار اتقارىلدى؟
– وسىنداي ءبىر ۇلكەن ءىس-شارانىڭ ءبىرى – 2018 جىلى الماتىمەن باۋىرلاس قالالاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, مينسك, ۆيلنيۋس جانە بۋداپەشت شاھارلارى ونەرپازدارى قاتىسۋىمەن وتكەن «الەم حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى – مۋزەي ساحناسىندا» اتتى فەستيۆالى ەدى. فەستيۆال بارىسىندا وسى ەلدەردەن كەلگەن مۋزىكانتتار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىندا ويناپ, حالىق اندەرىنەن شاشۋ شاشتى. كەش سوڭىندا وزدەرى ويناعان مۋزىكالىق اسپاپتاردى مۋزەيگە سىيعا تارتىپ كەتتى.
سونداي-اق يندونەزيا, تاجىكستان, تايلاند ەلدەرىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرى, ازەربايجان ەلىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى وكىلى مۋزەيگە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىن سىيلاعان بولاتىن.
الماتى قالاسىنداعى وزگە حالىقتاردىڭ مادەني ورتالىقتارى – «يچيكاۆا» جاپون ءۇيى, «ماسيس» قازاقستاندىق ارميان قوعامى دا مۋزەيدە ءداستۇرلى مۋزىكالىق كەش وتكىزىپ, كورەرمەندەردى وزدەرىنىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىمەن تانىستىردى.
– مۋزىكالىق اسپاپتاردى زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– مۋزەي تەك اعارتۋشىلىق جانە ناسيحات جۇمىستارىمەن عانا شەكتەلىپ قويمايدى, سونىمەن قاتار مۇنداعى كوللەكتسيالاردى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ-زەردەلەۋ جۇمىستارىمەن دە تۇراقتى تۇردە اينالىسادى.
وسى رەتتە 2017 جىلى «مەموريالدىق مۋزىكالىق اسپاپتار: عىلىمي-زەرتتەۋ, جيناۋ جانە ناسيحاتتاۋ» عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى وتكىزىلگەن ەدى. كونفەرەنتسياعا رەسەي, وزبەكستان, تىۆا, گەرمانيا ەلدەرىنەن عىلىمي-زەرتتەۋشىلەر قاتىسىپ, ءحىح-حح عاسىرلاردا ايگىلى ءانشى-جىرشىلار مەن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ اسپاپتارىنا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
وتكەن جىلى قازاننىڭ 25-ءى كۇنى ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى اياسىندا «ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان كونە مۋزىكالىق اسپاپتار: جينالۋ جانە زەرتتەلۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا قازاقستان مۋزەيلەرى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان ارحەولوگتەر مەن ەتنولوگ ماماندار, عىلىمي قىزمەتكەرلەر قاتىسىپ, ەل اۋماعىنان تابىلعان كونە مۋزىكالىق اسپاپتار جانە قازاقستانداعى مۋزىكالىق ارحەولوگيا ماسەلەلەرى جايىندا وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
– ءىس-شاراعا تانىمال تۇلعالاردان كىمدەر قاتىستى؟
– كونفەرەنتسيانىڭ ەرەكشە قوناعى, مۋزىكالىق ارحەولوگيا سالاسىندا 25 جىلدان بەرى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن نورۆەگيالىق عالىم, وسلو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاۋەلسىز زەرتتەۋشى گەرمۋند كوللتۆەيتتىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. دوكتور كوللتۆەيت سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارى تۋرالى ءوزىنىڭ زەرتتەۋلەرىمەن جانە تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
سونىمەن قاتار 2014 جىلى التاي وڭىرىنەن تابىلعان ىشەكتى اسپاپ پەن ۋكراينا جەرىنەن شىققان قوبىز اسپابىنىڭ كوشىرمەلەرى تانىستىرىلىپ, دىبىستالىپ, كونفەرەنتسيا سوڭىندا مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا قويىلدى.
مۋزەي 2018 جىلى ەلوردادا ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار, رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ «تۋعان جەر» كىشى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان «رۋحاني قازىنا – 2018» ءى فەستيۆالىندە 16 ايماق قاتىسقان 53 مۋزەيدىڭ اراسىنان «ۇزدىك وبلىستىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك مۋزەي» اتالىمى بويىنشا جەڭىمپاز اتانىپ, قارجىلاي سىيلىققا يە بولدى.
– كارانتين تۇسىندا مۋزەي نەمەن اينالىستى؟
– الەم حالقىن تولقىتقان پاندەمياعا قاراماستان, كارانتين كەزىندە دە مۋزەي ءوزىنىڭ جۇمىسىن ەش توقتاتپاي, ۋاقىت پەن زاماننىڭ تالابىنا ساي ونلاين فورماتتا جۇمىسىن جالعاستىرىپ وتىردى. مۋزەي مەن ەكسپوناتتار الەمىنە ونلاين-ەكسكۋرسيالار جاسالىپ, ونلاين-لەكتسيالار, ايتۋلى كۇندەر مەن مەرەكەلەرگە وراي ونلاين-كونتسەرتتەر, ونلاين-بايقاۋلار, سونىمەن قاتار ونلاين-شەبەرلىك ساعاتتارى وتكىزىلدى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»