ەل ءۇشىن جارالعان ەر (باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوعىس ونەرىندەگى قالدىرعان ءىزى)

العاشقى كەزدەسۋىم 1975 جىلدىڭ قاڭ­تار ايىندا بولدى. ورتا ازيا اسكەري وكرۋ­گى مەن قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 30 جىل­دى­عى­نا ارنالعان كونفەرەنتسيا وتكىزدى. كون­فەرەنتسياعا مايدانگەرلەر دە شا­قى­رىلعان. ارداگەرلەردىڭ ىشىندەگى بى­رە­گەي تۇلعا – باۋىرجان مومىش ۇلى. با­تىردى العاش كورۋىم. مەنىڭ وفيتسەر ماماندىعىن تاڭداۋىمدا باتىر بولمىسى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ ەدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ءوزىم قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن اسكەري ۋچيليششەنىڭ وفي­تسەر­لەرى مەن كۋرسانتتارى دا قاتىستى. وسى جىلدارى اسكەري ۋچيليششەنىڭ تاك­تي­كا كافەدراسىنىڭ باستىعى قىز­مە­تىندە ەدىم. ۋچيليششەدەن كونفەرەنتسيا دەلە­گاتسياسىنا جەتەكشىلىك جاساۋ ماعان تاپ­سى­رىل­عان بولاتىن.

ساعات 10.00-دە كونفەرەنتسيانى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ماي­­دانگەر دوسى, جازۋشى دميتري فە­دو­روۆيچ سنەگين اشتى. مىنبەگە بايان­داما جاساۋعا ورتا ازيا اسكەري وك­رۋ­گى ساياسي ءبولىمى باسقارماسىنىڭ باس­تىعى, گەنەرال-ما­­­­يور م.د.پوپكوۆ شىق­تى. كوپ ۋاقىت وتپەي زالعا جارتىلاي اسكەري كيىمدى, وڭ قولىندا تاياعى بار ادام كىردى. كىرگەن بويدان الدىڭعى قا­تارعا جايعاسۋعا ىڭعايلانا بەرگەنى سول ەدى, تورالقادا وتىر­عان د.ف.سنەگين باس يزەپ, قولىمەن ىم­داپ, تورالقالىق ورىنعا جايعاسۋىن سۇرادى. وسى كەزدە زال ءىشى كۇبىرلەگەن داۋىس پەن قوزعالىسقا تولىپ كەتتى. ءبىر كەزدە تورالقاداعى د.ف.سنەگيننىڭ جانىنا جايعاسقان ادام ورنى­نان جايلاپ تۇرىپ, وڭ قولىن ال­دىڭ­­عى جاققا سوزىپ, ءامىرلى داۋىسپەن: «توقتا, گەنەرال! ءسىز جاقسى وقىپ تۇرسىز! بايان­داماڭىز ماڭىزدى, بىراق ءسىزدى تىڭ­دا­­ماي وتىر», دەپ قولىن ءتۇسىرىپ, ءسال ىر­كىلدى. گەنەرال ساسقانىنان كوزىلدىرىگىن الىپ, نە بولعانىن بىلمەي ءسوزىن توقتاتتى. وسىعان دەيىن گەنەرالدىڭ ءسوزىن بۇلايشا ەش­كىم بولمەگەنى بايقالدى. گەنەرال ءبىر ءسوز ايتپاي, زالعا قارادى.

وسى كەزدە: – مەن – باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى, – دەدى قاتتى داۋىسپەن, ءارى قا­راي جايلاپ: – مەنى كوبى بىلمەيدى, سون­دىق­تان «شال كەشىكتى, ونىسىمەن تۇرماي تورال­قادان ورىن الدى» دەپ, ءوزدى-ءوزى سى­بىرلاسىپ جاتىر. مەنى شاقىردى, – دەي كەلە, د.ف.سنەگيننىڭ يىعىن ۇستاپ ءسو­زىن دوعاردى.

زال كوپ ۋاقىت بويى قول شاپالاقتاۋىن توقتاتپادى. وسى كەزدە گەنەرال مىنبەدەگى ورنىنان ءتۇسىپ, باۋكەڭە تاياپ كەلىپ, باتىردى قۇشاعىنا الدى. ءبىز ءبارىمىز ورنىمىزدان تۇردىق. قول شاپالاقتاۋ ودان سايىن ۇزاققا سوزىلىپ, زال كەزەك-كەزەك كوتەرمەلەۋ لەبىزدەرىنە تولدى. بىرەۋلەرى ورىسشا, ەندى بىرەۋلەرى قازاقشا ايقايلاپ جاتتى. زال گۋىلدەپ كەتتى. تىڭداۋشىلار ورىندارىنان تۇرىپ «با-ۋىر-جان!», «باۋ-كە!» دەپ داۋىسپەن لەبىز ءبىلدىردى. مەنىڭ جۇرەگىم اسا ءبىر ەرەكشە ەكپىنمەن ءلۇ­پىل قاقتى. سەبەبى العاش رەت تاعدىرما اسەر ەتكەن, وزىمە ۇلگى ەتەر ادامىمدى ءبى­رىن­شى رەت كورىپ, داۋىسىن ەستىدىم.

گەنەرال مىنبەگە قاراي جۇرگەنىمەن, زال ءىشى ءالى الاقان سوعۋىن توقتاتپادى. باۋكەڭ ەل ىقىلاسىن باعالاپ ورنىنان تۇرىپ, تاعى دا وڭ قولىن العا سوزدى. زال بىردەن تىندى. ەرەكشە سەزىممەن, قاتتىراق داۋىسپەن: «راحمەت! سپاسيبو! ەندى وتىرۋلارىڭىزدى سۇرايمىن, ال گەنەرال, ءسىز بايانداماڭىزدى جالعاستىرىڭىز». ءارى قاراي مەن باياندامانى ءۇزىپ-ءۇزىپ تىڭدادىم. بايانداما مازمۇنى بۇگىنگى كەزەڭمەن جانە ماسكەۋ قورعانىسىنداعى پانفيلوۆشى-باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرىمەن ساباقتاستىققا ۇلاستى.

بايانداما اياقتالعان سوڭ, ءۇزىلىس جا­ريا­­­ل­اندى. سول كەزدە قاسىمىزعا باۋ­كەڭ كەلىپ: ء«اي, حالدەرىڭ قالاي, قى­ران­دار؟» دەدى. مەنىڭ كيتەلىمدەگى فرۋن­زە اتىنداعى اكادەميانىڭ بەلگىسىنە قاراپ: «جارايسىڭ!» دەدى. اۋزىمنان: ء«سىز ماعان اكادەمياعا تۇسۋىمە كو­مەك­تەس­تى­ڭىز», دەگەن ءسوزدىڭ قالاي شىعىپ كەت­كەنىن ءوزىم دە اڭداماي قالدىم. ول كىسى ماعان تاڭىر­قا­عانداي قارادى دا, بۇ­رى­لىپ جۇرە بەردى.

ۇزىلىستەن سوڭ د.ف.سنەگين ءسوزدى با­­ۋىر­جان مومىش ۇلىنا بەردى. زال ءىشى قايتا ورنىنان ءدۇر كوتەرىلىپ, قو­شە­­مەت جاسادى. باۋكەڭ اسىقپاستان مىن­بە­نىڭ قاسىنا كەلىپ, وڭ قولىمەن مىنبە­نىڭ بۇرىشىن ۇستادى, سول قولىمەن تى­نىش­­تالىڭىزدار دەپ بەلگى بەردى. ءبىز ورنى­مىز­عا وتىردىق.

باۋكەڭ مىنبە جانىندا تۇرىپ بايسالدى ۇنىمەن ءار ءسوزدى انىقتاپ, ءسوزىن باستادى. «قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە سوي­­لەيمىن, جازامىن. بۇگىن ورىس تى­لىن­­دە سويلەيمىز». ءبىراز توقتالىپ, ءسوز تيە­گىن اعىتتى: – ۇلى في­لوسوف ايت­قان­­داي, قوزعالىس – ءومىر. مەن جەتىنشى ون­­جىلدىققا اياق باستىم, سوندا دا جا­ياۋ جۇرگەندى قالايمىن. بۇگىن ماعان تاۋ­­داعى دەم الىپ جاتقان جەرىمە ماشي­نا جىبەرىپتى, بىراق مەن وعان وتىرمادىم. سىزدەرگە كەزدەسۋگە كەلۋ ءۇشىن جەتى شاقىرىمعا جۋىق جول ءجۇردىم, بىراق كىش­كەنە ەسەبىم شىقپاي قالىپ, ازى­راق ۋاقىتقا كەشىكتىم. كەشىرىڭىزدەر. بىراق مەن ءوزىمدى سوندا دا جەڭىل سەزىنىپ تۇر­مىن. جا­سارعاندايمىن». جۇرت تاعى دا ءسوزىن ءبولىپ, قول شاپالاقتادى.

ازىراق ۇزىلىستەن سوڭ باۋكەڭ: «گەنە­رال مازمۇندى بايانداما جاسادى, ونى قايتا زەردەلەپ, وعان اسىقپاي وي ارتۋ كە­رەك. مەن سىزدەردىڭ كوڭىلدەرىڭىزدى اس­كە­ري ماسەلەنىڭ ەكى تۇرىنە اۋدارعىم كەلەدى». تاعى ءسال ءۇزىلىس جاساپ, ءسوزىن ءارى قا­راي جالعادى: «سونىمەن, ءبىرىنشى. قوز­عا­­لىس – شىنىمەن دە تىرشىلىكتىڭ نەگىزى. ال اسكەري ىستە «قوزعالىس» ۇعىمى مىنا­داي كاتەگوريالاردى قۇرايدى, ول اسكەر­دىڭ مانەۆرلىلىگى مەن ۇتقىرلىعى. ەگەر سوعىس ال­قابىندا كىمدە-كىم قيمىلداپ, جاع­داي­دى ەسكەرە وتىرىپ, جىلجىسا عانا قا­جەتتى مانەۆرلىككە قول جەتكىزەدى. اري­نە, ماقساتقا جەتۋ وڭاي ەمەس, سەبەبى باس­­قا­­داي ءتۇرلى شارتتار مەن فاكتور­لار­دىڭ اسە­رى بولۋى دا مۇمكىن. اسكەردىڭ ىسكەر ما­نەۆرلىگى ول شايقاستىڭ, ۇرىس پەن ءتۇر­لى وپەراتسيالاردىڭ جەڭىسىنە باستايتىن بىر­دەن-ءبىر العىشارتى».

باۋكەڭ زالدى تۇگەندەي, كوزىمەن  اسىق­پاي ءبىر شولىپ الىپ: «سوعىستىڭ باس­تاپ­قى جىلدارىندا ءبىزدىڭ اسكەرلەر ايتار­­لىقتاي شىعىندارعا ۇشىرادى, – دەپ وڭ قولىنىڭ سۇق ساۋساعىن كوتەرىپ, تورالقادا وتىرعاندارعا قاراپ الىپ, ودان سوڭ بىزگە قاراپ: «ول الدىمەن ءبىز­دىڭ قول­­باسشىلىعىمىزدىڭ, جالپى اسكەر­دىڭ مانەۆرلىلىگى مەن قوزعالىسىنا سال­عىرت قاراعاندىعىنان. تەحنيكانىڭ بول­ما­عان­دى­عى, ءبىزدىڭ قوزعالۋ ىرقىمىزدى تەجەدى. سوندىقتان جاۋ كەيدە ءبىزدى قۋىپ جەتىپ, ەندى بىردە العا وزىپ, ءبىزدىڭ بولىمشەلەر مەن قۇرامالارىمىزدى قورشاۋعا دا الىپ وتىردى». تىركەستى ايتىپ بولاردا باۋكەڭنىڭ داۋسى اقىرىن شىقتى. سول قىرىق ءبىرىنشى جىلدىڭ قارا كۇزىندەگى كۇندەر مەن تۇندەردەگى ءوز باتالونىنىڭ باسىنان كەشكەن قيىن-قىستاۋ كەزدەردى, مەنىڭشە, ءبىر ءسات ساناسىندا جاڭعىرتىپ, ەسكە العانداي بولدى.

قايتا كۇش الىپ سويلەۋىنە سەكۋندتار عانا قاجەت بولعانداي. دەگەنمەن دە لەزدە باي­سالدىلىعى كورىنىس تاپتى. ءارى جال­عاس­تىردى: «ارينە, سىزدەردىڭ بارلىق­تا­رىڭىزعا بەلگىلى ۇكىمەتىمىز بەن جوعارعى قول­­باسشىلىقتىڭ, حالقىمىزدىڭ ەرەن ەڭبە­­گىنىڭ ارقاسىندا ءبىز 1942 جىلدىڭ اياعى مەن 1943 جىلدىڭ باس جاعىندا مىقتى تەحنيكالارعا قول جەتكىزدىك. ولار: تانكىلەر, ساۋىتتى ماشينالار, وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكالار مەن اۆتوموبيلدەر. وسى تەحنيكالاردىڭ كەلۋىمەن اتىس كۇشتەرى ءوستى. ارينە, روتالاردان باستاپ ماي­داننىڭ اسكەري قۇرامالارىنىڭ بار­لىق شەگىندە مانەۆرلىك مۇمكىندىكتەر تۋدى. مەحانيكالاندىرىلعان تەحنيكالار مەن تانك بريگادالارىنىڭ قوزعالىسى ديۆيزيانىڭ جالپى قوزعالىسىنا, ودان سوڭ ارميا كورپۋسىنىڭ جىلجۋى, جاۋدى وڭ نە سول قاپتالدان قورشاپ نە باسىپ وزىپ, تۇتاستاي العاندا شابۋىلدىڭ ىل­گە­­رىلەي باسۋى بەلەڭ الا باستادى. وسى­نىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتۋعا ۋاقىت تى­عىز. ول  – جەكە لەكتسيا. ال قازىر, مىنە, جۇر­گىش تەحنيكاسىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا كۇش­تى قارۋسىز بىردە-ءبىر اسكەري ءبولىم, اسكە­ري قۇراما, ءتىپتى بولىمشە جوق ەكەن. بۇل جاق­سى, مىقتى!» باۋكەڭ تاعى ءبىر ءسال تىنىس الىپ, قايتا ءسوزىن جالعادى. سۇق ساۋساعىن قاي­تا كوتەرىپ:

«بىراق تەحنيكا ءجۇرۋ ءۇشىن ماتەريالدى جاق­سى ءبىلۋ كەرەك, ونى ايەلدى كۇتكەندەي كۇتۋ كەرەك (زالدا قىزۋ قوزعالىس باي­قال­­دى). تەحنيكانىڭ پايداسىن ودان سا­يىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇرىستىڭ قابىلەتى مەن مانەۆرلىلىگىن بىلىكتى تۇردە قولدانا ءبىلۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇرىس تەح­نيكاسىنىڭ شايقاستاعى تيىمدىلىگىن ماكسيمالدى تۇردە قولدانىپ, ونى ءاربىر جاۋىنگەر, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كوماندير جاتپاي-تۇرماي, كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي شەبەرلىكپەن يگەرىپ جۇرگىزە ءبىلۋى كەرەك. كۋرسانتتار, سىزدەرگە ايتام – ءبىلىمدى اس­كە­­ري جوعارى وقۋ ورنىندا, ال داعدىنى قىز­­مەتتە الاسىڭدار, ودان ءارى تەحنيكاعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءار جاۋىنگەردى, كومانديردى تاربيەلەۋ كەرەك. بۇنىڭ بارلىعىن ورىنداۋعا بو­لادى. مەن سىزدەرگە قاراپ وتىرىپ وي­لا­­نىپ, ءوزىمنىڭ جاستىعىمدى ەسىمە ال­دىم», دەدى باۋكەڭ ءسال جىميىپ. – سىزدەرگە قى­زىعا قاراپ وتىرىپ ايتاتى­نىم, مەن سىز­دەردىڭ جاستارىڭىزدا مىنا­داي كو­لەم­دى بولعان جوقپىن. راسىندا, قا­زىر­­گى ۇرىس ماشينالارىنىڭ جۇك كو­تەر­­گىشتىلىگى مىق­تى. ءبارى وسىنداي دەپ تا­عى دا كۇپىرلىك كەل­تىر­مەۋ كەرەك. جان-جاقتى دايىندىقتا جاۋىن­گەرگە ۇرىس ما­­­شيناسىنىڭ ليۋگىن اشىپ, كىرىپ-شىعۋ وڭاي ەمەس. ال ۇرىستا وسىنى سەكۋند­تىڭ ءبىر بولشەگىندە يگەرۋ كەرەك. جاس دوستار, وسىنى ويلاۋ كەرەك...»  دەپ وتكىر كوزدەرىن ءبىزدىڭ جاقتا وتىرعان قىز­مەت­تەستەرىمە باعىتتادى. مەن جان-جا­عىما كوز سالىپ ەدىم, زال­دا و­تىر­عان­­داردىڭ كوپشىلىگى ىڭعايسىزدانىپ, قوزا­لاقتاپ قال­عانداي بولدى. باۋكەڭ جە­ڭىل جىميىپ, ءسوزىن ءارى قاراي جالعادى: «سىزدەرگە, جاس دوستارىم, ءبىر جاقسى كەڭەس بەرگىم كە­لە­دى, ارتىق سالماقتان قۇتى­لۋ­دىڭ جاق­سى ءدارىسى – قوزعالىس! ءجۇر, جۇگىر, سون­دا ءبارى ويداعىداي بولادى! ماعان, كا­رى سول­دات­قا سەنىڭىزدەر», دەپ ويىن اياق­تا­دى.

بىزگە باۋكەڭ ءسوزىن تياناقتى تىڭداۋ, شىن مانىندە, ويدى مازمۇندى ەتۋدىڭ ناعىز ادىستەمەلىك شەبەرلىك ساباعى بولدى. «قوزعالىس» ءسوزىنىڭ ءمانىن كۇندەلىكتى تىرشى­لىكتەگى قاراپايىم ماعىناسىنان باس­­تاپ, ۇرىس جاعدايىنداعى سەمانتيكاسىن توگىلتىپ, تارازىلاپ, ناقتىلاپ, از سوز­بەن الدىمىزعا جايىپ سالۋى – باتىر ويى­­نىڭ تەرەڭدىگى ءارى تانىم بىرلىگىندە بيىك ەكەنىن تانىتتى.

وسىدان كەيىن باۋكەڭ باسىن تەرەزەگە بۇرىپ, شامالى ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. ءجۇزى وزگە­رىپ, قاتۋلاندى. تاعى ءبىر جاڭا ويدى باستاعىسى كەلگەندەي. وسى كەزدە باۋكەڭ مىن­بەگە كەلىپ, ميكروفونعا ەڭكەيە ءسوزىن جالعادى: ء«اربىر جاسى كەلگەن قازاق جولدا نەمەن كەلە جاتسا دا ونىڭ الدىنان ءبىر مولا كەزدەسسە, مىندەتتى تۇردە توقتاپ كوڭىل اۋدارادى. ەگەر قۇراندى بىلسە, قۇران باعىشتايدى, وقيدى. ال ەگەر ۇلكەن زيراتقا كەزىكسە, وندا جولاۋشى جا­قىن كەلىپ, جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق الىپ, «جاتقان جەرىڭ تورقا بولسىن دەيدى. بۇل ءداستۇر!» دەپ ايتىپ, ويلانسىن, ءسوز­دىڭ بايى­بىنا بارسىن دەگەندەي ءسال ءۇزى­لىس جا­سادى.

ودان سوڭ: «مايدان جولىنىڭ كوپ­تە­گەن شاقىرىمىن ءجۇرىپ ءوتتىم. قۇ­لاپ ولگەن جاۋىنگەرلەردى كوردىم. جاۋ شە­گىنىپ كەتەردە جارالىلار مەن قارت­تار­دى, ايەلدەر مەن بالالاردى ايۋان­دىق­پەن ءولتىرىپ كەتكەندەرىن كوردىم. بۇل ايۋاندىق كورىنىس». مۇندايدى كورگەندە ءوزىن شاققا ۇستاعان بولار, قاتال كوزدەرگە ەرىكسىز جاس  تا كەلدى. – مەن بۇل كورىنىستەر جونىندە كوپ ويلاندىم دا, ويتكەنى كو­مان­­­ديرلەر مەن جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ جۇ­­رە­گىنە وشپەندىلىك اكەلدى. بىراق با­قى­­تىما قاراي ولار وشپەندىلىكتىڭ ايۋاندىعىنا بارعان جوق. ءبىزدىڭ سولداتتار فاشيزم تىرناعىنان دۇنيە ءجۇزىنىڭ حالقىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن وزدەرىن قۇر­بان ەتتى. اعا ۇرپاقتىڭ ۇلى ىسىنە باس ءيىپ ۇرپاقتارى جۇزدەگەن, مىڭداعان ەس­كەر­ت­كىش پەن بەلگىلەردى ورناتتى, ەگەر ءسوزىم ءدال كەلسە, باۋىرلاستار زيراتىن جا­سادى.

باۋىرلاستار زيراتى! ول جەردە ءتۇرلى حا­­لىقتار مەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءتۇرلى ءدىني سە­نىمدەگى سوعىستا شەيىت كەتكەن­دە­رى جاتىر. جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك ءۇشىن فا­شيزمگە قارسى اياۋسىز الىسىپ, ومىر­لە­رىن قيدى. ءبىز مۇراجايلارعا بار­عان­دا مۇ­راعاتتاردى كورىپ, اڭگىمەلەر تىڭ­داي­مىز, ال باۋىرلاستار زيراتىنىڭ باسىندا ولار­دىڭ رۋحتارىنا ءوز ەركىمىزبەن ءتاۋ ەتۋى­مىز كەرەك!

ەل اراسىندا نەمەسە باسقا ەلدەرگە جولاۋشىلاپ ساپارعا دا كوپ شىعامىن. قاي جەردە بولمايىن, سول جەردەگى باۋىرلاستار زيراتىنا بارۋعا تىرىسامىن. ءبىر جاقسىسى, زيراتتىڭ كۇتىلگەنىن كورەمىن. باسىندا ءاردايىم گۇلشوقتارى تۇرادى. ويتكەنى ول جەردە ادامدار جەرلەنگەن. كەيبىرىندە ماڭگى الاۋ الاۋلايدى. بۇل دۇرىس! زيراتقا جاسالعان كۇتىمگە قاراپ سول ورتانىڭ, حالىقتىڭ ءتالىم-تاربيەسى مەن مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن بايقايسىڭ.

مەنىڭ ويىمشا, سوعىس جەڭىسىنىڭ سال­تاناتىن تەك مادەنيەت ۇيلەرى مەن ساراي­لار­دا عانا وتكىزبەي, سول جەڭىسكە جەت­كىز­گەن جانداردىڭ جاتقان زيراتىنىڭ با­سىندا دا وتكىزۋ قاجەت. بۇدان ءبىز تو­مەن­دەپ قالمايمىز, قايتا جانىمىز تازارادى. ازاماتتىعىمىز كەڭەيەدى!» دەپ باۋكەڭ ەكىنشى ويىن اياقتادى.

– سوعىستان قايتپاعان سولداتتى ەسكە الۋ, وعان ءتاۋ ەتىپ, قۇرمەت كورسەتۋ, ونى داس­تۇرگە اينالدىرۋدى ءارى قاراي جال­عاس­تىرىپ, ىسكە اسىرۋ – جاستاردىڭ موينىندا. ول – ءاربىر اداممىن دەگەن­­نىڭ قاسيەتتى بورى­شى! – دەپ باۋكەڭ ءسوزىن اياقتادى.

 باۋكەڭمەن ەكىنشى كەزدەسۋىم 1978 جىلدىڭ مامىر ايىندا بولدى. الما­تى­لىق ارداگەرلەردىڭ دەمالىپ, ءوزارا قاۋقىلداسىپ, باس قوساتىن سۇيىكتى ورىندارى بار. بۇل اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جانىنداعى سكۆەر. مۇحتار اۋەزوۆ ءمۇسىنىنىڭ جانىنداعى ورىندىقتا ەكى ادامنىڭ سويلەسكەن دا­ۋىستارى اراسىنان باۋكەڭنىڭ داۋسىن تانىدىم. اسكەري تارتىپپەن قولىمدى باس كيىمىمە اپارىپ: «دەنساۋلىعىڭىزدى تىلەيمىن, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى!»  دەدىم. اسكەريلەردىڭ اسكەري راسىممەن امانداسقانىن باۋكەڭنىڭ ۇناتاتىنىن ەستىگەنمىن. ماعان بۇرىلىپ, كوزىن كۇننەن كولەگەيلەپ: «سىزگە دە ساۋلىعىڭىزدى تىلەيمىن», دەپ وڭ قولىن ۇسىندى. ودان سوڭ قازاقى داستۇرمەن انا تىلىمىزدە سالەمدەسۋدى جالعاستىردىم. سالەمىمدى تا­عى دا تىڭداپ الىپ, ەندى ماعان سول قولىن قوسا ۇسىنىپ, جايلاپ وزىنە تارتىپ, جانىنا وتىرۋىما ىڭعاي ءبىلدىردى. ماعان قاراپ الىپ: «سەنىڭ اتىڭدى ۇمى­تىڭ­قىراپ تۇرمىن, مەنىڭشە, سەنىڭ اتىڭ قازاقتىڭ اتى ەمەس. باسقاسى ەسىمدە, سەن ول كەزدە پودپولكوۆنيك ەدىڭ, ەندى قازىر مەنى قۋىپ جەتتىڭ». وسىنى ايتىپ ك ۇلىپ الدى. جانىنداعى اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ادامعا قاراپ: «جاستار جاقسى ادىمدايدى. ماعان اكادەمياعا تۇسۋىمە, ياعني تاع­دىرىما اسەر ەتتىڭىز دەگەن. ال, جاس پول­كوۆنيك, ەندى بىزگە قازىر سونى ايت!» دەدى بىردەن.

–1966 جىلى اكادەمياعا تۇسەردە ەم­تي­حان بيلەتىنە تاكتيكا جونىندە مى­نا­داي سۇراق كەلدى: «قورشاۋداعى ۇرىس جانە قورشاۋدان شىعۋ». سۇراقتى وقىپ, تاڭدانىپ قالدىم. ويتكەنى ءبىز جاۋىن­گەر­لىك جارعىنىڭ «قورعانىس» جانە «شابۋىل» بولىمدەرىن جاتتاعانبىز.

– سوندا سەن جاۋاپتى بىلمەدىڭ بە؟!

ويىمدى جيناقتاپ: – جوق, باۋكە, مەن جارعىنى ەسكە ءتۇسىرىپ, ونىڭ ۇستىنە, ەڭ باستىسى, 316-اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى ارەرگارد باتالونىنىڭ ۇرىس سىزباسىن تاقتاعا ءتۇسىرىپ, باتالون كومانديرىنىڭ ۇرىستى ۇيىمداستىرۋىن ايتىپ بەردىم. ەمتيحان الۋشىلار اسىقپاي كوڭىل قو­يىپ تىڭدادى. ەمتيحان بيلەتىندە بۇ­دان باسقا تاعى ءتورت سۇراق بولدى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, جارتى ساعات ىشىندە بەس بەس­تىك (25 بالل) جيناپ, اكادەمياعا وقۋعا ءتۇس­تىم. مەنىڭ ارمانىم وسىلاي جۇزە­گە استى. سول سەبەپتى, باۋكە, ءسىزدىڭ كومە­گىڭىز­بەن مەن اكادەمياعا ءتۇستىم, – دەدىم.

– ماسكەۋ تۇبىندەگى باتالونىمنىڭ ۇرىس تاكتيكاسى جونىندە قاي جەردەن وقىدىڭ؟ – دەپ سۇرادى. اتاقتى اسكەري قول­باس­شىلاردىڭ بىرنەشە كىتابىن تىزبە­لەپ, ودان سوڭ فرۋنزە اتىنداعى اكا­دە­ميا­دا «ۇرىس تاكتيكاسىنان مىسالدار» كىتا­بى شىققانىن ايتتىم.

– سوندا نە جازىلعان, باۋىرجان مو­مىش­­ ۇلى تەك قورشاۋدان شىعىپ, شە­گى­نۋ­مەن بولعان دەپ پە؟!

مەن بىردەن تەزدەتىپ: – جوق, بۇل كى­تاپ­تا ۇرىس تۇرلەرىنە قاراي باسقا دا بو­لىمدەر بار, سونىڭ ىشىندە ءسىز باسقارعان پولك پەن ديۆيزيانىڭ شابۋىلى دا جا­زىل­عان», دەپ جاۋاپ بەردىم.

– سەن اسكەري ۋچيليششەدەن پارتيا مەك­تەبىنە بەكەر كەتتىڭ. مەن سياقتى ۆەچ­نىي پولكوۆنيك بولاسىڭ, – دەپ ءسوزىن ءبىتى­رىپ ورنىنان تۇردى. ءبىز وسى جەردە قوش­تاس­تىق.

باۋكەڭنىڭ «ۇشقان ۇيا», «موسكۆا ءۇشىن شايقاس», «سوعىس پسيحولوگياسى» شى­عار­مالارى مەن باسقا دا جازبا دۇنيەسى كە­لە­شەك ۇرپاققا تەڭدەسى جوق ۇلى مۇرا بو­لىپ قالادى.

باۋكەڭ «پاتريوت», «پاتريوتيزم» ۇعىم­دارىن تۇسىندىرە وتىرىپ, ۇلتتىق نامىس وسى تۇسىنىكتەردىڭ قۇرامداس ماز­مۇن­دى بولشەگى ەكەنىن باسا ايتقان بولاتىن. «ادام بالاسىنىڭ بويىنا ءوز ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتى, تاريحى, اتا-باباعا قۇرمەتى تۋعان جەرگە دەگەن ماحاب­با­تىن وياتىپ, پاتريوتتىق بول­مىسىن قا­لىپ­تاستىرادى. انا ءتىلىڭدى جەت­­كىلىكتى بىلگەندە عانا سەن وعان قول جەتكىزەسىڭ. بىراق وسىنىڭ ءبارى وزگە ۇلت وكى­لى­نىڭ ۇلت­تىق نامىسىنا كولەڭكە تۇسىر­­مەۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن.

تالاس جوق دەرەك:  باۋىرجان مومىش­ ۇلى – تالانتتى اسكەري قولباسشى, دارىن­دى جاۋىنگەر-جازۋشى, بىزگە اسكەري پسيحولوگيا مەن اسكەري پەداگوگيكاعا, سونداي-اق تاكتيكا ىلىمىنە قۇندى تەوريالىق نەگىز­دەردى تارتۋ ەتكەن ويشىل-فيلوسوف. اس­كەري عىلىم تىلىمەن ايتقاندا اسكەري عى­لىمنىڭ مەتودولوگياسىنا وزىندىك با­عىت جاساعان تۇلعا.

جاراتىلىسىنان عاجاپ اقىلدىلىعى مەن ەرجۇرەكتىلىگى, قايناعان كۇش-قۋاتى, قايت­پاس قايرات-جىگەرى باۋكەڭدى كوزى تىرى­سىن­دە اڭىزعا اينالدىردى.

وكىنىشكە قاراي, بەيبىت كۇندە ونى باعالاي الماعاندار دا بولدى.

حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايى­قوۆ: «باۋىرجان مومىش ۇلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 1418 كۇنى مەن تۇنىندە ەرلىك جا­ساپ ءجۇردى», دەپ جازدى.

ازەكەڭ, مەنىڭشە, باۋكەڭنىڭ جاۋىن­گەر سەرىكتەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن ءتۇيىپ ايت­­تى.

باۋىرجان مومىش ۇلى: «مەن – زاپاس­تا­عى پولكوۆنيكپىن, بىراق ازامات رەتىندە ارقاشان ساپتامىن!» دەگەن بولاتىن. زاپاسقا مەرزىمىنەن بۇرىن شىعارىلسا دا, جاسىمادى, قاجىمادى, مورت سىنبادى, وزىنە جاۋىققاندارعا جەم بولمادى.

باۋكەڭ ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق جانە وتاندى ءسۇيۋ سياقتى اسىل قاسيەت­تەر­دى ارداقتاعان تاماشا كىتاپتار جازدى. «بۇل – باۋىرجاننىڭ ەكىنشى ەرلىگى»  دەدى باۋكەڭنىڭ مايدانداس دوسى, جازۋشى دميتري سنەگين.

مەن حح عاسىرداعى ۇزاق تا قانكەشتى سوعىس قاھارماندارىنان باۋكەڭنىڭ ءبىر ەرەك­شەلىگى وسى دەسەم, قاتەلەسە قوي­ماس­پىن.

باۋكەڭنىڭ ەسىمى – ەرلىكتىڭ سيمۆولى, كازاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك ماقتانىشى.

كيم سەرىكباي ۇلى,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور, اسكەري عىلىمدار دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى اسكەري عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى