بۇرىن مىنا دۇنيەدە اللاننىڭ قۇدىرەتىنەن, كەيبىر پەندەنىڭ كەسىر-كەساپاتىنان ءتورت مۇشەنىڭ بىرىنەن ايىرىلىپ, جۇزدەرىن مۇڭ شالعانداردى كورگەندە: «اپىر-اي, ءا, بۇعان نە دەرسىڭ؟» دەپ تىكسىنۋشى ەدىك. قازىر ول جاعىنان «وكپەسى» جوق, ايتسە دە وي-ساناسى ولقىلاۋ, نيەتى, ىنسابى, ۇلتتىق ۇعىمى كەمدەۋ, قۇلقىن, بايلىق دەگەندە جارىق جالعانعا اكەلگەن اكە-شەشەسىن دە ۇمىتاتىن, ىزەت پەن ينابات جاعى سۇيىلعان, كەۋدەسىن «جەل» كەرنەگەن سۇيكىمسىز قىلىق يەلەرى كولدەنەڭدەسە, تىكسىنەتىن بولدىق. ءبىز ەكىنشىسىن ەلەۋسىز قالدىرىپ, ءبىرىنشىسى جايلى وي تەربەپ كورسەك دەيمىز. ونى ناقتى كەيىپكەرمەن دايەكتەگەندى ءجون دەپ سانادىق. قازىر بۇل ىڭعايداعى ادامدار زامانعا قاراي جوقتان بار جاساۋعا, ءسويتىپ, مۇسىركەۋدەن قۇتىلۋعا قۇلشىنىپ ءجۇر. سونىڭ ءدان سەكىلدى دايەگىن الماتى تۇبىندەگى «كوكتەم» شيپاجايىنان كورىپ ەدىك.
بۇرىن مىنا دۇنيەدە اللاننىڭ قۇدىرەتىنەن, كەيبىر پەندەنىڭ كەسىر-كەساپاتىنان ءتورت مۇشەنىڭ بىرىنەن ايىرىلىپ, جۇزدەرىن مۇڭ شالعانداردى كورگەندە: «اپىر-اي, ءا, بۇعان نە دەرسىڭ؟» دەپ تىكسىنۋشى ەدىك. قازىر ول جاعىنان «وكپەسى» جوق, ايتسە دە وي-ساناسى ولقىلاۋ, نيەتى, ىنسابى, ۇلتتىق ۇعىمى كەمدەۋ, قۇلقىن, بايلىق دەگەندە جارىق جالعانعا اكەلگەن اكە-شەشەسىن دە ۇمىتاتىن, ىزەت پەن ينابات جاعى سۇيىلعان, كەۋدەسىن «جەل» كەرنەگەن سۇيكىمسىز قىلىق يەلەرى كولدەنەڭدەسە, تىكسىنەتىن بولدىق. ءبىز ەكىنشىسىن ەلەۋسىز قالدىرىپ, ءبىرىنشىسى جايلى وي تەربەپ كورسەك دەيمىز. ونى ناقتى كەيىپكەرمەن دايەكتەگەندى ءجون دەپ سانادىق. قازىر بۇل ىڭعايداعى ادامدار زامانعا قاراي جوقتان بار جاساۋعا, ءسويتىپ, مۇسىركەۋدەن قۇتىلۋعا قۇلشىنىپ ءجۇر. سونىڭ ءدان سەكىلدى دايەگىن الماتى تۇبىندەگى «كوكتەم» شيپاجايىنان كورىپ ەدىك.
شيپاجاي اۋماعىنداعى «جىلقىنىڭ ءمىنسىز قارا توبەلىندەي» دەپ كىلەم تەكتەس گۇلدەرگە, تالداپ ورگەن قىز بۇرىمىنداي اعاشتارعا دەمالۋشىلار قىزىعا قاراپ جۇرەتىن. «وسىنى وسىرگەن كىم؟ بابىنا كەلتىرگەن باعبان قانداي ادام ەكەن؟», دەپ تامسانعاندار از بولمايتىن. ەرتەڭگىسىن قىدىرىستاپ جۇرسەم, اشاڭ كەلگەن قاراتورى جىگىت سول قولىنا ۇستاعان قايشىمەن اعاشتاردىڭ بۇتاعىن سىرتىلداتىپ قيىپ جاتىر. قايشىنىڭ ءبىر تۇتقاسىنا بەكىتكەن اعاش ارقىلى ساۋساقتارى جوق وڭ قولىنىڭ تۇقىلىمەن ارا-اراسىندا دەمەپ قويادى. وزىمەن بىرگە الا جۇرەتىن ورىندىعىنا, نە ساتىسىنا شىعىپ بويلاپ كەتكەن گۇل, بولماسا اعاش بۇتاقتارىن قيادى. ءبىر قىزىعى, گۇلدەردىڭ, بالاڭ جاپ-جاسىل اعاشتاردىڭ «مۇرتىن» باسقان سوڭ, شاش الاتىن شەبەردەي ءتورت جاعىنان تۇگەل قاراپ, «ءۇرپيىپ» تۇرعان بىرەر تالدىڭ وزىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. شيپاجايعا كىرەبەرىستەگى دوڭەسكە, اعاش بۇتاقتارىنا كادىمگى ۇيا جاسالىنىپ, «قۇستاردى» قوناقتاتىپ قويعان. ودان ءسال تومەن ەلىكتىڭ ءبىر لاعى «جايىلىپ» جۇرسە, ەكىنشىسى كوك شالعىننىڭ اراسىندا «ۇيىقتاپ» جاتىر. ديزاين دەپ جۇرگەنىڭىز وسى بولسا كەرەك. وي-قيالىڭ مىقتى بولسا, جايناتىپ جىبەرۋ تۇك ەمەس كورىنەدى. «قالىڭ وسكەن اعاشتان الۋان كەسكىندەر, بەينەلەر جاساعان بۇل ازامات ەمەس شىعار» دەپ ەدىك. سويتسەك, پەندەلىكپەن مىنا اسەمدىكتى سول قولعا قيماعان ەكەنبىز. بىرنەشە كۇن باقىلاعاننان كەيىن بارىپ, گۇلگە, ءار اعاشقا ءسان بەرگەن سول قولدىڭ يەسى ەكەنىنە كوز جەتتى. تاعى قىزىقتىرعان ءبىر نارسە, كوزى مولدىرەپ, قۇلاعى ەدىرەيىپ, قۇيرىعى بۇلاڭ قاعاتىن, اعاش بۇتاقتارىن زۋلاپ جۇرەتىن قوڭىر قىزىل تيىن دەمالۋشىلاردان اۋلاق جۇرگەنمەن, مىنا سول قولدىڭ يەسىن بايقاپ قالسا, قاراعاي بۇتاقتارىن جاعالاپ جەتىپ كەلەدى. ول ءوزى جيعان قاراعايدىڭ جاڭعاقتارىن سول قولىمەن بەرىپ جاتقانىنا, ەكەۋارا «كۇبىرلەسىپ» تۇرعانىنا تالاي كۋا بولدىق. جۇمىستا جۇرگەندە ۇيالى تەلەفونىنان ءان اۋەلەپ تۇرادى. اراسىندا اسەم سازعا ءوزى دە قوسىلاتىنى بار.
تىلدەستىك, اتى-ءجونى – قۋرحان وليموۆ ەكەن. جاسى 53-تە, ەكى ۇل, ءبىر قىزدىڭ اكەسى, جەتى نەمەرەنىڭ اتاسى بولىپ شىقتى. وزبەك ەلىنىڭ سامارقان وبلىسىنان كەلىپ, اقشا تاۋىپ جۇرگەن جايى بار. كەي ازاماتتار «وندايلار وزىمىزدە دە بار عوي» دەر. بىراق, ءبىر قولمەن, ونىڭ وزىندە سول قولمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس ەكەنى انىق. «ەكى قولعا ءبىر ەڭبەك جوق» دەپ الاقان جايىپ وتىرعاندار از با؟ نيەت سولارعا ساباق بولسىن دەگەندىك.
– ون بەس جاسىمدا توققا ءتۇسىپ, وڭ قولدان بىلەزىككە دەيىن ايىرىلدىم. زەينەتاقى تاعايىندادى, وزەگىم ساۋ, كوز جايناپ, باستا ساپىرىسقان ويلار «زەينەتاقىنى مىسە تۇتىپ وتىرا بەرەسىڭ بە؟» دەيدى. وتباسى, وشاق قاسىندا قالا بەرسەڭ, جارىڭ دا جاقتىرمايدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە كسرو كۇيرەپ, بودان جۇرتتار بوستاندىعىن الىپ جاتتى. الاساپىران تىرلىك تالايدىڭ ەسىن اۋداردى. سۋرەت تۇسىرۋمەن اينالىستىم. ودان تۇسكەن تابىس تىسكە سىزدىق بولا قويمادى. اكەم باعبان ەدى, سول جولعا ءتۇستىم. سۋرەت ءتۇسىرۋدى دە قاتار الىپ ءجۇردىم. سەبەبى, وندا تابىس كوزى از بولعانمەن, ءومىر قۇبىلىستارى, تابيعاتتىڭ توسىن كورىنىستەرى, توڭىرەكتەگى ادامداردىڭ تىرلىك تىنىسى جاتىر. ونى قالاي ەلەۋسىز قالدىرارسىڭ, – دەيدى ول.
ءسويتىپ, تىربانىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە قازاق ەلىندە جۇرگەن تانىستارى حابارلاسىپ, شيپاجايعا ءبىر مىقتى باعباننىڭ كەرەك بولىپ تۇرعانىن ايتىپ, «سوعان سەن كەلسەڭشى» دەپتى. العاشىندا قالاي بولار ەكەن دەگەن كۇمانمەن تىرلىكتى قابىلداماي, ارتىنان كەلۋگە بەكىنىپتى. جول بويى «مىنا سول قولىڭمەن نە بىتىرەسىڭ؟ جەر قازىپ, توپىراق قوپسىتا الاسىڭ با؟», دەپ قايتارىپ جىبەرسە, قايتەمىن!» دەگەن وي مازاسىن الىپتى. تاۋەكەلگە بەل بۋعان ول شيپاجايىنا كەلەدى. كۇماندانعاندار دا تابىلادى, بىراق سونىڭ ءبارىن تىنىمسىز ەڭبەك جەڭىپ شىعادى. جەر قازىپ, توپىراق قوپسىتۋدى دا مۇلتىكسىز ورىندايدى. گۇل مەن اعاشتى ءوسىرىپ, باپتاۋدىڭ ءوزى ءبىر ونەر ەكەنىن ايتىپ, ءوز اۋلەتىنىڭ اتا كاسىپكە ادالدىعىن العا تارتادى. ارعى جاعىنا بارماعاندا اتاسى, اكەسى, ءوزى, كەنجە بالاسى باعبان ەكەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزەدى. باعباننىڭ كەرەمەت ماماندىق ەكەنىنە دايەكتەر كەلتىرىپ, ونىڭ قىر-سىرىن توم-توم كىتاپتاردان وقىپ بىلگەنىن ەسكە سالادى. «ونداي كىتاپتاردىڭ قاتارىندا الەكساندر گانيچكيننىڭ «ەنتسيكلوپەديا سادوۆودا ي وگورودنيكا», ميراندا ءسميتتىڭ «رازمنوجەنيا راستەني», يۋليا تادەشتىڭ «تيۋلپانوۆوە سچاستە», تاعى باسقالار بار. تەوريالىق ءبىلىمدى وسىلاردان الىپ, تاجىريبەنى ءوزىم جاسايمىن», – دەيدى.
«ءبىر گۇلدىڭ سورتىن وسىرەر الدىندا باعباندىق تۋرالى جازىلعان كىتاپتارعا ۇڭىلەمىن, سۋرەتتەرگە قارايمىن, ديزاينىن اق قاعازدىڭ بەتىنە ءتۇرلى بوياۋلارمەن سالىپ, ونى فوتواپپاراتقا باسىپ, ۇلكەن ەتىپ شىعارىپ, ءىلىپ قويامىن. ودان كەيىن دە بىرنەشە رەت قايتادان وزگەرىستەر جاسايمىن. ابدەن بولعان كەزدە «ونى قاي جەرگە وسىرسەم جايناپ شىعادى» دەگەن وي مازالايدى. اقىرى دەگەنىمە جەتىپ, ەڭبەگىم جەمىسىن بەرگەن كۇنى ءبىر جاساپ قالاتىنىم بار», – دەگەن ق.وليموۆ بارلىق جاعدايدى جاساعان شيپاجاي باسشىلىعىنا, ۇجىمىنا شەكسىز ريزالىعىن ءبىلدىردى. مەيىرىمدى جانداردىڭ مول ەكەنىن ايتتى. ەلدەن الىستا ءجۇرگەندە مۇنداي جاقسى سالت كەز كەلگەن حالىقتا بولا بەرمەيتىنىن العا تارتتى. جىلىنا ءۇيىنە ءۇش-ءتورت ايعا عانا باراتىنىن, ادامعا قامقور ورتادا ءجۇرۋ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىستى, جۇمىسقا دەگەن ۇمتىلىستى ارتتىراتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءيا, ادامنان قۇدىرەتتى نە بار. قىر جەلكەسىنە شىققان قىرسىقتى سىلكىپ تاستاپ تالپىنسا باسپايتىن جول, اسپايتىن اسۋ جوق. مەن بۇل ويعا وزبەك جىگىتىمەن اڭگىمە ۇستىندە, سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورگەن كەزدە كەلگەنىم انىق. ول تەك گۇل ءوسىرىپ, اعاش باپتاۋشى عانا ەمەس, وي ساناسى دا بيىك جان ەكەن. قازاق اندەرىنىڭ ەڭ سۇبەلىسىن ۇيالى تەلەفونىنا ءتىزىپ العان. قولى بوساي قالسا الماتىداعى كىتاپ دۇكەندەرىن ارالاپ, تابيعاتقا قاتىستى قۇندى دۇنيەلەردى الىپ وقيتىنىن سوزىنەن اڭعاردىق. اراسىندا قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ دا اتى-ءجونىن ايتىپ وتىرادى. قازاق انشىلەرى ق.بايبوسىنوۆ, ب.تىلەۋحان, ر.ستامعازيەۆ, ق.نۇرتاس, وزبەك ونەرپازى ش.شوراەۆتار تۋرالى دا وي ساباقتايدى. كەيبىر وڭ قولعا بەرگىسىز سول قولدىڭ يەسى: «قازاق باۋىرلاردىڭ نيەتى كەڭ عوي. سول نيەتكە قاراي ءتاڭىرىم بايلىقتى دا, باقىتتى دا, باقتى دا بەرگەن», دەپ تامسانىپ قويادى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.