(قاز-قالپىندا)
تاڭەرتەڭ بىردەن قۇرىلىس باسىنا جينالدى. ءوزى قاراپ جۇرمەسە سالىنىپ جاتقان ءزاۋلىم ءۇيدىڭ ءسانى كوڭىلىنەن شىقپايتىنداي. كۇندەلىكتى اقىل ايتامىن دەپ بۇل قۇرىلىسشىلاردان قاجىدى, ءسوز ەستىگەننەن ولار شارشادى. جۇرگىزۋشىسى ادەتتەگىدەي سىرتتا تۇر ەكەن. امانداسقان بولىپ اۋزىن جىبىرلاتتى دا قويا سالدى. رۋلگە ءوزى وتىردى. جۇرگىزۋشى جىگىت كوڭىل-كۇيىنىڭ بولماي تۇرعانىن سەزدى دە كەتىپ قالدى. جاياۋ جۇرگەندى ۇمىتتى. بالا كەزدە وزەن جاعاسىندا جالاڭاياق جۇگىرگەندى جاقسى كورەتىن. سۋسىعان قالىڭ قۇمعا اياقتارى ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ اعاسى ەكەۋى جالاڭاياق ۇيلەرىنە كەلۋشى ەدى... تاڭعى ءشايىن دە ىشكەن جوق. تاڭعى اس تاڭىردەن دەۋشى ەدى اناسى. تىرشىلىك اسىقتىرىپ بولمايدى. بۇگىن نورۆەگيالىق ۇلگىمەن سالىنىپ جاتقان كوتتەدجدىڭ جاپسىرمالارىن قاراپ, پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋى كەرەك. سول ءۇشىن, مىنە, اسىعىپ كەلەدى.
(قاز-قالپىندا)
تاڭەرتەڭ بىردەن قۇرىلىس باسىنا جينالدى. ءوزى قاراپ جۇرمەسە سالىنىپ جاتقان ءزاۋلىم ءۇيدىڭ ءسانى كوڭىلىنەن شىقپايتىنداي. كۇندەلىكتى اقىل ايتامىن دەپ بۇل قۇرىلىسشىلاردان قاجىدى, ءسوز ەستىگەننەن ولار شارشادى. جۇرگىزۋشىسى ادەتتەگىدەي سىرتتا تۇر ەكەن. امانداسقان بولىپ اۋزىن جىبىرلاتتى دا قويا سالدى. رۋلگە ءوزى وتىردى. جۇرگىزۋشى جىگىت كوڭىل-كۇيىنىڭ بولماي تۇرعانىن سەزدى دە كەتىپ قالدى. جاياۋ جۇرگەندى ۇمىتتى. بالا كەزدە وزەن جاعاسىندا جالاڭاياق جۇگىرگەندى جاقسى كورەتىن. سۋسىعان قالىڭ قۇمعا اياقتارى ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ اعاسى ەكەۋى جالاڭاياق ۇيلەرىنە كەلۋشى ەدى... تاڭعى ءشايىن دە ىشكەن جوق. تاڭعى اس تاڭىردەن دەۋشى ەدى اناسى. تىرشىلىك اسىقتىرىپ بولمايدى. بۇگىن نورۆەگيالىق ۇلگىمەن سالىنىپ جاتقان كوتتەدجدىڭ جاپسىرمالارىن قاراپ, پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋى كەرەك. سول ءۇشىن, مىنە, اسىعىپ كەلەدى.
قاپ! كوشەدەن ءوتىپ بارا جاتقان جاياۋ جۇرگىنشىنى بايقاماي قالدى.
– ادامنىڭ جانىن تەمىر دەپ ويلايسىڭدار سەندەر! – دەگەن ايەلدىڭ اشىنعان داۋىسىن ەستىپ, كىلت توقتادى. رۋلگە باسىن سۇيەپ وتىرىپ قالدى. اعاسى وسى دوڭگەلەكتىڭ استىندا قالىپ, قايتىس بولعانى ەسىنە ءتۇسىپ, سەلك ەتتى.
– سالقىن! ەسىڭدى جي! –دەپ توقتاتقان ەكەن عوي.
ەلدە جوق, جۇرتتا جوق اتىنىڭ بۇلاي قويىلعانى 59-جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ 9-ى – بۇل تۋعان ءتۇن قاتتى سالقىن بولىپتى. اناسى تولعاعى تۇسپەي, قاتتى قينالسا كەرەك, «توڭىپ بارامىن, پەش جاعىڭدارشى» دەپتى. جازدى كۇنى شىلدەدە ءۇي ىشىنە تۇتىندەتىپ پەش جاعىپ, سودان بارىپ بۇل ومىرگە كەلىپتى... ءوزى قاعىپ كەتە جازداعان الگى ايەلدىڭ سوڭىنان جۇگىرە جەتتى.
– اپاتاي, كەشىرىڭىز, بايقاماي قالدىم, مىنە, الىڭىز, ايىپ-پ ۇلىم, – دەپ اقشا ۇسىنىپ ەدى, ايەل اڭ-تاڭ.
– ءبارىن دە اقشامەن ساتىپ الىپ ۇيرەنگەنسىڭدەر عوي. ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى. كەرەگى جوق! – دەدى جولىڭ ءانى, بارا بەر دەگەندەي الگى ايەل.
كوشە شەتىندە اسىعا باسىپ كەتىپ بارا جاتقان قاراپايىم ايەلدىڭ سوڭىنان قاراپ تۇرىپ قالدى. قاسىنا كەلىپ جەتكەن جول ساقشىلارى جاقىنداۋعا, بىردەڭە ايتۋعا جاسقاندى ما, كولىكتىڭ ءنومىرىن كورە سالا كەتىپ قالدى. الىستان باقىلاپ قاراپ تۇردى. الگى ايەلدىڭ اقشادان جيىركەنگەنىن قاراشى!.. انشەيىندە اقشا جوق, بۇلار ءبارىن وزدەرى ءىشىپ-جەپ جاتىر, بالا-شاعانى اسىراي الماي وتىرمىز, دەپ مازا بەرمەيدى, اكىمدەردىڭ ەسىكتەرىن توزدىرعاندا سونداي, ەندى كەلىپ اقشانى الماي شىرەنەدى.
ماشيناسىنا كەلسە, ۇيالى تەلەفونىنا اكىم 10 رەت حابارلاسىپتى. اقىرى بولماعان سوڭ: «جۇرگىزۋشىسىز ءجۇرۋشى بولما! ايتقانىم-ايتقان, بىردەڭەگە ۇشىراپ قالاسىڭ! ونسىز دا جىلۋ از, تازا سۋ, جول دەپ جۇرت ۋ-شۋ, ەندى ماعان جەتپەگەنى سەن ەدىڭ!» دەپ حابارلاما جىبەرىپتى. جول بويىنداعىلاردىڭ مىقتىسىن قاراي گور, اكىمگە دە حابارلاسىپ ۇلگەرىپتى. تاعى دا جۇرت! وسى جۇرتتىڭ بىزدە نە شارۋاسى بار ءوزى! اكىمدەردىڭ دە وتباسى, بالا-شاعاسى, اقىر اياعىندا ايەلى بار ەمەس پە؟..
اشۋلى كۇيدە قالا شەتىنە شىعىپ كەتىپتى.تاعى دا رۋلگە باسىن سۇيەپ وتىر. اكىمنىڭ ايەلى بولعان قانداي قيىن! ەمىن-ەركىن جۇرە المايسىڭ. اينالاڭ سەنى قورشاپ مازا بەرمەيدى. ۇلپىلدەك ماقتا سياقتىسىڭ. ءبارى سەنى ۇپتەپ, ۇكىلەپ جەرگە تۇسىرگىلەرى كەلمەيدى. ءبىزدى بۇزاتىن وسى اينالا. ساعات 3-كە جاڭادان اشىلاتىن قازاق مەكتەبىنە شاقىرىپ قويعانى ەسىنە ءتۇستى.
– حاسان قۇسايىن ۇلى كەلە الماي قالسا, ءسىز, سالقىن سانيازقىزى, ءوزىڭىز كەلسەڭىز, تۇساۋكەسەرىن جاساپ بەرسەڭىز. مەكتەپكە بەينەكامەرا قاجەت, – دەگەن ەدى مەكتەپ ديرەكتورى باقىت اقانقىزى. ارينە, اكىم بۇگىن بارا المايدى. كۇنباعىس مايىن شىعارامىز دەگەن تايازكولدەگى زاۋىت ءبىر بوتەلكە دە ماي شىعارماي, توقتاپ قالىپتى, اكىم بۇگىن اشۋلى, سول جاقتا ءجۇر. مينۋت سايىن اكىمدىكتە كەشكە دەيىن ءبىر بىتپەيتىن جينالىس, ودان قالسا, ورتالىق شاقىرىپ جاتىر, فورۋم, ءماجىلىس دەپ جونەلەدى. كەيدە بۇل كۇلەدى: سوندا سەن وسى جينالىس وتكىزۋ ءۇشىن عانا اكىم بولىپ تاعايىندالدىڭ با دەپ.
ايتپاقشى, حاسان قۇسايىن ۇلى – مۇنىڭ جۇبايى. قانيفا اجەسىنىڭ ايتۋىنشا, حاسان مەن حۇسايىن پايعامباردىڭ نەمەرەلەرىنىڭ اتتارى ەكەن, اتالارى اقىلدى, ادال, تازا جۇرەكتى ادام بولسىن دەپ ىرىمداپ قويعان شىعار-اۋ...
مەكتەپتىڭ تۇساۋكەسەرىن اشۋعا بارعاندا, ديرەكتور قازاقشا سويلەي الماي تۇر. قازاقشا سويلەۋ سانگە اينالسا دا: «نۋ, نۋ, مەن ازداپ-ازداپ سويلەيمىن», دەپ قاراپ تۇر. «اكىمنىڭ ايەلى قازاقشا ءسويلەمەيدى دەپ كىم ايتتى!» – دەدى بۇل. – ورىسشا وقىساق تا وتباسىندا انا تىلىمىزدە سويلەيتىنبىز.
بۇل كەلگەندە مەكتەپ ديرەكتورى قۇتتىقتاۋ ءسوز جاتتاپ وتىر ەكەن.
– ءسىز بوسسىز, – دەدى بۇل.
– قالاي؟.. ەسلي يا نە زنايۋ كازاحسكي يازىك, تو... تو... تو, يا نە ۆينوۆاتا, سالكىن سانيازوۆنا, قازىر ترەحيازىچنىي ۆەك, تاك چتو...
– تاك چتو, ابسۋرد! سونىمەن نە دەمەكسىز!..
تاعى دا اكىم كۇيەۋى حابارلاما جازىپتى. «تۇركياعا بارىپ دەمالىپ كەل. مەنىڭ جۇمىسىما ارالاسپا! كەشكى ۇشاقپەن جەدەل ۇش! مازا بەر ماعان! ونسىز دا مىنا قاسىمدا جۇرگەن جالباق, جاساندى كادرلاردان ابدەن جالىقتىم», دەپتى. بۇل قىمبات شوكولادتار الدى, شاشۋ شاشتى, كوپبالالى وتباسىلاردى جازىپ الدى. تاعى ءبىر قايتا اينالىپ كەلەمىن دەپ وزىنە-ءوزى ءسوز بەردى. اجەسى ايتاتىن, ءبىر ءتۇيىر مەيىز بەرسەڭ دە ساداقا بەر دەپ. مەكتەپتەن اشۋلانىپ شىعىپ كەلە جاتىر ەدى:
– ءاي, قىزىم, قاراعىم,– دەپ ءبىر اقساقال توقتاتتى. – سەنىڭ قۇزىرىڭ قانداي؟ اكىمنىڭ ايەلى بولعانىڭ ءۇشىن عانا وسىلاي ءجۇرمىسىڭ؟!
– مەن قالاي ءجۇر ەكەنمىن اتا!– دەپ سالقىن دا تيىسە سويلەدى.
– مىنا قىزىل باس قاتىن ديرەكتوردى قۋىپ شىققانىڭدى ايتامىن دا. دۇرىس جاسادىڭ. قازاقتىڭ تىلىنە باقا-شايان, بۇرگە تۇسىرەتىن وسىلار. راحمەت ايتايىن دەپ. ايتپەسە, اكىمنىڭ ايەلى كەلەدى دەپ اتا-انالاردان شايعا, پاداركىگە اقشا جيناتتىرىپ مازانى الدى عوي, – دەدى اقساقال.
– اتا, مەنىڭ دە جۇمىسىم باستان اسادى. اكىمنىڭ ايەلى جۇمىسسىز وتىرسىن دەگەن زاڭ جوق. جەتىم بالالارعا ارنالعان ۇيلەر سالىپ جاتىرمىز, – دەدى. «ءوز قاراجاتىمىزعا, قازاقتىڭ دا جەتىم بالالارى بار», – دەدى كۇبىرلەپ.
كەشكە باسسەينگە شومىلدى. كۇتۋشى قىزدار ما, ءبىرى جەمىس شىرىنىن, ءبىرى سۇلگى دايىنداپ زىر جۇگىرەدى. باسقان ءىزىڭ اڭدۋلى. مەكتەپتەگى شۋدان كەيىن كۇيەۋى جىبەرگەن بولدى عوي. اكەسى قويما كۇزەتۋشىسى بولعان قىزدى ەندى بىرەۋ كۇزەتىپ ءجۇر. اكەسى اۋىلداعى استىق تولى قويمانى كۇزەتتى. بۇلار اكەلەرىن ءومىرى كورمەيتىن. ەرتە كەتەدى, كەش كەلەدى. شاڭ-شاڭ برەزەنت كۇرتەسى بار ەدى... سۋدان اتىپ شىقتى. ءبارى دە اڭ-تاڭ.
– ەندى ماعان كەرەگىڭ جوق. بارا عوي, دەمالا بەر, – دەدى وققاعار جىگىتتىڭ قاسىنا كەلىپ. سۋ-سۋ دەنەسى ءدىر-ءدىر ەتەدى. «اكەم دە وسىلاي كوز ىلمەي ەڭبەك ەتتى, بىراق, بىراق ول استىقتى كۇزەتتى, حالىق نان جەسىن دەپ, ال مەن نە ىستەپ ءجۇرمىن» دەدى ىشتەي. سول ەكەن كۇتۋشى قىز كەلىپ: «الىستاعى اۋىلدان سىزگە اقليما دەگەن قۇربىڭىز تەلەفون شالىپ تۇر», دەدى.
– اقليما, ول قاي اقليما؟ شىڭعىستىڭ ايەلى مە؟ قانجىعالىنىڭ كەلىنى مە؟ ءمارۋانىڭ قىزى ما؟ – قاپەلىمدە ەسىنە تۇسىرە المادى. وتكەندە عانا اۋىلدىڭ مەكتەبىنە توننالاپ كومىر ءتۇسىرتىپ, قازاندىعىن جوندەتىپ بەرىپ ەدى. تاعى نە بولدى ەكەن؟ مەشىتتىڭ شاتىرىنان سۋ اعىپ تۇر دەپ ەدى؟..
سويتكەنشە بولعان جوق: «مەن عوي سالقىن, مەن اقليمامىن عوي! – دەدى تەلەفوننىڭ ارجاعىنداعى ايەل داۋىسى جىلامسىراپ. – كومەگىڭ كەرەك, جوشىبەكتىڭ ايەلى تولعاتىپ جاتىر. جول وتە ناشار عوي, قالاي اپارامىز؟ اۋدان ورتالىعىنا دەرەۋ جەتكىزۋ كەرەك. ءىشى ۇلكەن, ەگىز تاپپاسا يگى ەدى». «جوشىنىڭ ءوزى قايدا؟! «اۋىلدىڭ قۇدىعى ىستەن شىعىپ, ايەلىنىڭ ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعانىن بىلە تۇرا, ارتىق-اۋىس قۇرالدارىن اكەلەمىن دەپ اۋدانعا كەتكەن!». «جىلاما, قازىر اۋىلدىڭ جولىنا شىداي الاتىن ماشينا جىبەرتەمىن»...
– ءاي, اكىمنىڭ ايەلى! اكىمنىڭ ايەلى دەيمىن! تۇر, تۇر تەزىرەك!
سالقىن سەلك ەتىپ ويانىپ كەتتى. ءتۇ-ۋ!.. مانادان بەرى كورگەنى ءتۇسى ەكەن عوي. قاسىندا كورشى ايەل اقليما تۇر.
– سەنى نە ءوزى مارتۋ باسقان با؟! ءتىپتى, ويانبايسىڭ عوي! اكىم قايدا؟
– نە بولىپ قالدى!؟ سەندەرگە نە بولدى؟! – دەدى سالقىن جان-جاعىنا قاراپ, جاڭا عانا كورگەن تۇسىنەن ايىعا الماي. – قايسى اكىمدى, كىمدى ايتاسىڭ؟ – دەدى تاعى دا تۇسىندە كۇيەۋى بولعان اكىمنەن ايىرىلىپ قالعانىن ءبىلىپ, ويبايلاپ تۇرىپ جىلادى.
ء–وي, مىنا قاتىندى جىن سوققان با, ەي؟ اكىم قايدا دەيمىن. ەي, ويانشى-ەي! جوشىنىڭ ايەلى تولعاتىپ جاتىر. اۋدانعا اپارۋ كەرەك! اكىمنىڭ ماشيناسىمەن, – دەدى اقليما ايعايلاپ.
***
...سالقىندى اۋىلدا جۇرتتىڭ ءبارى كۇيەۋىنىڭ ەسىمى اكىم بولعان سوڭ «اكىمنىڭ ايەلى» دەپ اتاپ كەتكەن ەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سالقىن تۇسىندە كادىمگىدەي شىن اكىمنىڭ ايەلى بولادى عوي. كۇندەلىكتى اناۋ جوق, مىناۋ جوق دەگەن كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن قۇتىلعانداي, ارمانسىز اق مامىقتاي قالىقتاپ جۇرگىسى-اق كەلىپ ەدى, اقليما كورشىسى كەلىپ وياتتى دا جىبەردى. اتتەڭ, تۇسكە نە دەيسىڭ ەندى! جاقسىلىققا جوريىق. اكىمدەردىڭ ايەلدەرىنىڭ ءبارى دە سالقىننىڭ تۇسىندەگىدەي كەڭپەيىلدى, مەيىربان بولسا يگى...
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.