باۋىر باسقان زەكەڭ – زەينۋللا جارقىنباەۆ رەداكتورلىقتان بوسادى. قىم-قۋىت اڭگىمە ءوربىدى. نەگە بوسادى؟ ارىز جازعىشتاردىڭ قارداي بوراپ تۇرعان كەزى. بىرەر ازاماتتىڭ ارىزىمەن مۇنىڭ الدىنداعى رەداكتورىمىز حامزا سىزدىقوۆ ورىنباسارلىققا تومەندەگەن ەدى. ال زەكەڭ تومەندەمەدى, وبلىستىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. ول كىسى – اسكەري ادام. ەشكىمگە يلىكپەيتىن, كەڭەس توراعاسى ءا.اسقاروۆپەن شالكەم-شالىس كەلدى دەپ ەستيتىنبىز. زەكەڭ ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, تىك ايتار مىنەزىن كەڭەس توراعاسىمەن قىزمەتتەس بولعاندا دا بايقاتتى. تۋمىسى بولەك اتبەگى كوشتاي اتانىڭ تاربيەسىن كورگەن زەكەڭنىڭ تۋرا بيدەي تىكە ايتاتىن مىنەزىنە قايران قالاتىن ەدىك.
سونىمەن زەكەڭ كەتكەن سوڭ رەداكتورسىز ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. كىم كەلەدى؟ اركىم ءارتۇرلى توپشىلادى. بىرەۋ سەيىل بورانباەۆتىڭ, ەندى بىرەۋ قالقاباي ابەنوۆتىڭ ەسىمىن اتادى. مۇنىڭ ءبارى بوس ءسوز بولىپ شىقتى. ورتالىق كوميتەتتىڭ بۇيرىعىمەن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇزاق باعاەۆ رەداكتور بولىپ كەلدى.
– قاي جەردىڭ ازاماتى؟ – دەپ گۋ-گۋ ەتتىك. الماتى وبلىسى كەگەن اۋدانىنىڭ جىگىتى كورىنەدى.
– تىم جاس ەكەن. وتىزعا جەتپەگەن, تەز كوتەرىلگەن, – دەستىك. – بيلىك باسىندا وتىرعان ساپار بايجانوۆ, كاكىمجان قازىباەۆتاردىڭ ىقپالى بولعان, – دەپ توپشىلادىق.
– جوق, كازگۋ-دە مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولعان قاسىم ءشارىپوۆ قولداعان-اۋ, – دەيمىز.
– جىگىتتەر-اي, تىم جاس ەكەن دەمەڭدەر. قازاقتىڭ وسى سوزىنەن ارىلماي كەلەمىز. جيىرمادان اسقان جاسىندا ساتتار ەرۋباەۆ, عاني مۇراتباەۆتار تانىلدى ەمەس پە؟ 17 جاسىندا «ەڭلىك-كەبەكتى» مۇحتار اۋەزوۆ بار شارتىمەن جازىپ شىقتى عوي, – دەدى اقىن اسقار اتا.
اڭگىمە تىيىلدى.
ۇزەكەڭ 1962 جىلدىڭ جازىندا «لەنين جولىنا» رەداكتور بولىپ كەلگەن بويدا ءبارىمىزدى جەكە-جەكە قابىلدادى. نە جازىپ جۇرگەنىمىزدى سۇرادى. سودان باسقوسۋ جيىنىن وتكىزدى. «شەبەرلىكتى شىڭداۋ ءۇشىن كوپ وقۋ, ىزدەنۋ كەرەك, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن رەداكتور. – ءسوزدى دۇرىس قولدانۋ – شەبەرلىك. جاتتاندى ءسوزدى قويىڭدار. ەڭبەك ادامىن ءار قىرىنان كورسەتىڭدەر. مەن كەلگەن بويدا دارحاننىڭ, قومشابايدىڭ جازعاندارىنا زەر سالدىم. قومشابايدىڭ «قىزىل نار» وچەركى اسەرلى, ۇتىمدى. رىستىنىڭ ولەڭدەرىندە ليريكالىق شەشىمدەر بايقالادى. قايىربەكتىڭ ءازىل-وسپاقتارىندا مىسقىل-ءاجۋا بار. وتەگەن قالامى ۇشقىر, ۇشتاي تۇسسە بيىكتەيدى, – دەپ وي ءتۇيدى رەداكتور. ۇزەكەڭ ىسساپارعا شىققاندا گازەتكە قالامى ۇشقىر اۆتورلاردى كوبىرەك تارتۋعا ىقىلاستى ەدى. ارالعا بارعان ءبىر ساپارىندا قابىلەتىن بايقاپ, شاكىرات دارماعانبەتوۆتى, ءفوتوتىلشى ارزىمبەك مادەدينوۆتى ارنايى شاقىرىپ قىزمەتكە الدى, ولار سەنىمدى اقتادى. توقسانعا شىققان شاكەڭ ءالى تىڭ, قالامى قولىنان تۇسكەن جوق.
اپتا سايىن لەزدەمە-لەتۋچكا. ءار جۋرناليست شىعارماشىلىق ەسەپ بەرەدى. ءار قىزمەتكەر نە جازدى, قانداي تاقىرىپتى قوزعايدى, ۇزەكەڭ جۇرتتى تىنىمسىز ىزدەنىسكە, ەڭبەككە جۇمىلدىرۋشى بولدى. جەكە سوزدەردىڭ قولدانىلۋى جايىندا سوزدىك-كىتاپشا شىعارىپ, تاراتتى. جاقسى دۇنيەلەر جازعان جۋرناليستەردى كوتەرمەلەدى, قالاماقىنى ءوسىردى. قىزمەتكەرلەردى كەڭسەدە وتىرعىزباي, ىسساپارعا ءجيى اتتاندىردى. اسىرەسە, باسىلىمعا جازىلۋ كەزىندە بۇل ءۇردىس ۇلعايدى. «سەندەردىڭ قىرقىڭ, مەنىڭ مىرقىم ءبىر ءوزى نەگە تۇرادى؟» دەپ مىرقى يساەۆتى ودان ءارى جەلپىندىرىپ قوياتىنى ۇزاق اڭگىمە.
– ءبىز رازەزدەردەگى جۇرتتىڭ حال-احۋالىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ءاربىر رازەزدە تەمىرجولشىلار تۇرادى. وسىلار باسىلىمداردى جازدىرىپ الا ما؟ مادەني-تۇرمىستىق جاعدايلارى قالاي؟ وسى جايىندا سەريالى دۇنيەلەر جازۋعا شىعۋىمىز كەرەك. كانە, بۇل جۇمىستى كىمنەن باستايمىز, – دەدى رەداكتور.
– قايىربەكتەن باستايىق, ءجۇرىسى شالت, جاس, – دەدى قۇرمانعالي اجاروۆ.
سونىمەن قىزىلوردادان جاڭاقورعاننىڭ «ساتىمساي» رازەزىنە دەيىنگى ارالىققا ىسساپارعا اتتاندىم. ۇزەكەڭ تەمىر جول باسشىلارىمەن سويلەسىپ قويىپتى, كەز كەلگەن تەپلوۆوزعا وتىرىپ, ءار رازەزگە ءتۇسىپ, جۇرتپەن سويلەسەتىن بولدىم. ءبىر اپتاداي ءجۇرىپ, بىرنەشە ماتەريال جازدىم. 200-دەي ازاماتتى گازەتىمىزگە جازدىرىپ قايتتىم. بۇل جايىندا ۇزەكەڭە ەسەپ بەردىم. ريزا بولدى.
رەداكتور قاتتى قۋاندى. سول جولى «لەنين جولىنىڭ» تارالىمى ەلۋ مىڭعا جۋىقتادى. تەمىر جول بويىنىڭ ارال مەن تۇركىستان شەكاراسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ, وڭ شەشىمىن تاپتى.
– وتە ساق جۇرىڭدەر. ءىسساپاردا ىشىمدىكتەن اۋلاق بولىڭدار. قالام تارتىسى بولەك جۋرناليستەردىڭ جازعاندارىن وقىڭدار. وچەركتى مولدىرەتىپ جازاتىن بايجىگىت ابدىرازاقوۆتان ۇيرەنىڭدەر. شەرحان, قالداربەك, كامال سمايىلوۆتاردىڭ جازعاندارىنا زەر سالىڭدار. مەنىمەن بىرگە وقىعان جەرلەستەرىڭ ءابىراش, سونان سوڭ بالعابەكتىڭ فەلەتوندارىن قالت جىبەرمەي وقىڭدار, – دەپ ءجيى ايتاتىن ۇزەكەڭ ءسوزى بىزگە ساباق بولدى.
تەلەفون شىلدىر ەتتى, كوتەردىم. ۇزەكەڭ ەكەن.
– ماعان كىرىپ كەتشى... «قالامىڭدى شىڭداي ءتۇس, قايرەكە. قىستىڭ كۇنى قىراۋدا كيىز ۇيدە وتىرعان جالاعاشتاعى شوپانداردى «كيىز ءۇيدىڭ تۇڭلىگى جەلپىلدەيدى» دەگەن ماقالاڭدا نانىمدى, ۇتىمدى كورسەتىپسىڭ, ريزا بولىپ وتىرمىن. ەرتەڭگى نومىرگە جىبەرۋگە قول قويدىم», دەدى.
رەداكتوردان ماقتاۋ العان سوڭ توبەم كوككە ەكى ەلى جەتپەي سىرتقا شىقتىم. سودان قانات ءبىتتى. ۇزاق باعاەۆ وبكومنىڭ بيۋروسىندا وتىرعاندا گازەت ماتەريالدارىن سول جەردە وقىپ, سۋىت باسپاحاناعا جىبەرەتىن. ءبىر ءسات بوس وتىرۋدى بىلمەيتىن عاجاپ كىسى بولدى. وقتا-تەكتە ءوزى توگىلتە وچەرك جازىپ تاستايدى. بىردە «ادامنىڭ مىقتىلىعى» دەگەن وچەرك جازدى. تالاسىپ-تارماسا وقىدىق. «قۇرىش قازاق» دەگەن ەكىنشى وچەركى شىقتى. بۇل ەكەۋى اقىن, جازۋشى قازاقتىڭ پاۆەل كورچاگينى اتانعان زەينوللا شۇكىروۆ جايىنداعى تولعانىس-تەبىرەنىسى ەدى. ۇزەكەڭنىڭ ءتورت-بەس وچەرك توپتاماسى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. بارلىق كەيىپكەرلەرى – سىر ءوڭىرىنىڭ ازاماتتارى ەدى. بۇل دۇنيەلەر 2005 جىلى جۋرناليستەر اكادەمياسىنىڭ «التىن جۇلدىز» سىيلىعىن يەلەندى.
ومىردە ءبارى بولادى عوي. جاستىق شاقتا جۇمىرباستى پەندە ءارتۇرلى كەزدەيسوق وقيعالارعا جولىعادى. مەنىڭ بار شىعارماشىلىق عۇمىرىم پارتيا تۇرمىسى, حات ءبولىمى, مادەنيەت جانە ادەبيەت بولىمىندە ءوتتى. بىرەر جىل سىرداريا, تەرەڭوزەك اۋدانىندا مەنشىكتى ءتىلشى بولدىم, شيەلى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىندە ىستەدىم. ءالى ەسىمدە «لەنين جولى» گازەتىندە «سىرلاسۋ بەتى» دەگەن ءبولىم اشقانبىز. ونى جۇرگىزەتىن مەن. تاڭەرتەڭ كەڭسەدە ماتەريال ازىرلەپ وتىرعانمىن. كەنەت ءبىر كىسى كىرىپ كەلدى. بەت-اۋزى كوگەرگەن, قان ءىزى بار. ءوزىن ەلعانوۆپىن دەپ تانىستىردى.
– ءيا, اعا اڭگىمەڭىزدى ايتا وتىرىڭىز؟
– قاراعىم, تۇندە ۇيىمە جاقىنداي بەرگەندە كورشىمنىڭ بالاسى اقشا سۇرادى. بەرگەن جوقپىن. سودان جۇدىرىقتىڭ استىنا الدى. وسى بالانىڭ ارەكەتىن گازەتكە اشكەرەلەپ جازۋ كەرەك.
– ارىزىڭىزدى جازىڭىز, اعا. تىركەتەيىن. ءبولىم باسشىسىمەن اقىلداسامىن.
جازدى. ءبولىم باستىعى قومشابايعا كورسەتتىم.
– «سىرلاسۋ بەتىنە» ازىرلە!
سودان «تۇندەلەتكەن كورشىمنىڭ بالاسى ەكەن» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالاندى. ارادا بىرەر كۇن وتپەي جاتىپ, ەلعانوۆ, سوققىعا جىققان كورشىسى اسانباەۆ اكەسىمەن – ۇشەۋى كەلىپ تۇر. رەداكتورعا كىرگەن.
– گازەتتىڭ بەدەلىن توكتىڭ؟ – دەدى ۇزەكەڭ. – پىسپەگەن دۇنيەنى جاريالادىڭ, مىرزاحمەتوۆ!
– اۋ, ۇزەكە, ءوزى كەلگەن, ارىزى, قولى مىناۋ. ەندى كەلىپ «مەنى ۇرعان اسانباەۆ ەمەس» دەپ تۇر ەلعانوۆ. ءسىرا, تۇندە ەلعانوۆتىڭ ۇيىنە بارىپ, كەشىرىم سۇراعان. ەلعانوۆ كەشىردىم دەپ ۋادە بەرگەنگە ۇقسايدى.
سونىمەن ءىس ناسىرعا شابايىن دەدى. مەنىڭ قىزمەتپەن قوش ايتىساتىن كەزەگىم كەلدى. دەرەۋ قالالىق پروكۋراتۋراعا بارىپ, اسانباەۆتىڭ ۇرعانى راس, ول بىزدە باقىلاۋدا تۇر دەگەن قاتىناس حات اكەلىپ, رەداكتورعا تابىس ەتتىم. رەداكتور ساباسىنا ءتۇستى. پروكۋروردىڭ جاۋابىن گازەتكە جاريالاتتى. ارىز جازعاندار سودان سوقپاي كەتكەنى بار.
تاعى ءبىر اڭگىمە. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قومشاباي سۇيەنىشوۆ ەكەۋمىز گازەتكە كەزەكشى ەدىك. باس حاتشىنىڭ ۇزىن-سونار بايانداماسى كەشىكتى. ءتۇنى بويى تەلەتايپتان كۇتتىك. سودان تۇنگى ساعات 2-3-ءتىڭ كەزىندە قومشابايدىڭ ۇيىنە بارىپ, ۇيقىعا كەتتىك. ءبىر كەزدە كوزىمدى اشسام, تاڭەرتەڭگى سەگىز. «ويباي, تۇر, قومشەكە!» باسپاحاناعا كەلسەك, گازەت باسىلىپ كەتىپتى. باسپا ماشينيسىنە: «بۇل قالاي؟ ءبىز قول قويماي, گازەتتى قالاي باسقانسىڭ؟», – دەيمىز.
– سىزدەردى تابا المادىق. سودان ءتۇن ىشىندە باعاەۆقا تەلەفون سوقتىق, باستىقتارىڭ ءوزى كەلىپ قول قويىپ كەتتى, – دەپ قاراپ تۇر. ال قومشەكەڭە بۇل ۇلكەن قاتەلىك شىبىن شاققان قۇرلى اسەر ەتەتىن ەمەس.
– قۇرىعان جەرىمىز وسى شىعار. مەن ارىزىمدى جازىپ كەتەيىن, – دەپ بەل بۋدىم. قومشەكەڭ ەكەۋمىز ۇزەكەڭە كىردىك.
– شىراقتارىم-اۋ, بۇل گازەت قوي. مەن ۇيدە ەدىم. ءتۇن ىشىندە قول قويدىم. بۇلاي جاساماڭدار! – دەپ تۇر رەداكتور. اشۋ-ىزا جوق, نە دەگەن كەڭدىك؟! ءسىرا, اشۋ ءالسىز ادامداردىڭ ارەكەتى ەكەنىن بايقاتتى.
بۇعان قالاي تاڭىرقاماسسىڭ؟ باسقا باسشى بولسا سوگىس بەرەم, نە جۇمىستان بوسسىڭ, ارىزىڭدى جاز دەر ەدى. ۇزەكەڭ بۇعان بارماي, بىزگە كەشىرىممەن قاراعانىنا ءالى تاڭمىن. بويعا دارىعان مەيىرىم-شاپاعات وسىنداي-اق بولار.
ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, شەبەر جۋرناليست ۇزاق باعاەۆ بار-جوعى قىرىقتان اسقان شاعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. وسى جاسقا دەيىن قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىندە بەس جىلدان اسا, بۇدان سوڭ تالدىقورعان وبلىستىق «وكتيابر تۋى», رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە رەداكتور, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولدى. تالاي ماراپاتتى يەلەندى. وشپەس ءىز, مۇرا قالدىردى, ۇرپاق ءسۇيدى. سىر بويىنىڭ داڭقتى ديقاندارى مەن شوپاندارى, ەل اعالارى تۋرالى مولدىرەتە جازدى. ءبىز رەداكتوردىڭ جازۋ شەبەرلىگىنە قاراي وي تۇزەيتىنبىز. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعىن الدى.
ءبىز ۇزاق باعاەۆ شەبەرلىك مەكتەبىنەن وتكەنىمىزدى ماقتانىشپەن ەسكە الامىز. ۇزەكەڭ گازەت جانرلارىندا جازىلعان دۇنيەلەردىڭ تاقىرىبىن قۇبىلتىپ, ويناتىپ قوياتىن. سونان سوڭ كوبىنە گازەتتىڭ ماكەتىن جاساۋعا شەبەر ەدى. ماكەتتىڭ بىرنەشە سىزباسىن ەرىنبەي سىزىپ, سەكرەتارياتقا ءجيى ۇسىناتىن. جىگىتتەردى ماكەت جاساۋعا يتەرمەلەيتىن. قىزمەتكەرلەر بەتتىك دۇنيە جازعاندا «ماكەتتى وزدەرىڭ سىزىپ اكەلىڭدەر» دەپ تاپسىرما جۇكتەيتىن.
قايران ۇزەكەڭ ناعىز كەمەل شاعىندا جارىق جۇلدىزداي بولىپ, بار-جوعى 45 جاسىندا, 1973 جىلى 8 شىلدەدە دۇنيەدەن ءوتتى. شۇكىر دەيىكشى, ۇل-قىز ءوسىردى. ۇلى ەرلان اقىن ەدى, ەرتە كەتتى, ودان كەيىنگىلەرى ەربولات – سۋديا, اسحات – كەدەندە, نازىكەن ۇستاز بولىپ عۇمىر كەشتى. سۇيىكتى جارى ءنۇربيبى دە ارامىزدا جوق.
زەينەتكەر-جۋرناليست, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى يتەن قارىمساق ۇلى «جالىنداپ وتكەن ءومىر» اتتى ەستەلىگىندە ۇزەكەڭ جايىندا تەرەڭ تولعانىسپەن وي قوزعاعانى بار. «جان سۇلۋلىعى», «جۇرەك وتى», «ىبىراي جاقاەۆ جانە ونىڭ شاكىرتتەرى» اتتى وچەركىندەگى قۇنارلى سوزدەر تامساندىرعانىن باياندادى. باعاەۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققانىن ايتتى.
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قازانىندا قايناعان, ۇستا كورىگىندە سۋارىلعان شەرحان مۇرتازا, كاكىمجان قازىباەۆ, ساپار بايجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, نۇرماحان ورازبەكوۆتەر رەداكتور عانا ەمەس, شەبەر جۋرناليست ەكەنىن بايقاتقانى اقيقات. بۇل قاسيەت ۇزاق باعاەۆتىڭ دا بويىنا مول دارىعان ەدى. قىسقاسى, باعاەۆتىڭ ءتالىمى بىزگە بەينەبىر جۋرناليستەر لابوراتورياسى سەكىلدى بولدى. سول لابوراتوريادان تالاي جازۋشى, جۋرناليستەر تاربيەلەنىپ, قاناتىن قاتايتتى.
ءالى ەسىمدە, ۇزەكەڭ دۇنيەدەن وتكەن سوڭ الماتىداعى شەۆچەنكو كوشەسى, 32-ءۇيدىڭ 21-پاتەرىنە سوقپاقشى بولىپ, قويىن داپتەردەگى 61-23-11 ءنومىرلى تەلەفوندى بۇرادىم. اعامىزدىڭ سۇيىكتى جارى ءنۇربيبى كوتەردى.
– كەل, قالقام, قايىربەكسىڭ بە؟
ۇيگە كىردىم. قۇشاق جايا قارسى الدى. ءبىر كەزدەگى سىمباتتى جەڭگەمىز اياعىن باسۋدان قالىپتى. ءۇي ىشىندە اربامەن جۇرەتىن بولعان. ءبىراز سىر اقتارىپ, سىر ەلىندەگى ازاماتتاردى ەسكە الدى. شەر تارقاتتى. ۇزەكەڭنىڭ جاستىق شاعىن, ءبىر اۋىلداعى ءبىر مەكتەپتە وقىعانىن ايتتى.
بيىل ۇلكەن جۇرەكتى ازامات, شەبەر جۋرناليست ۇزاق باعاەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر. قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ تۋعان جەرىندەگى مەكتەپ ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
قىزىلوردا قالاسىندا تەمىر جول ۆوكزالىنان باستالاتىن ۇلكەن كوشە ۇزەكەڭنىڭ ەسىمىمەن اتالىپ, جازۋى الىستان كۇنمەن شاعىلىسا جارقىرايدى. وشپەۋ, ۇمىتىلماۋ, ءومىر جالعاسى دەگەن وسى بولار. ءبىز ءوزىمىزدى باعاەۆ مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرىمىز دەپ ماقتانىشپەن ءار كەز تاعزىم ەتەمىز.
قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
قىزىلوردا