العاشقى سۋرەت, العاشقى ولەڭ...

شىعىس افريكاداعى مالاۆي كولىنەن جانارتاۋ ك ۇلىن تاپقان عالىمدار, ونىڭ تابيعاتىنا ۇڭىلە كەلە, توبا جانارتاۋىنىڭ ك ۇلى دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. توبا جانارتاۋى قازىرگى يندونەزياداعى سۋماترا ارالىندا, وسىدان 75 مىڭ جىل بۇرىن اتقىلاعان جويقىن جانارتاۋ. اقىرعى مۇز داۋىرىندە ويانعان توبانىڭ ك ۇلى جەتى مىڭ شاقىرىم شالعايدا جاتقان ءمالاۆيدىڭ تۇبىنە كەلىپ شوككەن. جەر بەتىن قارا تۇنەك باسىپ, جازسىز جىلدار جىلجىپ ءوتىپ, ۇلى سۋىق دۇنيەنى قۇرساعان. عالىمداردىڭ ءبىر توبىنىڭ ايتۋىنشا, جەر بەتىندەگى ادام سانى ەكى مىڭعا دەيىن قىسقارعان. ەندى ويلاڭىز, افريكا قۇرلىعىنداعى ارعى بابالارىمىزدىڭ ءبىرى ءدال وسى كەزەڭدەردە ۇڭگىردە وتىرىپ, قابىرعاعا تاسپەن قاشاپ سۋرەت سالعان. دۇنيەنى باسقان قارا تۇنەك, كۇندى جاپقان الاپات كۇل جايلى ايتقىسى كەلدى مە ەكەن؟ ونى قۇدايدىڭ قاھارى دەپ ويلادى ما ەكەن؟ جالپى, ولار قۇداي جايلى ويلاندى ما ەكەن؟

ۇڭگىردىڭ قابىرعاسىنا سۋرەت سالا العان ادامنىڭ جان-دۇنيەسىندە تاڭعاجايىپ اۋەن بولمادى دەۋ, تابيعاتتىڭ ءوزى: جاڭبىردىڭ تىرسىلى, جاپىراقتىڭ سىبدىرى, قۇستاردىڭ قۇيقىلجىتا سالعان ءانى كۇي بولىپ توگىلىپ, دۇنيەنى تاڭ-تاماشا ەتىپ, تامىلجىتىپ تۇرعاندا ونىڭ جانىندا مۋزىكا, قانداي دا ءبىر العاشقى اۋەن وينامادى دەۋ, ارينە ابەستىك بولار ەدى. وسى دەرەككە قاراعاندا, ادامزات تاريحىندا 75 مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە ونەر كەلدى. ۇلى ونەر!

جالپى, العاشقى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى شارتتى ۇعىم عوي. دەرەك پەن دايەككە سۇيەنەتىن دۇنيە. العاشقى سۋرەتشى, العاشقى اقىن, العاشقى كومپوزيتور دەگەنىمىزدىڭ ءوزى جۇزمىڭجىلدىق جىلنامالاردىڭ جۇيەسىندە كەزدەسىپ قالار ناقتى دەرەككە عانا قۇرىلادى. تاريح دەرەككە سۇيەنەدى.

العاشقى سۋرەتشى قۇداي جايلى ويلاندى ما دەپ بولجام عانا جاسار بولساق, ادامزات تاريحىندا اتى مەن حاتى قالعان العاشقى اقىن سانالاتىن ءبىر سۇلۋ قىز قۇداي جايىندا ويلانعان ەكەن. ونىڭ بۇكىل پوەزياسى قۇدايعا ماداقتان قۇرالدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 2285-2250 جىلدارى ءومىر سۇرگەن اككاد حانشايىمى, شۋمەر گيمندەرىنىڭ اۆتورى, كورىپكەل, پىرگە اينالعان پەرىدەي كوركەم جان, دۇنيەنى ىنتىقتىرىپ جىر جازدى. «مەن, ەنحەدۋاننا» دەپ باستار ەدى ول ءسوز اۋەلىن. قىرىق ءۇش عاسىر بۇرىن. ءيا, ونىڭ ەسىمى ەنحەدۋاننا ەكەن.

قوسوزەن بويىندا العاش قاعانات قۇرعان سارگون پاتشانىڭ قىزى عيباداتحانادا قۇدايعا ارناپ ماداق جىرلارىن جازدى. عي­باداتحاناداعى ونىڭ مىندەتى – جۇل­دىز­داردىڭ جايىن ۇعۋ بولعان ەكەن:

شىنايى ايەلگە دانالىق قونعان,

زەردەلەيدى ول زەڭگىر كوكتى,

جەردەگىلەرگە اقىلشى بولعان,

ولشەيدى ويمەن عارىشتى وتتى...

قاراڭىز, وسى ءبىر ولەڭدە ەنحەدۋاننا جالپى ايەل تابيعاتى, ونىڭ جەر بەتىندەگى ميسسياسى جايلى تولعانادى. شىنايى ايەل جايلى تولعانادى. شىنايى ايەل ازا­ماتقا اقىلشى بولادى, ونىڭ كەۋدەسىندە دانالىق شىراعى جانىپ تۇرادى دەگەندى ايتادى. جالپى, ايەل تابيعاتىنان قايبىر قاۋىم دا وسى ءبىر دانالىقتى ىزدەيدى عوي. سەبەبى, دانالىق دەگەنىمىز تىنىشتىق, دا­نالىق دەگەنىمىز سۇلۋلىق. بۇل – قاراما-قايشىلىقتاردىڭ تاڭعاجايىپ ۇيلەسىمى. سۇلۋلىق پەن سۇڭعىلالىق ءبىر جاننىڭ بو­يىنان تابىلسا, سول جان كىسىنىڭ كوركەمى, ادامنىڭ كەمەلى ەمەس پە؟! قىرىق ءۇش عاسىر بۇرىنعى قاۋىم دا ايەل تابيعاتىنان وسى ۇيلەسىمدى ىزدەگەن ەكەن. جار – اقىلشى دەگەن. قازاقتىڭ قابىرعاممەن كەڭەسەيىن دەۋىندە دە وسى قابىرعادان جارالدى دەيتىن جاردىڭ جايى تۇرعان جوق پا.

ساعان دۇعا ەتەم,

و, كۇن شىرايلىم,

يناننا!

قايعىدان قۇتقار,

سەنەن سۇرايمىن.

ءۇنسىز سۇيەمىن,

ءۇنسىز جىلايمىن,

مەنىڭ كوز جاسىم –

شىرىن سىڭايلى!

ەنحەدۋاننا ءوزى ءتاڭىرى تۇتقان ينانناعا وسىلاي دۇعا ەتەدى. اككاد حانشايىمى وسىنشا قايعى-قاسىرەتكە دۋشار ەتكەن نە, جۇبانا الماي جاراتۋشىعا جالىنۋى, جانىنا ءبىر مەدەت سۇراۋىنىڭ سىرى نەدە ەكەن؟

ۋر شاھارىندا, سارگون پاتشا سالتانات قۇرعان, ءبىر كۇنى بۇرق ەتىپ ب ۇلىك شىعادى. سارگون بيلىگى تۇسىندا ۋر كوشەلەرىندە الاقان جايعان جان كەزدەيدى ەكەن, دىمكاسقا قامقور, السىزگە قورعان, جەتىمنىڭ باسىنان سيپار, جەسىردىڭ كوز جاسىن سۇرتەر ىزگە قوعام قۇرا العان. بىراق, ب ۇلىكتىڭ اتى ب ۇلىك, ول ارقاشان ادىلەتتى بولا بەرمەيدى. سول ب ۇلىكتە ەنحەدۋاننا حانشايىم عيباداتحانادان قۋىلىپ, زار كەشكەن ەكەن. سوندا قۇدايعا جىلاپ, جالبارىنعان قىزدىڭ زارىن قىرىق ءۇش عاسىردان كەيىن وقىپ وتىر ەكەنبىز.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىن­دا اعىلشىن ارحەولوگى سەر چارلز لەو­نارد ۆۋللي قوسوزەن بويىندا قازبا جۇمىس­تارىن جۇرگىزدى. وسى تۇستا ۋر قالا­سى­نىڭ ورنى قازىلدى. سارگون پاتشا زا­ما­­نىنداعى جادىگەرلەر تابىلدى. سول جا­دىگەرلەردىڭ اراسىندا ەنحەدۋاننانىڭ دا جىرلارى ۇشىراسقان. حانشايىم قۋىل­عان عيباداتحانانىڭ دا ورنى اشىلدى. توپىراقتىڭ استىندا توقسان زامان بويى توزىپ جاتقان پوەزيا توپىراقتان ونگەن گۇلدەي, قايتا كوكتەپ, قايىرا ءبۇر جارىپ, جايقالىپ شىعا كەلدى.

جايقالعان جەلەك جامىلىپ ءبىر ءسات,

بالا ارىستاندار,

سايادا وينايدى.

سۇرشا باۋىر قوي مەن

كولدەي كوزدى تورپاق,

شوپانسىز, شۇيگىن ىزدەيدى.

شالعىن جەلمەن بيلەيدى,

جابايى وگىزشەلەردىڭ,

قىتىقتايدى باۋىرىن.

ءايمۇيىزدى سول وگىز,

كيپاريستىڭ قالىڭىن,

قالقا قىلىپ, سۇيسىنەر.

ەبيح تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى تابيعاتتىڭ مامىراجاي تىنىشتىعىن, بالكىم ءوز جۇرەگىنەن تابا الماعان تىنىشتىعىن, ەنحەدۋاننا وسىلايشا سۋرەتتەيدى. وسى ءبىر ولەڭدى وقى­عاندا, ۋاقىت داۋىلىندا ىسىراپ بولعان ىقىلىم زاماننىڭ كەيىپكەرلەرى – ەرتە ءداۋىر ادامدارىنىڭ ۇڭگىر قابىرعاسىنا سالعان سۋرەتتەرى – اڭ ءستيلى كوز الدىڭىزعا كارتينا بولىپ كەلە قالادى. العاشقى سۋرەت, العاشقى ولەڭ...