حيميا ونەركاسىبى ەل ەكونوميكاسىن العا سۇيرەيدى

تاريحتان از-كەم دەرەك...

قازاقستاننىڭ حيميا ونەركاسىبىنىڭ قا­لىپتاسۋ تاريحى وتكەن عاسىرلاردان باس­تاۋ الادى. 1884 جىلى ەكى كاسىپورىن بول­عان, ولار شىمكەنت سانتونين زاۋىتى جانە ريددەر بايىتۋ فابريكاسىنداعى كۇ­كىرت قىشقىلى تسەحى. 1928-1930 جىلدارى قازاقستاننىڭ حيميالاندىرۋ كوميتەتى قۇ­رىلدى. حيميالاندىرۋ كوميتەتى جانىنان مينەرالدىق جانە ورگانيكالىق شيكىزات, اۋىل شارۋاشىلىعى, حيميا-فارماتسەۆتيكالىق, اسكەري-حيميالىق سەك­تسيالار اشىلدى. زەرتتەۋلەر ەڭ ما­ڭىز­دى پروبلەمالاردى قاراستىردى. بۇل زەرت­تەۋلەر پايدالى قازبالاردىڭ بارلىق ءتۇر­ىن قامتىدى, رەسپۋبليكادا باي كەن ورىن­دا­رىنىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولدى جانە قازاقستان اۋماعىنىڭ گەوحيميالىق تاري­حىنىڭ زاڭدىلىقتارىن انىقتاۋدىڭ ما­ڭىز­دى فاكتورى بولىپ تابىلدى.

قازاقستاننىڭ حيميا ونەركاسىبىنىڭ بۇكىل كەڭەس وكىمەتى تاريحىندا دامۋىن شارت­تى تۇردە ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە (1917-1957 جىلدار) قازاق­­ستاندا حيميا ونەركاسىبى قۇرىلدى, رەس­پۋبليكانىڭ جەر قويناۋى زەرتتەلىپ, 11 زاۋىت پەن فابريكا سالىندى. حيميا عىلىمىنداعى العاشقى جەتىستىكتەر كو­بەي­دى. ەكىنشى كەزەڭدە (1955-1991 جىل­­دار) حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋدا ءىرى اۋقىمدى قۇرىلىستار بوي كوتەردى. 17 ءىرى حيميا كاسىپورىنى سالىنىپ, وندا شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ تۇرلەرى كە­ڭەي­­تىلدى.1990 جىلدىڭ باسىنداعى كور­سەت­كىش بويىنشا قازاقستانداعى حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ جالپى ىشكى ونىمدەگى ۇلەسى – 7,6%-دى قۇرادى. الاي­دا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, ەكونو­مي­كالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءۇزىل­ۋى سالدارىنان 1991-2000 جىلدارى قازاق­ستان­دا حيميا ونەركاسىبىنىڭ قۇل­دى­راۋى ورىن الدى.

قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭى

حيميا ونەركاسىبى قۇرىلىمىنداعى باسىم باعىت – مينەرالدىق-شيكىزات رەسۋرس­تا­رىن كەشەندى پايدالانۋ جانە ولاردى قايتا وڭدەۋدە سوڭعى ونىمدەردى جاساۋ بو­لىپ تابىلادى. شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ ەڭ كوبى فوسفور وندىرىسىنە تيەسىلى. قازىر قا­زاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەڭ ءىرى فوسف­ور ءوندىرۋشى بولىپ تابىلادى. اتاپ وتەرلىگى, قازىرگى كەزدە قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبى قايتا جاڭعىرۋدا. وعان مەملەكەت 2010 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ساياساتى وڭ ىقپال ەتتى.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنەن الىنعان رەسمي مالى­مەتتەرگە سۇيەنسەك, جاڭا وندىرىستەردى اشۋ­دىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بو­يىنشا 2010 جىلدان باستاپ حيميا سا­لا­سىندا بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. جۇمىس ىستەپ تۇر­عان كاسىپورىنداردى («قازفوسفات» جشس, «قازازوت»جشس, «كاۋستيك» اق) جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ەڭبەك ونىم­دىلىگىن جانە رەسۋرس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءونىم كولەمىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلعاي­تۋ بولدى.

جاڭا باسەكەگە قابىلەتتى حيميا ءوندى­رى­سىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن اتىراۋ, تاراز جانە پاۆلودار قالالارىندا ارنايى ەكو­­نو­ميكالىق ايماقتار قۇرىلدى. حي­ميا ونەركاسىبىندەگى وڭ ۇردىستەر سالا­نىڭ شىعارىلاتىن ءونىمى كولەمىندە باي­قا­لا­دى. وسىلايشا, سالادا جالپى قو­سىمشا قۇن 2008 جىلدان باس­تاپ 3 ەسە­گە, ال نەگىزگى مۇناي-حيميا ونىم­دە­رىن ءوندىرۋ كولەمى 2 ەسەدەن استام ءوستى. حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋى تۋرالى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى تال­داۋ ۇزدىكسىز ءوسىمدى كورسەتتى. 2004 جىل­دان 2018 جىلعا دەيىنگى ونەركاسىپتىك حيميا­لىق ونىمدەردىڭ كولەمى 9 ەسەگە جۋىق ءوسىپ 43,2-دەن 401,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ال 2009 جىلدان باستاپ 2013 جىلعا دەيىنگى العاشقى بەسجىلدىق كەزەڭىندە بۇل كورسەتكىش 85,5-تەن 184,9 ملرد تەڭگەگە دەيىن ەكى ەسە ءوستى. حيميا ونەركاسىبىندەگى ەڭ­بەك ونىمدىلىگى 3,7 ەسە, 2009 جىلى – ءبىر ادامعا 13 مىڭ دوللارعا, 2012 جىلى – 48,3 مىڭ دوللارعا ءوستى.

2004-2018 جىلدارى سالانىڭ ايتار­لىق­تاي دامۋىنا قاراماستان, ديناميكادا حيميا ونەركاسىبىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى وتە تومەن بولىپ قالعانى راس. ماسە­لەن 2006 جىلى قازاقستاننىڭ حيميا كا­سىپورىندارى شامامەن 0,57%, 2009 جىلى ءىجو-ءنىڭ 0,64% ءوندىردى. بۇل كور­سەت­كىش حيميا ونەركاسىبى ورتا ەسەپپەن 5% قۇرايتىن دامىعان ەلدەردىڭ كورسەت­كى­شىنەن تومەن. جالپى, بۇگىنگە دەيىن قازاقستاننىڭ حيميا ونەركاسىبى 1990 جىلدىڭ باسىنداعى كورسەتكىشتەرگە ءالى جەتە قويعان جوق. ستاتيستيكا كوميتەتى مەن كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ما­لىمەت­­تەرى بويىنشا, حيميا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 2016 جىلى 477,6 ملن اقش دول­لارىن قۇراسا, يمپورت 1817,7 ملن اقش دوللارىنا تەڭ بولدى, نەمەسە 3,8 ەسە كوپ.

مۇناي حيمياسى وركەندەسە, وزگە سالالار دا داميدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى مۇناي-حيميا كەشەندەرىن سالىپ, جوعارى دەڭ­گەي­دەگى قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا ون­دىرىس­تىك تسيكلدارىن قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتاتىن ورتالىققا اينالۋى ءتيىس. بىزدە بۇگىنگە دەيىن مۇناي حيمياسى مەن گازدى قايتا وڭدەۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى – اقىلعا قون­بايتىن قيسىنسىز نارسە» دەپ اتاپ كور­سەتتى.

تۋراسىن ايتساق حيميا ونەركاسىبىنىڭ ما­ڭىزدى بولىگى مۇناي-حيميا سالاسى سانالادى. مامانداردىڭ ەسەپ­تەۋ­لەرى كورسەتكەندەي, مۇناي-حيميا سالاسى ەكونوميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ەتەدى. مۇناي-حيميا ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 1 دوللارعا ءوسۋى باسقا سالا­لاردا 2,3 دوللارعا دەيىن ءوسىم بەرە­دى. ويتكەنى حالىق تۇتىناتىن تاۋار­لاردىڭ 96%-ى مۇناي-حيميانىڭ قاتى­سۋىمەن شىعارىلادى. مۇناي-حيميا ونىم­دەرىنە حالىقارالىق نارىقتىڭ قاجەت­تىلىگىن تالداۋ قازاقستان ءۇشىن پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن, ستيرول جانە پوليستيرول, ەتيلەنگليكول جانە بەنزول شىعارۋ بويىنشا بازالىق مۇناي-حيميا وندىرىستەرىن قۇرۋ ەكونوميكالىق جاعىنان نەعۇرلىم ءتيىمدى بولاتىنىن كورسەتتى.

مىسالى قازىر اتىراۋ وبلىسىنداعى «ۇلت­تىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەح­نوپاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايما­عىندا پروپيلەن جانە پوليەتيلەن شىعارۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. ءبىرىنشى كەزەڭى جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن شىعارۋعا ەسەپتەلگەن. قۇنى 2,6 ملرد دوللار, قۇرىلىستىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2021 جىل. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل جوبا 10 جىلدان استام ۋاقىت ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى جانە ونى ىسكە قوسۋ مەرزىمى ۇنەمى اۋىستىرىلۋدا.

اتاپ ايتارلىعى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان جولداۋدا: «ونەر­كاسىپكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ناقتى شارا­لارىن دا جەتىلدىرۋ كەرەك. بىزدە جۇيەلى ءارى ءبىرتۇتاس ۇستانىم جوق» دەپ ماسە­لەنىڭ ءمانىسىن اشىق ايتتى. ماسەلەن, ەلىمىزدە دامۋى تەجەلىپ قالعان سالانىڭ ءبىرى – فارماتسەۆتيكا. حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋى وتاندىق فارماتسەۆتيكانى وركەن­دە­تۋگە جول اشادى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا 68 فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە 3-ەۋى – ءىرى, 11-ءى – ورتا, 54-ءى – شاعىن كاسىپورىندار.

2010-2018 جىلدار ارالىعىندا 30 جوبا ىسكە اسىرىلدى, 3 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى جانە وسى جوبالار­دى ىسكە اسىرۋعا سالىنعان ينۆەس­تي­تسيا­لار كولەمى 45 ملرد تەڭگەنى قۇرا­دى. ناتي­جە­سىندە فارماتسەۆتيكا سالا­سىنداعى ءوندى­رىس كولەمى 4 ەسەگە, 19,9 ملرد تەڭگەدەن 78,8 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. سونداي-اق مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سايكەس, 2019 جىلى قۇنى 58,9 ملن اقش دوللارىن قۇرايتىن فارماتسەۆتيكا ونىمدەرى ەكسپورتتالسا, ال 1136 ملن اقش دوللارىنىڭ ونىمدەرى يمپورتتالعان نەمەسە ول ەكسپورتتان 19 ەسە كوپ. فارماتسەۆتيكا سالا­سى­نداعى ءونىم ءوندىرىسى 2019 جىلى 18%-عا ءوسىپ, 92 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ياعني, مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, ونەر­كاسىپكە قولداۋ جاساۋدىڭ ناقتى جۇ­يەسى بولماعاندىقتان, بۇل سالادا حا­لىق تۇ­تىناتىن تاۋارلاردى شەتەلدەردەن اكەلەتىنىمىز راس.

سونىمەن قاتار اگروحيميا سالاسىندا دا شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسە­لە­­لەر كوپ. قازاقستاندا مينەرالدىق تى­ڭايت­قىشتار نارىعى لاتەنتتى بولىپ تابى­لادى. سەبەبى اگرارلىق ءوندىرىستى حيميالاندىرۋ نورمادان 10 ەسەگە تومەن. تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردى سۋبسيديالاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ نەمەسە توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جولىمەن اگرووندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ دۇرىس شەشىم بولا الار ەدى. مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ەگىس القاپتارىنىڭ قۇنارلىعىن ساقتاپ قانا قويماي, ەگىن ونىمدىلىگىن قوسىمشا 25-30% كوبەيتەدى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى شارۋالارعا مي­نە­رال­دى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋدى ىن­تالاندىرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.

تاعى ءبىر ماسەلە – مينەرالدىق تىڭايت­قىش­تاردى ەگىستىكتەرگە ەنگىزۋ. ا.ي. باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە ساي­كەس, استىقتى القاپتارعا ەنگىزىلەتىن مي­نەرال­دىق تىڭايتقىشتاردىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورماسى:

– فوسفورلى (امموفوس) – 45-50 كگ/گا;

– ازوتتى (امياك سەليتراسى) – 90-100 كگ/گا;

– كۇردەلى ازوتتى-فوسفورلى (نيتروامموفوس) تىڭايتقىشى – 50 كگ/گا في­زي­كالىق سالماقتا توپىراقتىڭ قۇ­را­مىنا قاراي ەنگىزۋ كەرەك. الايدا ستا­تيس­تيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2019 جىلى ەگىس القاپتارىنا ناق­تىلاي ەن­گىزىلگەنى 8 كگ/گا عانا. ۇكىمەت بيز­نەس وكىل­دەرىمەن بىرلەسىپ, كەلەسى جىلى ازىر­لەي­تىن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى جاڭا ۇلتتىق جوبادا وسى ماسەلەلەر دە ەسكەرىلۋى ءتيىس.

بىلىكتى مامان – دامۋدىڭ كەپىلى

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, حيميا ونەركاسىبى سالاسى بويىنشا ماماندار دايارلايتىن جوو سانى – 26, ال تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم سالاسى بويىنشا ماماندار دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ سانى – 12. اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا 2019 جىلى 1534 مامان دايارلانسا, 2019-2020 وقۋ جىلىنا 1309 گرانت بولىنگەن.

وسى سالاداعى وزەكتى پروبلەمانىڭ ءبىرى – بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حال­قى­نا جولداۋىندا «بىزگە ەلىمىزدى عى­لىمي-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامى­تۋ جونىندەگى ارناۋلى باعدارلامالىق قۇ­جات قاجەت. ونىڭ باس­تى مىندەتى ۇلتتىق دەڭ­گەيدەگى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە عىلىم­نىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ بولماق» دەپ اتاپ ءوتتى.

كادر دايارلاۋداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بيىل قۇرىلعانىنا 75 جىل تولعان ا.ب. بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىم­دا­رى ينستيتۋتىنىڭ جاعدايى. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ جاڭالىقتارىن نەگىزگە الىپ باسقا ەلدەردە وندىرىسكە ەنگىزىپ جا­تىر. ال اتالعان ينستيتۋتتى مەملەكەت تارا­پىنان قارجىلاندىرۋ, ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ اشقان جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ سىن كوتەرمەيدى. ينستي­تۋت­تا ءبىر كەزدەرى 900-1000-عا تارتا عى­لى­مي قىزمەتكەر ەڭبەك ەتسە, 2019 جىل­عى ولاردىڭ سانى – 160. ينستيتۋتتى بازالىق قار­جىلاندىرۋ 2020 جىلدان مۇلدەم توق­تا­تىلعان. دەمەك ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق بازاسى ەسكىرگەن ينستيتۋتقا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت.

عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەرەك­شەلىگى – الدىمەن ولارعا قوماقتى قار­جى سالۋ كەرەك, سودان كەيىن, ناتيجەلەر كورۋ كەزىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى كومپانيانىڭ, سايىپ كەلگەندە – ەلدىڭ وركەندەۋىنە ءاردايىم ۇلەس قوسادى. عى­لىم­دى قارجىلاندىرۋدىڭ الەمدىك پراكتيكاسى – عىلىمدى مەملەكەت قانا بار­لىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتە المايتىنىن كورسەتتى. الايدا مەملەكەت باسقا دا قارجى كوزدەرىن عىلىمعا اقشا سالۋعا ءتيىمدى نورماتيۆتىك اكتىلەر ارقىلى ىنتالاندىرا الادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­ترلىگى حيميا وندىرىسىنە قاجەتتى مامان­دار دايارلاۋدىڭ سانى مەن ساپاسىن پىسىقتاۋى كەرەك. عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوساتىن جولدارىن دامىتۋ قاجەت.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»

ستراتەگيالىق ماڭىزىنا نازار اۋدارۋ قاجەت

قاراپ وتىرساق, وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدە حيميا ونەركاسىبىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە دامىتۋ جونىندە بىرنەشە باعدارلاما قابىلدانعان. كوپتەگەن باعدارلاما حيميا سالاسىن دامىتۋ پروتسەستەرىن جانداندىرمادى. ولار ورىندالماي قالدى, كورسەتىلگەن ماقساتتار ۋاقىتىلى جانە تولىق كولەمدە ورىندالمادى. مىسالى حيميا ءوندىرىسى سالاسىندا تىركەلگەن 900-گە جۋىق سەرىكتەستىكتىڭ تەك ۇشتەن ءبىرىنىڭ عانا بەلسەندى بولۋى وسى سالادا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ تيىم­سىز­دىگىن ايعاقتايدى. سونىمەن بىرگە ولار­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاۋارلىق نومەنكلا­تۋ­راسى نەگىزىنەن تومەن جانە ورتا دەڭگەيلى ونىمدەر. ەكسپورتتىق الەۋەتى بار ونىمدەرىڭ باسەكەگە قابىلەتتىك دەڭ­گەيى وتە تومەن. نەگىزگى وتكىزۋ نارىق­تا­رى – تمد ەلدەرى.

سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعاراتىن جانە ەل ەكونوميكاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەتىن سالالار بايقالمايدى. ساۋساقپەن سانارلىق يننوۆاتسيالىق جوبالار ۇزاق ۋاقىت بويى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل كاسىپورىندار ىسكە قوسىلامىن دەگەنشە, ولاردىڭ نا­رىق­تارىن باسقا ءىرى الەمدىك فيرمالار الىپ قويادى. ساراپشىلار زاماناۋي حيميانى ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمدىلىعى جىلدام جانە ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى سالاسى دەپ سانايدى. دەمەك, ەڭ الدىمەن نازار اۋداراتىن, قارجى بولەتىن, قارقىندى دامىتاتىن سالا وسى.

مىسالى سىرتتان تاسىمالداناتىن شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەيتىن سينگاپۋردىڭ حيميا ونەركاسىبى ءوز ەكونوميكاسىنىڭ ما­ڭىزدى سالاسى بولىپ تابىلادى جانە ەلدىڭ جالپى وندىرىستىك ءونىمىنىڭ 30%-ىن بەرەدى. بۇعان قوسا رەسەي مەن وزبەكستاننىڭ حيميا ونەركاسىپتەرىنىڭ ايماقتىق كوش­باس­شى بولۋى – جارقىن مىسال. مەنىڭ پايىم­داۋىمشا, قازاقس­تان­نىڭ مۇناي-گاز كەشەن­ىنىڭ نەگىزگى مىندەتى شيكىزات ساتۋ ەمەس, جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي وڭ­دەۋ زاۋىتتارىن قۇرىلىمدىق جاعىنان قايتا قۇرۋ جانە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن تەرەڭدەتە قايتا وڭدەۋدىڭ جوعارى ساپالى ونىمدەرىمەن الماستىرۋ ماقساتىندا مۇناي-حيميا كاسىپورىندارىن سالۋ بولۋى ءتيىس.

حيميا ونەركاسىبى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ىشكى نارىقتاعى حيميا ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىك جىلىنا 3,5 ملرد اقش دوللارىن قۇراسا, جىل سايىن شامامەن 2,4-2,8 ملرد اقش دوللارى تۇراتىن حيميالىق ءونىمدى يمپورتتايدى. سوندىقتان بىرقاتار حيميالىق زاۋىت قۇرۋعا مىندەتتى. ويتكەنى بارلىق دەرلىك ۇزاق مەرزىمدى بولجامدار مۇناي-حيميا ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ قارقىنى تەز ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتىپ وتىر.

وسىلايشا, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن­شە, الداعى 15 جىلدا جاھاندىق سۇرانىس­تى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن 100-گە جۋىق ەتيلەن وندىرەتىن, 400 پلاستماسسالار شىعاراتىن جانە ارالىق ونىمدەر وندىرەتىن 200-گە جۋىق ءىرى مۇناي-حيميالىق زاۋىتتار قۇرۋ قاجەت بولادى.

ەگەر قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك مۇناي-حيميا سالاسىنىڭ كىرىسى جىلىنا 1,6 ترلن دوللارعا باعالانسا, 2050 جىلعا قاراي ولار 15-20 ترلن دوللارعا دەيىن وسەدى. اقش-تىڭ حيميالىق نارىقتى زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا پوليستيرولدى الەمدىك تۇتىنۋ جىلىنا 14,4 ملن توننانى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە 3,5 ملن تونناسى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى.

باسقا ەلدەردە مۇناي حيمياسىنىڭ قار­قىندى دامۋى قازاقستاندا وسىنداي وندىرىستەر قۇرۋعا كەدەرگى ەمەس. سەبەبى پوليەتيلەنگە, پو­ليپ­روپيلەنگە, بۋتاديەن كاۋچۋكىنا, پولي­ۆينيلحلوريدكە, جوعارى ساپالى جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنا, حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەردىڭ ءتۇرلى كەشەندەرىنە جانە باسقا دا وسىنداي ونىمدەرگە الەمدىك سۇرانىس ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. بۇدان باسقا, قازاقستان – مۇناي-حيميا ونىمدەرىنىڭ باستى تۇ­تىنۋشىلارىنىڭ ءبىرى – قىتايمەن شەكارالاس. ءبىزدىڭ سولتۇستىك كورشىمىز – رەسەيدە – ۇلكەن نارىق.

ارينە, قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇناي-حي­ميا يندۋسترياسىن دامىتۋ ەندى عانا قولعا الىنىپ جاتىر. سوندىقتان دا­يىن ءونىمدى ساتۋدان تۇسەتىن پايدانى عانا ەمەس, شيكىزاتتىڭ ءوزىن دە جىل سا­يىن جو­عالتادى. مىسالى بۇگىندە ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كەزىندە ىلەسپە گاز­دىڭ كوپ مولشەرى جاعىلىپ جاتىر. ونى ءتيىمدى وڭدەۋگە بولادى. ازىرشە وتاندىق مۇناي-حيميا جانە حيميالىق وندىرىستەر ىشكى نارىق قاجەتتىلىگىنىڭ 20%-ىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستاندا وتاندىق حيميا جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. اسىرەسە حيميا جانە مۇناي-حيميا ونىمدەرىنە ەل ىشىندە جانە شەت ەلدەردە سۇرانىس ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇل رەتتە تابيعي رەسۋرستار­دىڭ كوپتىگىن جانە ماڭىزدى وتكىزۋ نا­رىق­­­تا­رىنا جاقىندىعىن دا ەسكەرۋ كەرەك.

حيميا جەتىستىكتەرى ماشينا جاساۋ, اۆتوموبيل جاساۋ, اۋە قۇرىلىسى, ەنەرگەتيكا, ورمان ونەركاسىبى, جەڭىل ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ايقىندايدى. سون­دىقتان قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ بار­لىق سالالارىنىڭ ەكونوميكاسىندا حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ وتە ماڭىزدى. وسىلايشا, قازاقستان شيكىزات بازاسى بويىنشا باسەكەلى ارتىقشىلىقتارعا يە بولا وتىرىپ, وتپەلى كەزەڭدە مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى ازىرلەۋ جانە مۇناي-گاز حيمياسى سەكتورىندا الەۋەتتى قۇرۋ ءۇشىن ءوز عىلىمي بازاسىن دامىتۋعا كوشۋى قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى 2019 جىلى قابىلداندى. اتالعان باعدار­لامادا وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ بارلىق باعىت­ى قامتىلعان. دەگەنمەن, جۇمسالعان ينۆەس­تيتسيا جىلدام ءارى بىرنەشە ەسە­لەنىپ قايتاتىن, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولى­گىن قوماقتى ەتىپ تولتىراتىن حيميا وندىرى­سى­نە ەرەكشە كوزقاراس كەرەك.

ءالىمجان قۇرتاەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى