ورال قالاسىنىڭ تۇرعىندارى وتكەن جىلدان باستاپ سۋ تاپشىلىعىن سەزىنە باستادى. بۇعان وبلىس ورتالىعىندا حالىق سانى ارتۋى جانە سوڭعى كەزدە جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى تومەندەۋى دە سەبەپ بولعان.
ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ميراس مۇلكايدىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بۇگىن ورال قالاسىنا تاۋلىگىنە 52 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرىلەدى. بۇل قالالىقتارعا كۇز بەن قىستا, ەرتە كوكتەمدە تولىعىمەن جەتەدى. بىراق جاز باستالىسىمەن سۋ تۇتىنۋ مولشەرى ءوسىپ, حالىق سۋدان تاپشىلىق كورەدى. ماسەلەن, بيىل جازدا سۋعا دەگەن قاجەتتىلىك تاۋلىگىنە 68-70 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتىپتى.
– ورال قالاسىن جاز مەزگىلىندە اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بويىنشا بىرنەشە كەڭەس وتكىزدىك. وسى سالادا بولعان كەمشىلىكتەردى الداعى ۋاقىتتا قايتالاماۋ, كەلەشەكتە تۇرعىنداردى اۋىزسۋمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. كەلەر جىلى حالىق سۋدان تاپشىلىق كورمەۋى ءۇشىن قازىردەن باستاپ قامدانۋ كەرەك, – دەگەن ەدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ءتيىستى كاسىپورىن باسشىلارىمەن وتكىزگەن ارنايى وتىرىستا.
ادەتتە ورالدىقتار ءۇش وزەننىڭ – جايىق, شاعان جانە دەركول وزەندەرىنىڭ قورشاۋىندا جاتىرمىز دەپ ماقتانىش ەتەدى. بىراق جاز كەزىندە اۋىزسۋ ۋاقىتپەن بەرىلىپ, كارانتين كەزىندە ۇيگە قامالعان حالىق قاتتى قينالدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ سۋدى ىسىراپسىز پايدالانۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن «باتىس سۋ ارناسى» مەكەمەسىنىڭ جانىنان «سۋ باقىلاۋ ءبولىمى» قۇرىلدى. «باتىس سۋ ارناسى» جشس ديرەكتورى قايىرعالي يماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاز بويى باقىلاۋشىلار ورال قالاسىندا 218 زاڭدى تۇلعانىڭ, 2 008 جەكە تۇلعانىڭ سۋدى قالاي پايدالانىپ جاتقانىن تەكسەرىپ شىققان. اتاپ ايتقاندا, اۆتوكولىك جۋاتىن 70 ورىن, 37 ساۋنا, 84 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى, 27 كاسىپورىن تەكسەرىلگەن.
– وسى تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە, سۋدى ىسىراپ ەتىپ, ءتيىمسىز پايدالانعان 76 وقيعا انىقتالدى. ءتيىستى شارالاردان كەيىن بۇگىندە ولاردىڭ 47-ءسى تالاپقا ساي جوندەلدى, – دەيدى ق.يماشەۆ.
باقىلاۋشىلار, اسىرەسە, جەكە سەكتوردا سۋ شىعىنى كوپ ەكەنىن ايتادى. سۋ باقىلاۋ ءبولىمى ورال قالاسىن شارتتى تۇردە 5 اۋدانعا ءبولىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارىنا كىرىسكەن. بىراق بۇل وڭاي ەمەس, ويتكەنى قالادا جەكە ابونومەنتتەردىڭ سانى 18,5 مىڭعا تاياۋ. سونىڭ ىشىندە 7 380 ابونومەنت شوعىرلانعان ەڭ ۇلكەن اۋدان – زاچاگانسك كەنتىندە جەكە سەكتوردىڭ 27 پايىزى عانا تەكسەرۋدەن ءوتىپتى. سۋى ىسىراپ بولىپ جاتقان 57 جەكە قۇدىق يەسىنە ەسكەرتۋ جاسالىپ, ونىڭ 22-سىندە كەمشىلىك جويىلعان.
– ورال قالاسى قازىر اۋىزسۋدى ەكى كوزدەن – جايىق وزەنىندەگى سۋ تازالاعىش قوندىرعىدان جانە ترەكين اۋىلى ماڭىنداعى جەراستى سۋ كوزىنەن الىپ وتىر. جايىقتاعى قوندىرعى 1963 جىلى ىسكە قوسىلعان, تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشەمەتر سۋ الاتىن قۋاتى بار. ال ترەكين اۋىلىنداعى جەراستى سۋ كوزى قوندىرعىسى – 1973 جىلدان بەرى قولدانىستا. ول جەردەن تاۋلىگىنە 22 مىڭ تەكشەمەتر سۋ الىپ جاتىرمىز, – دەيدى ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى م.مۇلكاي.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, جاز كەزىندە تاۋلىگىنە 70 مىڭ تەكشەمەترگە دەيىن سۇرانىسى بار ورال قالاسىن سۋمەن قامتۋعا ەكى قوندىرعىنىڭ قۋاتى جەتپەي جاتىر. بۇدان شىعاتىن جول قايسى؟
– جەراستى سۋ كوزىنە قوسىمشا 6 سكۆاجينا ورناتۋ كەرەك. مۇنى 2021 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنان قالدىرماي جاساۋىمىز قاجەت. سوندا ءبىز جەراستى كوزدەرىنەن الىناتىن سۋ مولشەرىن تاۋلىگىنە 35-37 مىڭ تەكشەمەترگە جەتكىزە الامىز, – دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
بۇعان قوسىمشا «ورال» جەراستى سۋ كوزىنىڭ №2اە, №3ە الاڭدارىنان دا قوسىمشا سۋسورعى قوندىرعىسىن ورناتۋ جونىندە «جايىكگيدروگەولوگيا» مەكەمەسىمەن كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. بۇل دا تاۋلىگىنە 2-3 مىڭ تەكشەمەتر سۋ وندىرۋگە كومەكتەسپەك.
سونداي-اق قازىر سۋ بەرۋى ناشارلاعان 16 سكۆاجينانى قايتا بۇرعىلاۋ دا سۋ مولشەرىن قوسىمشا 20 مىڭ شارشى مەترگە كوبەيتەدى دەيدى ماماندار. قازىر بۇل جۇمىستىڭ تەحنيكالىق قۇجاتى دايىندالىپ, جىل سوڭىنا دەيىن مەردىگەر كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاسالماق ەكەن.
– ءتۇرلى اپات كەزىندە سۋدىڭ دالاعا اعىپ كەتۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن نەگىزگى ماگيسترالدى جەلىلەر بويىنا 20 داتچيك ورناتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازىردىڭ وزىندە ءبىز 5 داتچيكتى ورناتتىق. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 10 داتچيك, كەلەر جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن قالعان 5 داتچيك ورناتىلادى, – دەيدى م.مۇلكاي.
وسى كۇندەرى تاسقالا توپتىق سۋ قۇبىرى مەكەمەسىن ورال قالاسىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە وتكىزۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل دا قالانىڭ قۇرامىنداعى زاچاگانسك, دەركول كەنتتەرىن سۋمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋگە وڭ اسەرىن تيگىزبەك. سونداي-اق سەرەبرياكوۆ جەراستى سۋ كوزىنەن تاۋلىگىنە 6-7 مىڭ تەكشەمەتر سۋ الۋعا بولاتىن 5 سكۆاجينا بۇرعىلاۋ تۋرالى دا شەشىم بار. بۇل جوبا ماقۇلدانسا, 2021 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە 25 ملن تەڭگە قوسىلۋى ءتيىس.
– سۋدى زاڭسىز پايدالانۋ, ىسىراپقا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىز 2021 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدە ايلارىنا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورال قالاسىنىڭ بارلىق اۋماعىن, جەكە سەكتوردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەيدى ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
ويتكەنى حالقىمىز ايتقانداي, «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار». جوعارىداعى شارالار كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسسا, 2021 جىلى ورال تۇرعىندارى بيىلعىداي سۋدان تاپشىلىق كورمەۋى ءتيىس.
وسى ورايدا وبلىس حالقىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە توقتالساق.
وبلىستا 428 اۋىل بار, سونىڭ 226-سى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن جابدىقتالعان. بۇل وڭىردەگى بارلىق ەلدى مەكەننىڭ 52,8%-ىن قۇرايدى. ال جالپى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 87,7%-ى, ياعني 282,3 مىڭ ادام تازا سۋمەن قامتىلعان.
حالىقتى تازا سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى سوڭعى جىلدارى تەز كوتەرىلىپ كەلەدى. 2020 جىلى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ۇزىندىعى 292,188 كم سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, 25 اۋىلدى سۋمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن 5,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وسىلايشا, 17 نىساننىڭ ءبىر بولىگى جاڭادان سالىنىپ, ءبىر بولىگى جاڭارتىلدى.
قازىرگى تاڭدا جالپى ۇزىندىعى 210,3 شاقىرىم بولاتىن 11 جوبا بويىنشا جۇمىس اياقتالدى. بۇل 17 اۋىلدا سۋ ماسەلەسى شەشىلدى دەگەن ءسوز. جىل سوڭىنا دەيىن ۇزىندىعى 81,888 كم سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, تاعى 8 اۋىل سۋمەن قامتىلادى.
سونداي-اق 2020 جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 1,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 5 مىڭنان اسا حالقى بار 7 اۋىلدى قامتيتىن 7 سۋمەن جابدىقتاۋ نىسانى جاڭارتىلۋدا.
وسىلايشا, جىل قورىتىندىسىندا 27 مىڭ ادامدى قامتيتىن 32 اۋىلدا سۋ قۇبىرى جەتەدى. ۇزىندىعى 372,259 شاقىرىم جەلى بويىندا حالىقتى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن 24 نىسان پايدالانۋعا بەرىلمەك. ماسەلەن, اقجايىق اۋدانىندا – كەڭسۋات, جامبىل, بيتىلەۋ, بازارتوبە, قىزىلجار, قادىرقۇل اۋىلدارى; تەرەكتى اۋدانىندا – بوگدانوۆكا, پريرەچنوە اۋىلدارى; سىرىم اۋدانىندا – قوسارال, جەتىكول, توعاناس, اڭقاتى, قۇسپانكول, تاسقۇدىق; قازتالوۆ اۋدانىندا – قاراسۋ; بايتەرەك اۋدانىندا – ۆولودارسكوە, اسان, ۇلكەن شاعان, كولەسوۆ, وكتيابرسكوە; تاسقالا اۋدانىندا – تاسقالا, مەرەكە, قالماق اۋىلدارى; بوكەيوردا اۋدانىندا – شوڭاي مەن مۇراتساي; جانىبەك اۋدانىندا – تەگىسشىل, شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا – الماز, اقتاۋ, ارداق; ءبورلى اۋدانىندا – اقبۇلاق; جاڭاقالا اۋدانىندا – قىرقوپا مەن قىزىلوبا تازا سۋلى بولادى.
بۇگىندە وبلىس قۇرىلىسشىلارى 2021 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە سۋمەن جابدىقتاۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ نىساندارى بويىنشا 5,5 ملرد تەڭگەگە 18 جوبانى ىسكە اسىرۋعا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم ۇسىنىپ وتىر. بۇل جوبالار ىسكە اسسا, باتىسقازاقستاندىق اۋىلداردىڭ 57%-ى نەمەسە 289,3 مىڭ ادام ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل دەگەنىڭىز – وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ساپالى اۋىزسۋعا قول جەتكىزەدى دەگەن ءسوز.
قازىردىڭ وزىندە 15 نىساننىڭ قۇرىلىسى مەن قايتا جاڭارتىلۋى ماقۇلدانىپ, 3,9 ملرد تەڭگە ناقتى بولىنەتىن بولدى.