ۇلتتىق يدەيا جايلى پىكىرتالاس ەكى ونجىلدىق بويى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. الايدا, تالقى ەڭ الدىمەن ءىستىڭ ءمانى جايىندا, يدەيالاردىڭ ستراتەگيالىق مازمۇندىق جاقتارى تۋرالى, سودان كەيىن عانا ونىڭ فورماسى, ۇرانى, ناقتى قايدا باعىتتالاتىندىعى جايلى بولۋى كەرەك. بىراق ءىس جۇزىندە بارلىعى وزگەشە بولۋدا: يدەيانىڭ ءمانى ءوز-وزىنەن بارىنە تۇسىنىكتى سەكىلدى, ءتىپتى, تالقىعا دا تۇسپەيدى دە, ال ونىڭ فورمالدى جاعى اسا قىزۋ ءارى وتكىر تالقىلانادى.
ۇلتتىق يدەيا ءمانى جانە پافوس
ۇلتتىق يدەيا جايلى پىكىرتالاس ەكى ونجىلدىق بويى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. الايدا, تالقى ەڭ الدىمەن ءىستىڭ ءمانى جايىندا, يدەيالاردىڭ ستراتەگيالىق مازمۇندىق جاقتارى تۋرالى, سودان كەيىن عانا ونىڭ فورماسى, ۇرانى, ناقتى قايدا باعىتتالاتىندىعى جايلى بولۋى كەرەك. بىراق ءىس جۇزىندە بارلىعى وزگەشە بولۋدا: يدەيانىڭ ءمانى ءوز-وزىنەن بارىنە تۇسىنىكتى سەكىلدى, ءتىپتى, تالقىعا دا تۇسپەيدى دە, ال ونىڭ فورمالدى جاعى اسا قىزۋ ءارى وتكىر تالقىلانادى.
بۇل ماقالادا ءبىز ءوزىمىزدى ايرىقشا ادىلدىك ۇستانىمدا كورسەتۋدەن, نە بولماسا قاندايدا ءبىر جەتەكشى يدەيا رەتىندە يدەولوگيالىق تۇجىرىم ۇسىنۋدان اۋلاقپىز. ونىڭ ۇستىنە شىنايى يدەيا عالىمدار كابينەتىندە ەمەس, حالىق اراسىندا مەتاتاريحي فاكت رەتىندە توسىننان پايدا بولادى. سول سەبەپتى دە وسى وزەكتى, قيىن دا نازىك ماسەلە توڭىرەگىندە ەشبىر رەنىش-تالاپسىز وي تولعاۋعا تىرىسامىز. جانە دە ۇلتتىق يدەيا زايىرلىلىق سيپاتقا يە بولۋى كەرەك پە نەمەسە ءدىني يدەيا بولۋى كەرەك پە دەگەن ءبىر اسپەكتىدە قاراستىرامىز.
جالپى العاندا, ۇلتتىق يدەيا دەگەندى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇرىنعى ويشىلدار يدەيا تۇسىنىگى مەن يدەال تۇسىنىگىنىڭ تەرەڭ بايلانىسىن اتاپ كورسەتكەن. ويشىلدار يدەيانىڭ جوبالىق ءمانىن ەرەكشە اتاعان. يدەيا ۇيلەسىمدى ءومىردىڭ باستاۋى سەكىلدى, سەبەبى, ول قايشىلىقتاردى شەشۋ ءتاسىلىن ۇسىنادى. يدەيا كولەڭكە, قاراڭعىلىق تاساسىندا جاسىرىنعان اقيقاتتى جارىققا شىعارۋشى.
كەز كەلگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ مىندەتى بىرىكتىرۋشى باستامادا, ىشكى جاسامپازدىق قۋاتتا, سونداي-اق, بۇل قۋاتتىڭ بولاشاققا باعىتتالۋىندا بولىپ تابىلادى. بارشا حالىقتاردىڭ شىنايى مىندەتى, مىسالى, ورىس فيلوسوفى ۆلاديمير سولوۆەۆشا ايتاتىن بولساق, وزىندىك كۇش-جىگەر مەن ەرەكشە قابىلەتتىڭ جەتكەنىنشە جالپى ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا اتسالىسۋىندا جاتىر.
قازاقستاندىق قوعام شارتتارىندا بىرىڭعاي يدەولوگيالىق تۇجىرىمداما قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, قازىرگى الەم – قوعامدىق تۇسىنىكتەن كەڭ ورىن الىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, قاتاڭ تالاپ پەن سانالى تۇردەگى ۇستانىم رەتىندە كورىنىس تاباتىن يدەيا ءپليۋراليزمى الەمى. مۇنداي جاعدايدا قوعامدىق توپتار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ ماقسات-مۇددەلەرىن بىرلىكتە قاراستىرۋ قيىن, ءتىپتى, مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى. قازىرگى تاڭداعى قازاقستان بارىنشا كوپقىرلى جانە حالىقتىڭ قۇرامى, تابىسى, ءومىر ءسۇرۋ قالىبى بارىنشا سارالانعان بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان, قازاقستاننىڭ بارلىق دەرلىك ازاماتتارىنىڭ مۇددەسىمەن ۇيلەسىم تاباتىن بىرىڭعاي يدەولوگيالىق تۇجىرىم رەسپۋبليكانىڭ بۇگىنگى دامۋ ساتىسىندا قاجەت تە ەمەس, مۇمكىن دە ەمەس شىعار. ونىڭ ۇستىنە, «يدەولوگيا» ۇعىمى وتكەن كەزەڭدەر مەن قازىرگى زامان فيلوسوفتارى, تاريحشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە جاعىمسىز سيپاتقا يە بولاتىنى دا راس. باسقاشا ايتقاندا, ءبىرىڭعاي يدەولوگيالىق تۇجىرىمدى ەنگىزۋ كوپتەگەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاساندى ءتۇردە تالاپ ەتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ سەكىلدى بولادى.
سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ دۇنيەنى ۇعىنۋلارى مەن نەگىزگى قۇندىلىقتارىندا ماندىلىكتىڭ بىرلىگى قاجەت. يدەيا ءپليۋراليزمى فەنومەنى رەلياتيۆيزمنىڭ شىنايى قاۋپىن, ياعني – قوعامنىڭ ىشكى دۇنيەتانىمدىق جىكتەلۋىنە اكەلىپ, سوڭىندا قوعامنىڭ قۇلدىراۋ قاتەرىن تۋدىرادى. بۇل قاۋىپ بۇگىنگى الەمدەگى كوپتەگەن قۇبىلىستار مەن وقيعالار ارقىلى دالەلدەنۋدە جانە بۇل قۇبىلىستار مەن وقيعالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. قازىرگى تاڭداعى ءدىن مەن اتەيزمنىڭ قارسى تۇرۋلارى ءبىر جاعىنان, مەملەكەت پەن ءدىننىڭ بىرتىندەپ بىرىگۋى, مىسالى ەكىنشى جاعىنان; يدەيالىق راديكاليزم, حالىقارالىق تەرروريزم, «قوعام-مەملەكەت» باعىتىندا جيىلەپ كەتكەن شيەلەنىستەر جانە ت.ب. – مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ دامۋى تۇرعىنداردىڭ جان دۇنيەلەرى مەن ويلارىنداعى ءبىرلىك تۇراقتى بولعاندا عانا جۇزەگە اساتىندىعىن كورسەتەدى. بۇل جەردە اڭگىمە سىرتقى بىرتەكتىلىك, ۋنيفيكاتسيا مەن ورتاق دەڭگەيلىلىك تۋرالى ەمەس, ىشكى بىرلىكتە بولىپ وتىر.
وسى ورايدا, ۇلتتىق يدەيانىڭ دامۋىنا قاتىستى زايىرلىلىق پەن كونفەسسيونالدىق ەكى ءتۇرلى پوليۋستاردى جانە قاراما-قارسى ستراتەگيالاردى ۇسىنادى. قازاقستانداعى ءدىني كوپتۇرلىلىك شارتتارىندا ءدىن رەسپۋبليكاداعى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى بولا المايدى, ويتكەنى, ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى مۇسىلماندار ەمەس.
ماسەلە ءدىندى ۇستانۋشىلاردىڭ نەمەسە ۇستانباۋشىلاردىڭ سانىندا ەمەس, دۇنيەتانىمىندا دەگەن قارسىلىقتى پىكىرلەر ايتىلۋى مۇمكىن. شىن مانىندە دە سولاي شىعار. الايدا, ماسەلە بىرقاتار جاعدايلاردىڭ سەبەبىمەن كۇردەلەنە تۇسۋدە.
قازىرگى قازاقستاندا تۇرعىنداردىڭ ءدىني, اتەيستىك بەلگى بويىنشا ءبولىنۋى, ءدىني الۋاندىلىق بەلگىلەرى بىردەن بايقالادى. بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعىنان تولىق كەلىسىم مەن كونسەنسۋس كۇتۋ مۇمكىن ەمەس. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ 2003 جىلى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىندە: «... ەرەكشەلىكتەردى تۇپكىلىكتى بىردەيلەستىرۋگە بولمايدى, ويتكەنى, ەرەكشەلىكتەر دىندەردىڭ نەگىزى بولۋى دا مۇمكىن», – دەپ اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, ۇلتتىق يدەيادا ءداستۇردى جاڭاشىلدىقتارمەن ارالاستىرۋ ماڭىزدى. ال ول بىرىكتىرۋشى يدەيانىڭ مازمۇنى, عاسىرلار تەرەڭىنەن باستاپ بولاشاققا جەتەلەيتىن ينۆاريانت سيپاتىنا يە بولعان جاعدايدا عانا مۇمكىن.
قوعامدىق دامۋداعى رۋحانيلىق ميسسياسى
قوعامداعى ءدىني جانە زايىرلىلىق ءومىر باستاۋلارىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى ءبىزدىڭ ويىمىزشا, رۋحانيلىق قاسيەتى شەشە الاتىن سەكىلدى. ول جەكە نەمەسە تۇتاس العانداعى زايىرلىلىق پەن دىنيلىك اياسىنان كەڭ, سونداي-اق, ول ەكەۋىنىڭ دە ماندىلىك نەگىزىن قۇرايدى.
رۋحانيلىق دەگەن نە – ءساندى ءسوز نەمەسە بۇلدىر يدەاليزاتسيا ەمەس, ناقتى تۇسىنىك رەتىندە؟
رۋحانيلىق مانىنە, ونىڭ وزەگىنە جوعارى نەمەسە ءابسوليۋتتى قۇندىلىقتاردى جاتقىزۋعا بولادى. ولار قاندايدا ءبىر تەرەڭ قۇندىلىق, قاسيەتتىلىك دارەجەسىنە يە, سول سەبەپتى ساكرالدى سيپاتتا بولادى. سىرتقى كورىنىستە ولار جالپى ادامزاتتىق ونەگەلىك نورمالارى ء(وز ءمانى مەن گەنەزيسىندە شارتسىزدىقپەن ەرەكشەلەنەتىن جوعارى مورال) رەتىندە بايقالادى. باسقاشا ايتقاندا, رۋحانيلىق دەگەنىمىز, قورشاعان ورتانى جوققا شىعارماۋ, كەز كەلگەن ادامدى جاعىمسىزدىقپەن قابىلداماۋ, ەشقاشان, قانداي جاعدايدا بولماسىن بىرەۋ تۋرالى جامان ويلاماۋ قابىلەتى بولىپ تابىلادى.
كەلتىرىلگەن انىقتامانى تولىقتىرا وتىرىپ, ءبىز ادام رۋحانيلىعى تۋرالى جەتكىلىكتى تۇردە تولىق, بايلانىسقان ءارى تەرەڭ تۇسىنىك الا الامىز. بۇل ماحابباتتىڭ ىشكى-سەزىمدىك قابىلەتتىلىگىنىڭ جوعارى فورماسى, تولىق سەنىمنىڭ نەمەسە بولمىسقا دەگەن قاسيەتتى سەنىمنىڭ ساپاسى, اينالاداعىنىڭ بارىنە جانە ءار قايسىسىنا شىن پەيىلدە بولۋ, ءوز تۋىندىلارىن رياسىز بەرۋگە, سىيلاۋعا ۇمتىلۋشىلىق.
رۋحانيلىق تۇسىنىگى وزىندە ءدىني دە, زايىرلىلىق تا باستاۋلاردى بىرىكتىرەتىندىگىنە, رۋحانيلىقتىڭ پايدا بولۋ قۇپيالىلىعى مەن رۋحاني زاڭدىلىقتاردىڭ جازمىشتىق سيپاتى جانە ونىڭ ادامنىڭ شىنايى دامۋىن كوزدەيتىندىگى دالەل بولا الادى.
وسىلايشا, رۋحانيلىق دەگەنىمىز ۇلتتىق يدەيانىڭ ىشكى نەگىزى, ول الەمنىڭ نەگىزگى دىندەرىندە ەرەكشە كورىنىس تاباتىن ونەگەلىكتىڭ قاراپايىم جانە ماڭگىلىك نورمالارى دەۋىمىزگە بولادى.
رۋحانيلىق بۇكىل الەمگە تۋىستىق سەزىمدەردى تۋىنداتادى, سايكەسىنشە, بارلىق ادامدارعا, ياعني: وتباسى مۇشەلەرىنە, جاقىن جانە الىس تۋىستارعا, دىندەس جانە وزگە دىندەگىلەرگە, وتانداستارعا جانە باسقا دا شەتەل ازاماتتارىنا دەگەن تۋىستىق سەزىمدى قالىپتاستىرادى. وسىلايشا, رۋحانيلىق ادام بويىنداعى ناعىز ادامگەرشىلىكتى, ادامسۇيگىشتىكتى ايقىندايدى.
كەلەر ۇرپاقتى تاربيەلەۋ مەن ۇيرەتۋدە وسى ىشكى دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى باستى ورىنعا قويىلۋى قاجەت. پەداگوگيكانىڭ مىندەتى قوعامنىڭ ۇيلەسىمدە دامۋىنداعى باستى مىندەت بولىپ تابىلادى. ادامي تۇرعىدان دامۋ مەن قالىپتاسۋ نەمەسە توقىراۋ مەن ءولۋ – مىنە بۇل, زايىرلى نەمەسە ءدىني ءبىلىمنىڭ شەشۋى ءتيىس تاريحي ديلەمما.
رۋحانيلىق – ەڭ جوعارى ءابسوليۋتتى ونەگەلىك قۇندىلىقتار جۇيەسى رەتىندە قازاق ەتنوسىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندە باستى ورىنعا يە بولعان جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ول ەتيكالىق فەنومەندى سيپاتتايدى. قازاق فيلوسوفياسىنىڭ كلاسسيكتەرى ش. ءۋاليحانوۆ, اباي, شاكارىم وزدەرىنىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرىن حالىقتى بىرىكتىرۋ فاكتورى تۋرالى ويلارعا ارناعان. التىنشى سوزىندە اباي قانداي ادامداردا بىرلىك بولاتىنىن جانە ولار ءوز ارالارىنداعى بىرلىككە قالاي قول جەتكىزەتىندىكتەرى تۋرالى وي تولعايدى. «بىرلىك – اقىلعا بىرلىك, مالعا بىرلىك ەمەس» (بۇگىنگى مۇناي دوللارلارىنا وسىلاي ايتسا), – بىراق بۇل باستىسى ەمەس. بۇل ارقىلى اباي بىرلىككە شاقىرعان, ماتەريالدىق يگىلىك ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە وي بىرلىگىنە شاقىرعان. قازاق كلاسسيگىنىڭ الەم, قورشاعان ورتانىڭ شىنايىلىعى مەن ادامداردىڭ قاتىناسىن تانۋداعى بىرلىك ۇستانىمى – ونىڭ ماڭىزدى ويلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىمال.
قازاقستان جەرىندە بۇكىل داۋىردە, قورقىتتان شاكارىمگە دەيىن ۋاقىتتا, فيلوسوفيالىق ىزدەنىستەردىڭ ورتاسىندا – ادام بولۋدىڭ ءمانى تۇردى. ادام دەگەنىمىز نە, ول قانداي بولۋ كەرەك؟ شىنايى ادامگەرشىلىكتىك پايدا بولۋىنا نە سەبەپكەر جانە وعان نە قارسى كەلۋى مۇمكىن؟ قازاقى وي تولعاۋدىڭ وزگە فيلوسوفيالىق تولعانىستاردان ەرەكشەلىگى – ادامدى قاندايدا ءبىر جوعارى باستاۋلارعا ەنگىزۋ نەمەسە كەرىسىنشە, جوعارى باستاۋلاردى قويا تۇرىپ, ادامدى تەك «پانيلىك» تۇرعىدا قاراستىرۋ ەمەس. قازاق فيلوسوفياسىنىڭ ماقساتى – ادام مەن ادام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇعىنۋ مەن ونى دۇرىس قويۋ بولىپ تابىلادى. وسى ادامنىڭ شىنايى ونەگەلىك دامۋ يدەياسى, كلاسسيكالىق قازاقى وي تولعاۋدى ەرەكشەلەيتىن باستى سيپاتى سەكىلدى. ابايدىڭ «ادام بول!» – دەگەن ۇندەۋى دە وسىنى دالەلدەي تۇسەدى.
بۇل قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىنىڭ كۇردەلى, كەيدە, ءتىپتى, قايشىلىقتى شارتتارىندا اسا وزەكتى بولۋدا. بۇگىن ءبىز ءبىر تىلدە سويلەسە وتىرىپ, ءبىر ۇعىمعا ءتۇرلى تۇسىنىكتەر ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنە الماۋدامىز. ال بۇل دەگەنىمىز ءبىزدىڭ سانامىزدا ءتۇرلى دۇنيەتانىمدىق نەگىزدەر مەن ۇستانىمدار بار دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ىشكى ۇمتىلىس قانا ءبىزدى ءبىر-بىرىمىزدەن الشاقتاتاتىن جاعىمسىز پروتسەستى جەڭە الادى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇلتتىق يدەيا تۋرالى تەرەڭ ويدىڭ استارىندا ورتاق بىرلىك پەن قۇندىلىقتاردى تۇسىنۋدەگى ورتاقتىق جاتۋى ءتيىس. جوعارى قۇندىلىقتىق-ماندىلىك-باعدارلار – قازاقستاندىق قوعامداعى زايىرلى جانە كونفەسسيونالدى مادەنيەتتىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن ديالوگىنىڭ ينتەگرالدىق شارتتارى بولىپ تابىلادى.
رۋحانيلىق شىن مانىندە كەز كەلگەن حالىقتىڭ دامۋىنىڭ تەرەڭ نەگىزى. ال حالىقتىڭ سالتى, ءداستۇرى, تىلىنە كەلەر بولساق, مۇنىڭ ءبارى ىشكى رۋحتىڭ كورىنۋ ءمانىسى, ياعني, مادەنيەت دەپ اتالاتىن ىشكى باستامانىڭ سىرتقى بەزەندىرىلۋى, وڭدەلۋى, بەدەرلەنۋى. ءداستۇرلى مادەنيەت, مىسالعا, ۇيلەنۋ تويى, اس بەرۋ, ارۋاقتاردى ەسكە الۋ جورالعىلىق فورماسىندا – ناقتى ۇلتتى قۇرايتىن ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن كورسەتەدى. جانە ەڭ باستى سەبەبى, ەتنوستىڭ ءداستۇرى ادەتتە وزىق ادامزاتتىق قاسيەتتەردى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان. ارينە, وتكەن ءداستۇردىڭ ءبارىن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قاجەتى جوق: مادەنيەت وتكەننىڭ بار ۇزدىگىن جيناقتاپ ادەتتەگى فورمالاردا قاساڭدىققا تۇسپەي, ودان تىڭ, ودان دا جاقسى نارسەلەردى تۋىنداتقاندا عانا ومىرشەڭ بولا الادى. وسى وي تولعاۋلاردى قورىتا كەلە تۇجىرىم رەتىندە كەلەسىلەردى اتاپ وتەيىك: ۇلتتىق يدەيا, ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, ءوزىنىڭ تەرەڭ مازمۇنىندا جالپى ۇلتتىق, ناقتى ايتساق, شىنايى ادامدىق بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, ادام ءوزىنىڭ تىرشىلىگىندەگى قاندايدا ءبىر سىرتقى ەلەمەنتتەر مەن دەتەرمينانتتارىنا سايكەس كەلۋدەن بۇرىن, ءوزىنىڭ «مەن» دەپ اتالاتىن ەگويستىك ەمەس, رۋحاني ىشكى, ماندىلىك باستاماسىنا سايكەستەنەدى. شاكارىمنىڭ «ۇجدانى» جانە ابايدىڭ «نۇرلى اقىلى» – بۇل جالپى قازاقستاندىق يدەيانىڭ شامشىراعى رەتىندە ۇستاناتىن بيىك نارسە.
ۇلى دالانىڭ وسى ءبىر ومىرلىك ساباقتارىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قازاقستاندىق دۇنيەتانىم قابىلداپ الدى. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ورتاق حالقىن دامىتۋ بىزگە رۋحانيلانعان زايىرلىلىق كەلەشەگىندە – ءبىزدى شىعارماشىلىققا ارنالعان ومىرگە جەتەلەيتىن, ىشكى جان دۇنيەمىزدەگى ماڭگىلىك ونەگەلىك زاڭدىلىقتارىندا جاتىر.
ابدىمالىك نىسانباەۆ,
قر ۇعا اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
سەرگەي كولچاگين,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.