ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جوعارى قۇندىلىقتارى ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, وركەنيەتتى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى دەيمىز. بۇل ورايدا وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ادام قۇقىن قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعدايلار جاسالىنىپ كەلەدى. ەندى, مىنە, اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلايتىن, الدا تۇرعان مىندەتتەردى بەلگىلەيتىن قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزى دە وتەدى.
وسى ورايدا ءبىز سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنە بايلانىستى سوت سالاسىندا ۇزاق ۋاقىت جەمىستى قىزمەت ەتكەن, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ەلورداسى اتانعان استانا قالاسى سوتىنىڭ العاشقى توراعاسى بولعان, جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىن اتقارعان سانسىزبەك رايىمباەۆقا جولىعىپ, سوت جۇيەسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىنگى جىلدارداعى دامۋ ۇدەرىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جوعارى قۇندىلىقتارى ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, وركەنيەتتى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى دەيمىز. بۇل ورايدا وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ادام قۇقىن قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعدايلار جاسالىنىپ كەلەدى. ەندى, مىنە, اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلايتىن, الدا تۇرعان مىندەتتەردى بەلگىلەيتىن قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزى دە وتەدى.
وسى ورايدا ءبىز سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنە بايلانىستى سوت سالاسىندا ۇزاق ۋاقىت جەمىستى قىزمەت ەتكەن, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ەلورداسى اتانعان استانا قالاسى سوتىنىڭ العاشقى توراعاسى بولعان, جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىن اتقارعان سانسىزبەك رايىمباەۆقا جولىعىپ, سوت جۇيەسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىنگى جىلدارداعى دامۋ ۇدەرىستەرى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– سانسىزبەك ءىلياس ۇلى, ءوزىڭىز سوت سالاسىندا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت اتقارعان سۋديا رەتىندە بۇگىنگى تاڭداعى سوت جۇيەسىنىڭ احۋالى قانداي دەپ ويلايسىز؟ جالپى, ەلىمىزدەگى كوپ جىلعى سوت-قۇقىقتىق رەفورما نە بەردى؟
– تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى بارلىق سالادا جاپپاي قارىشتى دامىعان ەلىمىز سەكىلدى سوت جۇيەسى دە دامىپ, قالىپتاسىپ, جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلدى. ال وسى سوت جۇيەسىنىڭ ساپالى وزگەرىستەرىنىڭ باستاۋلارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1995 جىلعى كونستيتۋتسياسى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدى كۇشى بار1995 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جارلىعى جانە ءوزىڭىز ايتقانداي, وعان سوت-قۇقىق رەفورماسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاتادى. اتالعان زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ نەگىزدەرىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ بەيتاراپ جانە ءادىل سوت, قۇقىقتىق مەملەكەتتەگى سوتتىڭ باستى ءرولى, سوت تورەلىگىنىڭ حالىققا قولجەتىمدىلىگى, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن ترانسپارەنتتىلىگى, سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جوعارى مارتەبەسى جونىندەگى قۇقىقتىق يدەيالارى مەن كوزقاراستارى قۇرايدى. بۇل يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلگىلى زاڭگەرلەر ن.شايكەنوۆتىڭ, ي.روگوۆتىڭ, يۋ.كيمنىڭ, م.نارىكباەۆتىڭ, ق.ءماميدىڭ, ق.سۇلەيمەنوۆتىڭ قوسقان ۇلەستەرى ەلەۋلى.
– سوت قۇرىلىسى مەن سوت ءوندىرىسى سالاسىنداعى جۇرگىزىلگەن رەفورمالار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– سوت قۇرىلىسى مەن سوت ءوندىرىسى سالاسىنداعى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ وتكىر پىكىرتالاستار مەن داۋلارعا دا ۇلاسقان كەزدەرى بولدى. ولارعا ادەتتە, باق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاتىساتىن. مىسالى, سوتتاردى تاعايىنداۋ جونىندەگى ماسەلەلەر پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن 1994 جىلعى ماۋسىمداعى زاڭگەرلەر وداعىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا تالقىلاندى.ەلىمىزدىڭ سوت كورپۋسى وكىلدەرىنىڭ سۋديالاردى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاعايىنداۋى جونىندەگى پىكىرلەرى مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ پارلامەنتتىك نەمەسە پرەزيدەنتتىك مودەلدەرى جونىندەگى پىكىرتالاستا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى سۋديالاردىڭ تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپقانىن كورسەتەدى.
سونىمەن قاتار, سۋديالار جالپى جانە ارالىق سوتتاردى بىرىكتىرۋ جانە ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسىن قۇرۋ يدەياسىن جاقتادى. بۇل ن.نازارباەۆتىڭ ءارتۇرلى سوت جۇيەلەرىن بىرىكتىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن باعالاۋداعى كورەگەندىگىنىڭ ايعاعى. سوت بيلىگىن ءبىر ورگاندا شوعىرلاندىرۋ بارلىق ىستەر ساناتتارى بويىنشا بىرەگەي سوت تاجىريبەسىن, سوت ءوندىرىسىنىڭ ستاندارتتارىن, الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىن شەشۋگە دەگەن تالپىنىستاردى جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. باتىس ەلدەرىندە مامانداندىرۋ ىستەردىڭ جەكە ساناتتارىن قاراۋ ءۇشىن دەربەس سوت جۇيەلەرىن قۇرۋعا تىرەلسە, قازاقستاندا مامانداندىرىلعان سالىق, يۋۆەنالدىق, اكىمشىلىك, قارجىلىق سوتتار تۇتاس سوت جۇيەسى شەڭبەرىندە قۇرىلدى.
– سوتتارعا كەيدە قىسىم جاسالاتىنىن ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز. وسى ورايدا جوعارى شەندىلەردىڭ سوتتىڭ ءىس جۇرگىزۋ ۇدەرىستەرىنە اسەر ەتۋ جولدارىن بوگەۋدىڭ جانە سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋدىڭ قانداي امالدارى قاراستىرىلۋدا؟
– 2000 جىلعى كادرلار سالاسىنداعى جانە بىرقاتار باسقا دا وكىلەتتىكتەردى ءادىلەت مينيسترلىگىنەن جوعارعى سوت پەن جاڭادان قۇرىلعان سوتتاردى ۇيىمدىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنە بەرۋ ارقىلى سوت بيلىگىن اتقارۋشى بيلىكتەن ءبولۋ جونىندەگى شەشىم سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ قاجەتتىگىنەن تۋىندادى. وسى امال ارقىلى كەيبىر شەندىلەردىڭ سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋ پروتسەسىنە پروتسەسسۋالدىق ەمەس اسەر ەتۋگە دەگەن تالپىنىستارىنا توسقاۋىل قويىلدى. بۇل تۇرعىدان العاندا كەيىنگى جىلدارى جوعارعى سوت پەن ونىڭ توراعاسى ق.ءماميدىڭ سوت بيلىگىن نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ەلەۋلى بولدى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان وتە كوپ ءىس تىندىرىلدى. سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋگە القابيلەرتارتىلدى, قاماۋعا رۇقسات بەرۋ پروكۋراتۋرادان سوتقا اۋىستى, كەيىننەن سوت تورەلىگى ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلعان, باستى ماقساتى ەكى جىلدا بولاشاق سۋديالاردى ازىرلەۋ بولىپ تابىلاتىن سوت اكادەمياسى اشىلدى.
ارينە, وتكەن جىلدار ىشىندە بۇدان باسقا دا قوماقتى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە سوت اكتىلەرىنە شاعىمدانۋ ساتىلارىن جونگە كەلتىرۋ, ياعني ارتىق سوت ينستانتسيالارى قىسقارتىلدى, ال ىستەردى ءبىرىنشى ينستانتسيا رەتىندە قاراۋ اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىنە جاتقىزىلدى. الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, قاداعالاۋ ينستانتسيالارىنىڭ وكىلەتتىلىگى ەلەۋلى قىسقارتىلدى, پروكۋراتۋرانىڭ ازاماتتىق پروتسەسكە ىقپالى ازايتىلدى.
قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تولىققاندى اپەللياتسيانى كىرگىزۋ قوعام ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. اپەللياتسيالىق ينستانتسيالار ءداستۇرلى تەكسەرۋشىلىك وكىلەتتىكتەردەن الاستاتىلدى, اۋداندىق سوتتاردىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن ءىستى قايتا قاراۋعا جىبەرمەي-اق بەلسەندى تۇردە تىكەلەي تۇزەتە باستادى. بۇل ءىستى قاراۋدى ورىنسىز سوزبالاۋعا توسقاۋىل قويىپ, ونى تۇبەگەيلى شەشۋدى تەزدەتتى. اپەللياتسيالىق شاعىمدار مەن نارازىلىقتار بويىنشا ىستەردى وبلىستىق سوتتاردىڭ سۋديالارىنىڭ جەكە قاراۋى, ولاردىڭ قارالعان ءىستىڭ ساپاسىنا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, وزدەرىنىڭ پروتسەسسۋالدىق قۇزىرەتتەرىن بەلسەندى پايدالانۋىنا مۇمكىنشىلىك تۋعىزدى. اپەللياتسيالىق سوتقا اۋداندىق سوتتىڭ دالەلدەمەلەردى زەردەلەۋ مەن باعالاۋ كەزىندەگى بارلىق وكىلەتتىلىگىن بەرۋ, سوت اكتىسىنىڭ ساپاسىن اپەللياتسيا ينستانتسيالارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشتى.
– مۇنداي تالاپتاردان كەيىن سوت جۇيەسىندە قانداي وزگەرىستەر بولدى؟
– ارينە, وسىعان وراي كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا سوتتار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتار مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ شىنايى ينستيتۋتتارىنا اينالدى. سوتتار ءۇشىن جابىق تاقىرىپتار جوعالدى. الەۋمەتتىك, ىسكەرلىك سالالارداعى, شارتتىق جانە ەڭبەك قاتىناستارىنداعى سان الۋان داۋلار مەن شيەلەنىستەر سوت پروتسەدۋرالارى شەڭبەرىندە شەشىلە باستادى. مىسالى, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا الەۋمەتتىك تەبىرەنىستى جانە شيەلەنىستى قوزدىرۋعا قاراعاندىلىق شاحتەرلاردىڭ ەرەۋىلدەرى, تەرريتوريالىق تۇتاستىقتى جانە ەگەمەندىكتى بۇزۋعا باعىتتالعان جەتىسۋ, ورال, سولتۇستىك كازاكتارىنىڭ جانە بەلگىلى ساياسي پارتيالار مەن بىرلەستىكتەردىڭ ارەكەتتەرى ەلەۋلى اسەر ەتتى. اتالعان ءاربىر شيەلەنىس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا قاتەر تۋعىزدى. تەك قانا, زاڭدى, دالەلدى, نانىمدى سوت شەشىمدەرى عانا ولاردىڭ كوبىنە نۇكتە قويۋعا مۇمكىنشىلىك بەردى. سوندىقتان, سوت جۇيەسى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار دەپ سانايمىز.
– ال مىنا مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتار جۇيەسىن قۇرۋ ەلىمىزگە قانداي ناتيجەلەر اكەلدى؟
– مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتاردىڭ جۇيەسىن قۇرۋ ەلىمىزدە شارۋاشىلىقارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇمكىنشىلىك تۋعىزدى. ەكونوميكالىق سوتتاردىڭ زاڭنامالاردى قولدانۋ ءتاجىريبەلەرى, سوتتىق پرەتسەدەنتتەرى, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ازاماتتىق, سالىق, جەر, كەدەن جانە بانك زاڭدارىنىڭ نورمالارىن بىركەلكى تۇسىنۋىنە, شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتتى. بۇعان قوسا تاعى ءبىر ايتارىم, شەتەلدىك ينۆەستورلار ءوز قارجىلارىن, ولاردىڭ كاپيتالدارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ولارعا قول سۇقتىرماۋعا قابىلەتتى ەلدەرگە عانا اكەلەتىندەرى جالپىعا ءمالىم. وسى ماقساتتا سۋديالارى اعىلشىن ءتىلىن يگەرگەن, حالىقارالىق قۇقىقتى بىلەتىن جانە كەز كەلگەن ينۆەستيتسيالىق داۋدى قاراۋعا مۇمكىندىگى زور الماتى قالاسىنىڭ قارجىلىق ورتالىعىنىڭ مامانداندىرىلعان سوتى قۇرىلدى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدان كوشباسشى بولۋى ەلىمىزدە زاماناۋي حالىقارالىق تالاپتار مەن ستاندارتتارعا ساي تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسقاندىعىنىڭ دالەلى دەيمىز.
– جالپى, سۋديالاردىڭ جۇمىسىنا نارازىلىق, قاناعاتتانباۋشىلىق بار ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. مۇنداي كەلەڭسىزدىككە بۇرىنعى تاجىريبەلى سۋديا رەتىندە نە ايتا الاسىز؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز, سوتتارعا بارلىق جاعداي جاسالىنىپ جاتسا دا, سوعان قاراماستان, حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاۋعا, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان كوپ ماسەلە بار دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوت جۇيەسىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەرى تۋرالى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋ پروتسەسىن ىقشامداۋ, ونى ارتىق بيۋروكراتيالىق پروتسەدۋرالاردان ارىلتىپ, بولماشى ماسەلەلەر بويىنشا داۋلاردى شەشۋ سوتتان تىس تارتىپپەن قارالاتىن تەتىكتى قاراستىرۋ قاجەت» دەلىندى. سوت ءوندىرىسىن ىقشامداۋدىڭ قاجەتتىلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىلدارداعى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا دا كورسەتىلدى. بيۋروكراتيالىق ساتىلاردان ارىلۋ سۋديالاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, سوتتىڭ پروتسەسكە قاتىسۋشىلارمەن اراقاتىناسىن ۇندەستىرىپ, سوت جۇيەسىنە جۇمسالاتىن مەملەكەتتىك قارجىلاردى ۇنەمدەۋگە جول اشادى.
مىسالى, كوممۋنالدىق تولەمدەرگە بايلانىستى قارىزداردى سوت ءماجىلىسىن وتكىزبەي جانە تاراپتاردى شاقىرماي-اق, ياعني بۇيرىقتىق تارتىپتە قاراۋ تولعاعى جەتكەن ماسەلە. سوتتاردىڭ سىلبىرلىعىنان جانە سوتقا دەيىنگى دايىندىقتىڭ ناشارلىعىنان ىستەردى كەيىنگە قالدىرۋعا تىيىم سالۋ قاجەت. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرىندە كەز كەلگەن ازاماتتىق ءىس بويىنشا ەكەۋدەن ارتىق سوت ماجىلىسىنە جول بەرىلمەيدى. «ەلەكتروندىق سوت تورەلىگى» يدەياسىن پروتسەسكە قاتىسۋشىلارعا حابار الماسۋمەن قاتار, ەلەكتروندىق رەجىمدە جەكە پروتسەسسۋالدىق ارەكەتتەر جاساۋعا رۇقسات بەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت كەلدى.
– دەمەك, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن دەربەستىگىن نىعايتۋ ولاردىڭ ءوز جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرۋمەن قاتار ءجۇرۋى قاجەت دەيسىز عوي.
– ءيا, سوڭعى جىلداردا سۋديالىققا كانديداتتار مەن قىزمەتتەگى سۋديالارعا دا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇرت وسكەنىن ەشكىم تەرىسكە شىعارا المايدى. ولارعا مورالدىق پرينتسيپتەر مەن ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋعا بايلانىستى شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى, قازىرگى جاعدايدا سۋديالىق قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن كۇردەلىلىگى ارتا تۇسۋدە. بۇل جاعدايلار كەزەكتى سۋديا قاتارلارىن تازارتۋ كومپانيالارىندا تولىق ەسكەرىلمەيدى. دەگەنمەن, مىڭداعان ادال, ساتىلمايتىن ءادىل سوت قىزمەتكەرلەرى, وزدەرىنىڭ حالىققا زاڭنىڭ ۇستەمدىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋىن ماقتان تۇتادى. تاۋەلسىز, كاسىبي سوت تورەلىگىنىڭ ماڭىزدى كەپىلىنە ەلباسىنىڭ سوت كورپۋسىن قولداۋى جاتاتىنى ءسوزسىز. ال مۇنداي قولداۋ ەشۋاقىتتا سوت جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەيتىندىگى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».