كۇندە كورىپ, قولىن الىپ جۇرگەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ءدال سيپاتتاما بەرۋ وڭاي ەمەس ەكەن. ىزەتتىلىك تانىتىپ, قۇرمەتىمىزدى كورسەتەمىز دە, «جاقسى كىسى» دەي سالامىز. ويتكەنى, قىرىق قۇبىلا ادام تابيعاتىنا كەسىمدى انىقتاما بەرۋ بوس اۋرەشىلىككە ساياتىنداي. بىراق, وسىعان جاقىنداتىپ سيپاتتاما بەرەتىن ازاماتتار بولادى ەكەن. ونى قۇرداستار, مۇڭداستار, سىرلاستار ايتادى. ماسەلەن, جازۋشى تولەگەن قاجىباەۆ «ونەگەلى ءومىر جولدارى» دەگەن ارناۋ كىتابىندا بىلاي دەپ جازىپتى: «قۇلجانىڭ اسىعىنداي قالاي شيىرىپ لاقتىرساڭ دا قاشاندا ەلگەزەك, شاپشاڭ, ۋادەسىنە بەرىك, ىسىنە مىعىم ساپاننىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ جاتادى». كوز الدىما, جوعارىدا ايتقانداي, ساپان اعامىزدىڭ تالاس-تارتىس تۋدىرمايتىن, نانىمدى سۋرەتى تۇرا قالدى. وسىنداي سۋرەتتى سالا بىلگەن, وسىنداي سۋرەتكە لايىق بولعان بۇگىندەرى جەتپىستى جاعالاتقان ەكى اعامىزعا قاتتى ريزا بولدىم.
كۇندە كورىپ, قولىن الىپ جۇرگەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ءدال سيپاتتاما بەرۋ وڭاي ەمەس ەكەن. ىزەتتىلىك تانىتىپ, قۇرمەتىمىزدى كورسەتەمىز دە, «جاقسى كىسى» دەي سالامىز. ويتكەنى, قىرىق قۇبىلا ادام تابيعاتىنا كەسىمدى انىقتاما بەرۋ بوس اۋرەشىلىككە ساياتىنداي. بىراق, وسىعان جاقىنداتىپ سيپاتتاما بەرەتىن ازاماتتار بولادى ەكەن. ونى قۇرداستار, مۇڭداستار, سىرلاستار ايتادى. ماسەلەن, جازۋشى تولەگەن قاجىباەۆ «ونەگەلى ءومىر جولدارى» دەگەن ارناۋ كىتابىندا بىلاي دەپ جازىپتى: «قۇلجانىڭ اسىعىنداي قالاي شيىرىپ لاقتىرساڭ دا قاشاندا ەلگەزەك, شاپشاڭ, ۋادەسىنە بەرىك, ىسىنە مىعىم ساپاننىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ جاتادى». كوز الدىما, جوعارىدا ايتقانداي, ساپان اعامىزدىڭ تالاس-تارتىس تۋدىرمايتىن, نانىمدى سۋرەتى تۇرا قالدى. وسىنداي سۋرەتتى سالا بىلگەن, وسىنداي سۋرەتكە لايىق بولعان بۇگىندەرى جەتپىستى جاعالاتقان ەكى اعامىزعا قاتتى ريزا بولدىم.
ايتكەنمەن, ءومىر يەسىنىڭ اسىعى ۇنەمى الشىسىنان ءتۇسىپ جاتپايتىنى انىق. مۇنى جازۋشى اعامىز ءبىلىپ تۇرىپ جازىپ وتىر. ماسەلە, جان دۇنيە اسىعىڭدى دۇرىس ۇستاي بىلۋدە. ءوزى دە اسىقتاي ساپان جاپاروۆتىڭ دۇنيە ەسىگىن اشۋى سوعىستىڭ سۇراپىل 1942 جىلىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى دە ءبىراز جايدى اڭعارتادى. سول جىلى اكەسى قاجىباي سوعىسقا اتتانىپ, ءسابي جۇرەگىنە جۇدەۋلىك تۇسىرسە, كوپ ۇزاماي اناسى مايرانىڭ قايتىس بولۋى بالاڭ جۇرەكتى وڭدىرماي جارالاعانىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ەڭ اۋىرى, ساپان اناسىنىڭ ءتۇر-الپەتىن دە ەسىنە تۇسىرە الماي ساعىنىش سارىندارىندا كۇن كەشىپ كەلە جاتقاندىعى. مايرا ماعجان اۋىلى سارىتوماردىڭ قىزى ەكەن. ساپان اعامىزدىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەت ءتالىمدەردى وسىناۋ جاعداياتپەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى.
ءبىر قىزىعى, ءوزىمىز وتىز جىلدان استام تانيتىن ساپان قاجىباي ۇلىنىڭ ءون-بويىنان, ءجۇرىس-تۇرىسىنان, اڭگىمە-اۋانىنان جەتىمدىك ءىزىن ءبىر ءسات تە بايقاماپپىز. جان-جاعىن جادىراتىپ جۇرەتىن اعامىز, مەنىڭ ويىمشا, ءوزىمىزدىڭ ۇلى حالىققا ءتان ۇرپاق قامىن جوعارى قوياتىن رۋحاني قاينارلاردان ءنار الىپ, قۋاتتانعان باقىتتى جاندار قاتارىندا. اتاسى رامازان مەن اجەسى قايىرجاننىڭ مەيىر-مارحاباتى, ىنتا-ىقىلاسى ءسابي ساپاننىڭ ۇستىندە بولدى. قولعا ىلىككەن تاعامنىڭ ءتاتتىسىن نەمەرەسىنىڭ اۋزىنا توسىپ, كيىمنىڭ ەڭ ءتاۋىرىن وسىنىڭ ۇستىنە جاپسىردى. ءسويتىپ, بۇرىنعى چكالوۆ اۋدانىنداعى شۇڭقىركولدە تۋىپ, تاقىرشاقساي اۋىلىندا ءوسىپ-ونگەن ساپاندى اتا-اجەسى وڭى مەن سولىن تانىپ بىلگەنشە باۋىرىنا پەرىشتەدەي باسىپ ۇستادى. جاي ۇستاعان ەمەس... قايىرجان اجەنىڭ بۇكىل انالارىمىزعا ءتان مىنا ولەڭ جولدارىن وقىپ كورسەك, ءبىراز جايدى زەردەلەرمىز:
ەرمەكپەن ساپان بالا بىردەي جاسىڭ,
ارنارسە ەسكە تۇسەر وتىرعانسىن.
ۇستىنەن ونىنشىنىڭ
ءتورت جىل وقىپ,
اپاڭدى كۇنى ەرتەڭ اسىرارسىڭ.
امان ءجۇر قايدا جۇرسەڭ,
بالاپانىم,
ىسىنە ءبىر اللانىڭ كەلمەس قالىم.
ۇشىرعان ءوز قولىمنان
كوك قارشىعام,
دابىلداپ كوككە قاراپ
وتىرعانىم...
سول ساپان «ۇستىنەن ونىنشىنىڭ ءتورت جىل وقىپ», الماتىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ قارجى-نەسيە ءبولىمىن ۇزدىك ءبىتىردى. ارنايى جولدامامەن تۋعان ەلگە ورالىپ, كوكشەتاۋ وبلىستىق قارجى باسقارماسىنا ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە ورنالاستى. ەڭبەكقورلىعىمەن, تاباندىلىعىمەن, شيرىعىپ وسكەن بولمىسىمەن ارىپتەستەر قۇرمەتىنە بولەنىپ, جاقسى اتى شىعا باستادى. قىزمەت ساتىسىندا جوعارىلادى.
اعامىز «ءوزىم بولدىم, ءوزىم تولدىمنىڭ» ادامى ەمەس. ءىس ۇستىندە قامقورلىق تانىتىپ, اقىل قوسىپ, تاجىريبە ءبولىسكەن باسقارما باسشىلارى الەكسەي چەرەباەۆتىڭ, رۇستەم شەريازدانوۆتىڭ, قايىرجان ءسابيتوۆتىڭ تاربيە-ءتالىمىن اۋزىنان تاستامايدى. ويتكەنى, وسى قاسيەتتەر ءوزى دە باسشى بولعان جىلدارى الدىنان شىعىپ, كومەك-تىرەنىشكە اينالعانىن قالايشا ۇمىتار.
اسىرەسە, كوكشەتاۋ تەمىرجول بولىمشەسىنىڭ كاسىپوداق كوميتەتىنە جاۋاپتى حاتشى بولىپ اۋىسقان جاس جىگىت ادامدارمەن ءتىل تابىسۋ, سولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قورعاۋ سياقتى سان قىرلى جۇمىستا ىسكەرلىك قابىلەتىن بارىنشا تانىتا ءبىلدى. بەينەلەپ ايتقاندا, مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت دەگەنگە كەلىڭكىرەيتىن تەمىرجول سالاسىنداعى مىڭداعان ادامنىڭ مۇددەسىن جوعارى ۇستاۋ, قالىپتى تىرشىلىگىن قالىپتاستىرۋ استە وڭاي شارۋا ەمەس دەسەك كەرەك. سول جىلدارى كوكشەتاۋ تەمىرجول بولىمشەسىنىڭ ەڭبەكتەگى تابىستارى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك-مادەني تۇرمىستاعى جەتىستىكتەرى بايتاق ەلىمىزگە وزات تاجىريبە رەتىندە تاراتىلعانىنا جۇرتشىلىق كۋا. تەمىرجولشىلار سارايىنىڭ دۋمانى تارقامايتىن. سىرتقى پاركتە بالالاردىڭ تەمىرجول ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇردى. اكىمشىلىك تاراپىنان تۇرعىن ۇيلەر, جاتاقحانالار سالىنعانى دا ەسىمىزدە. بۇل ىستەردە كاسىپوداق جەتەكشىسى ساپان جاپاروۆتىڭ قول ءىزى, جاڭاشىل باستاماشىلدىعى بارىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
ارقاشان قاراپايىم, جۇمىسىنا ادال ازامات ءوزىنىڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتى دەپ اتالاتىن ۇلكەن ءۇيدىڭ كادرلىق رەزەرۆىندە تۇرعانىن بىلمەگەن دە شىعار. ولاي دەيتىنىمىز, ساپان قاجىباي ۇلى كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتى جانىنداعى پارتيا كوميسسياسىنا شاقىرىلعاندا ازار دا بەزەرگە تۇسكەنىن ايتادى قاتارلاستارى. بىراق, پارتيالىق ەتيكا, ءوزىنىڭ تابيعي قاسيەتىنە ساي وسىناۋ اۋزىنان جالىن شاشقان كوميسسيادا اتانداي سەگىز جىل ءمىنسىز قىزمەت اتقاردى. مۇنداعى تالاپتىڭ كۇشتىلىگىن ساپان اعامىزدىڭ ەكى بىردەي سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ قاھارلى باسشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەنىمەن-اق دالەلدەۋگە بولادى.
بيىك بەدەل يەسىنە 1985 جىلى ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەت ۇسىنىلىپ, وبلىستىق ساقتاندىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعىنا جوعارىلاتىلدى. مۇندا دا 13 جىل قاتارىنان ۇزبەي ەڭبەكتەنگەن ساپان جاپاروۆ ىرگەلى وزگەرىستەرگە جول اشىپ, كوكشەتاۋدىڭ بەدەلىن اسقاقتاتتى. ول باسقارعان وبلىستىق باسقارما 1989 جىلعى بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ قورىتىندىسىمەن كسرو قارجى مينيسترلىگى مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىمەن, ءبىرىنشى دارەجەلى اقشالاي جۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى. ولكەدە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي وقيعا بولعان ەمەس. وبلىستا ەشكىم ءمىنىپ كورمەگەن جاپونيانىڭ جەلدەي ەسكەن «تويوتو» اۆتوكولىگىن قىزمەت بابىندا ەرتتەپ مىنگەن دە وسى ساپان اعامىز ەدى.
كوپشىلىك كوكشەتاۋدىڭ قاق ورتاسىندا وبلىستىق ساقتاندىرۋ باسقارماسىنىڭ زاماناۋي ساۋلەتتەگى بەس قاباتتى عيماراتى بوي كوتەرگەندە قايران قالعان. بۇل دا ساپان قاجىباي ۇلىنىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىق يىسكەمەگەن باقىتتى كۇندەرى ەكەنى داۋسىز. كوپتەگەن اۋدانداردا مەكەمەلىك عيماراتتار تۇرعىزىلدى. بۋراباي كۋرورتتى ايماعىندا 50 ورىندىق شيپاجاي قۇرىلىسى اياقتالۋعا تاقاعاندا كوكشەتاۋ وبلىسى جابىلىپ, جۇمىستىڭ اياقسىز قالعانى عانا وكىنىشتى. ۋاقىت ىرعاعىنداعى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تالاپ-تالعامى باسقاشا بولىپ شىقتى.
ساپان جاپاروۆ وبلىس جابىلعاندا بەدەلىن ساۋدالاپ, باسقا جاقتان قىزمەت ىزدەمەدى. سول 1999 جىلدان كوكشەتاۋ قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ باستىعى دارەجەسىندە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ يگى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, ايانباي ەڭبەكتەندى. زەينەتكەرلىككە شىققانىمەن ۇيدە قاراپ وتىرا المايتىن اعامىز قالالىق اكىمدىكتىڭ شاقىرۋىمەن قازىر دە اكىمدىك قاراۋىنداعى ديسپەتچەرلىك قىزمەتتى اتقارۋدا.
...كوكشەنىڭ كوكورىم كوشەسىندە بۇگىن دە كەزدەستىك. ىقىلاس-ىنتا توگىپ, اقجارقىن كەيىپپەن اماندىق ءبىلدى دە «ال, جۇمىسىڭا تارت» دەدى. ۋاقىتتىڭ قادىرىن ءبىل دەگەنى. سايران جەڭگەمىزدەن ايىرىلعانىمىزعا كوپ بولا قويعان جوق. اسىقتاي ۇلدارى رۋسلان مەن سەرجانىنا تاۋبە قىلاتىن اعامىز كوڭىلدىڭ كولەڭكەسىن بايقاتپادى...
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
كوكشەتاۋ.