ءاۋ باستا ءوزىنىڭ قىزمەت ەتۋ ءۇردىسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇنتتاۋ مەن قازاق قوعامىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي ارالاسۋعا, تاۋەلسىزدىكتى كوكسەگەن حالىقتى جاقسىلىققا شاقىرىپ, جاماندىقتان جيرەندىرۋگە باعىت الىپ باستاعان «الماتى اقشامى» باسىلىمىنا 25 جىل تولىپ وتىر. «مىڭ جاساعان شاھاردىڭ شامشىراعىنا» اينالعان باسىلىمنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنا وراي گازەتتىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى قالي سارسەنبايمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
«الماتى اقشامى» گازەتىنە – 25 جىل
ءاۋ باستا ءوزىنىڭ قىزمەت ەتۋ ءۇردىسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇنتتاۋ مەن قازاق قوعامىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي ارالاسۋعا, تاۋەلسىزدىكتى كوكسەگەن حالىقتى جاقسىلىققا شاقىرىپ, جاماندىقتان جيرەندىرۋگە باعىت الىپ باستاعان «الماتى اقشامى» باسىلىمىنا 25 جىل تولىپ وتىر. «مىڭ جاساعان شاھاردىڭ شامشىراعىنا» اينالعان باسىلىمنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنا وراي گازەتتىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى قالي سارسەنبايمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان باسىلىمنىڭ 25 جىلدىق مەرەيلى تويى قۇتتى بولسىن! «الماتى اقشامىنىڭ» جارىق كورۋ تاريحى قالاي باستالعان ەدى؟
– «بۇل ءان بۇرىنعىدان وزگەرەك» دەمەكشى, گازەتىمىزدىڭ وتكەلى وتىرعان تويىنىڭ ەرەكشەلىگى بولەك. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن قوعامدىق پىكىرلەردىڭ ورىستەپ تۇرعان كەزى عوي. سول كەزدەردە ۇلتتىق ماسەلەلەر, ەلدىك ماسەلەلەر الدىڭعى قاتارعا شىقتى. جۇرتتىڭ قايتا قۇرۋ لەبىمەن دەموكراتيا مەن جاريالىلىققا تالپىنىس جاسالىپ جاتقان ۋاقىت-تىن. وسى كەزدە قوعامدا بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ساياسي احۋال, يدەولوگيالىق احۋال – وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ ءورشي ءتۇسۋى مەن باسقاشا سيپات الۋى بۇل بىلايشا ايتقاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ حابارشىسىنداي بولدى.
سول ۋاقىتتا كۇن تارتىبىنە مەملەكەتتىك ءتىل, ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۋرالى ماسەلەلەر قويىلا باستادى. سونىڭ ىشىندەگى ءبىر ماسەلە قازاق تىلىندەگى قالالىق گازەت اشۋ بولدى. مىسالى, الماتى – قازاقستاننىڭ استاناسى. ال ەندى, وسى استانادا نەگە قازاق ءتىلدى كەشكى گازەت شىقپايدى دەگەن ماسەلە قويىلدى. بۇل ۇسىنىس مىنبەرلەردەن ايتىلدى, جەكەلەگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ماقالالارى كوپ شىقتى. سول كەزدەگى بيلىكتە وتىرعان قازاقستان باسشىلارى بۇل ماسەلەگە نازار اۋداردى. ويتكەنى, 86-شى جىلعى وقيعادان كەيىن ۇلتتىق ماسەلەلەرگە جول اشۋ كەرەك بولدى. جەلتوقساندا جاستاردىڭ ەرەۋىلگە شىعۋى دا ورتالىق بيلىكتىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرگە نەمقۇرايدى قاراۋىنان تۋعان جوق پا! سوندىقتان دا, بۇل جەردە ەشقانداي ساياسي-ۇلتتىق سيپات بولعان ەمەس ەدى. بۇل تەك قازاق ۇلتىنىڭ ءوز قۇقىعىن تالاپ ەتۋى عانا. سونداي تالاپتاردى قاناعاتتاندىرۋدىڭ ءبىر شاراسى وسى قالالىق گازەتتى جارىققا شىعارۋ بولدى.
1989 جىلى ناۋرىزدا الماتىدا ايتىس ءوتتى. سوندا اسەلحان مەن ازىمبەكتىڭ ءسوز قاعىستىرۋىنا وسى «الماتى اقشامى» ارقاۋ بولدى. اسەلحان بىلاي دەيدى:
«راحمەت, قۇتتىقتاۋلار قاۋلار تاعى,
ايتسە دە باسىلمايدى داۋلار جاعى.
ايتەۋىر زيالىلار وقىپ ءجۇر عوي,
كۇنىگە «ۆەچەركادان» اۋدارمانى».
سوعان ازىمبەك مارقۇمنىڭ ج ۇلىپ الىپ بەرگەن جاۋابى:
«جەڭەشە جىبەردىڭىز وتالدىرىپ,
شىن قاينى اسەلحانعا اتاندىرىپ.
سول «اقشام», شىركىن, جەڭەشە, شىقسا قايتەر,
ءبولىنىپ ءوز الدىنا وتاۋ قۇرىپ؟ – دەيدى.
«وتاۋ بولىپ» دەيتىن سەبەبى, ول كەزدە «الماتى اقشامى» «ۆەچەرنيايا الماتىنىڭ» ىشىندە قوسىمشا بولىپ شىعاتىن. 1988 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ. مىنە, وسىنداي قوعامدىق پىكىردىڭ قوزعاۋىمەن, وعان بيلىكتىڭ كوڭىل بولۋىمەن «الماتى اقشامى» ءوز الدىنا وتاۋ بولىپ جەكە شىققان ەدى.
– بۇل باسىلىم ءوز وقىرمانىنا نەسىمەن ىستىق دەپ ويلايسىز؟
– «الماتى اقشامىنىڭ» ەرەكشە ىستىق بولاتىنى, قىمبات بولاتىن سەبەبى ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ادامداردىڭ جازدىرىپ وقيتىندىعى. بۇل – قازىرگىدەي قاپتاعان گازەتتەر شىعاتىن زاماندا ەمەس, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرساۋىندا وتىرعان كەزەڭدە شىققان گازەت بولعاندىعىنان. ودان كەيىن «انا ءتىلى», «تۇركىستان» اپتالىقتارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىعا باستادى.
الماتىنى ساعىنبايتىن پەندە جوق. ءالى كۇنگە دەيىن ىشتەگى جۇرت تا, سىرتتاعىسى دا «الماتىم» دەپ قارايدى دا وتىرادى. الماتى – قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ بايىرعى مەكەنى! الاش زيالىلارىنىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى جەر. كەشەگى احمەت بايتۇرسىنوۆ جۇرگەن جەر, ساكەن سەيفۋللين كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان كەزدە بۇكىل ەل بۇرىلىپ قاراپ تۇرعان قالا. تەكتىلەر مەن تاۋ تۇلعالى ازاماتتاردىڭ رۋحى جاڭعىرىپ تۇرعان جەردە ۇلتتىق قۇندىلىق ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلىپ, قالالىق قازاق ءتىلدى باسىلىمنىڭ جارىققا شىعۋى زاڭدى قۇبىلىس ەدى.
«الماتى اقشامى» العاشقى جارىق كورگەن كەزىنەن باستاپ مەملەكەتتىك, ۇلتتىق, رۋحاني ماسەلەلەرگە باتىل بەت بۇردى. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتىك شاعىمىزدا گازەت ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەردىڭ الدى قاپتاعان كەزەك بولاتىن. ەل ەنتەلەپ «ۆەچەركانى» الۋعا اسىعۋشى ەدى. قالادا نە جاڭالىق بولىپ جاتىر, كينوتەاترلاردا نەندەي قويىلىم بولادى, سونىڭ ءبارىن بىلگىمىز كەلەتىن. كەيىننەن سونداي كۇي «الماتى اقشامىنىڭ» باسىندا دا بولدى.
– ءوز الدىنا وتاۋ تىككەندە باسىلىم بىردەن «الماتى اقشامى» بولىپ كەتتى مە, الدە باسقا دا اتاۋلار ۇسىنىلدى ما ەكەن؟
– گازەتتىڭ اتاۋى جونىندە دە سول كەزدە ءبىراز تارتىس بولعان. «كەشكى الماتى» دەپ اتايىق دەۋشىلەر دە تابىلعان. كەي كىسىلەر «اقشام» دەگەن ءدىني اتاۋ عوي دەپ, ءدىني سيپات بار دەپ ات-تونىن الا قاشقان ساتتەر دە بولعان. ەندى ءبىر قىزىعى, گازەتتىڭ اتاۋىنان ۇركىپ وتىرعان كەي ادامدار سول كەزدىڭ وزىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «اقشام» دەگەن سەنبىلىك بەت شىعاتىنىن قاپەرگە دە الماعان. سونى كورمەگەندەي بولىپ, جوق جەردەن سەكەمشىلدىك تانىتقانىمەن, ۇلكەن تارتىسپەن ايتەۋىر گازەتتىڭ اتاۋى «الماتى اقشامى» دەپ اتالعان ەدى. بۇل رەتتە دە زيالى قاۋىم ءوزىنىڭ جەڭىسىنە جەتتى.
– كەشەگى «اقشام» مەن بۇگىنگى «اقشامنىڭ» اراسىندا نەندەي وزگەرىستەر بار؟ كىمدەر باسقاردى, قانداي جاڭا ايدارلار پايدا بولدى؟
– «الماتى اقشامى» العاشقى نومىرىنەن باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ ادەمى ءۇردىسى مەن حالىقشىل ۇستانىمىن جالعاستىرىپ كەلە جاتىر. گازەتتىڭ العاشقى رەداكتورى يسلامعالي بەيسەباەۆ دەگەن ازامات, ودان كەيىنگى رەداكتورى ەرعالي ساعات قازاقتىڭ تانىمال قالامگەرلەرى, ەلجاندى, ۇلتىن سۇيەر ازاماتتار. قۇدايعا شۇكىر, گازەت ءالى سول ءوز جولى, ءوز ۇردىسىمەن كەلە جاتىر.
گازەتتىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرى, بەرتىن كەلە پايدا بولعان تاقىرىپتارى ول ءوز الدىنا ءبىر توبە اڭگىمە. قازىر اپتاسىنا 60 بەتپەن, مەنەدجمەنتتىك تالاپتارعا ساي, جاڭاشا ديزاينمەن كوركەمدەلىپ جارىققا شىعۋدا. ءار گازەتتىڭ ءوز وقىرمانى بولادى, قازىر مەنىڭ قۋاناتىنىم, الماتىلىق زيالى قاۋىم دا بۇل باسىلىمعا بەت بۇردى. الماتى – قارجى مەن ءتۋريزمنىڭ, مادەنيەتتىڭ استاناسى دەسەك, قازاقتىڭ ءبىرشاما زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن تۇلعالى ازاماتتارى وسى قالادا تۇرادى. ال ەندى وسىنداي ادامداردىڭ ءبىزدىڭ گازەتتىڭ وقىرمانى بولۋىنىڭ ءوزى دە ءبىر باقىت. «زيالىنىڭ ءسوزى» دەگەن ايدارىمىز بار, وسى ايدار بويىنشا كوپتەگەن قالامگەرلەرىمىز گازەتكە اتسالىسادى, وي ايتادى, يدەيا, پىكىرىن ورتاعا سالادى. قادىر مىرزا-ءالى اعامىزدىڭ ءوزى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا وسى گازەتتە جۇمىس ىستەپ كەتتى.
گازەت ۇجىمى ماقساتتى تۇردە ءىس اتقارۋىنىڭ ارقاسىندا دەمەۋشىلەر تاۋىپ «الماتى اقشامى» كىتاپحاناسى» دەگەن سەريامەن ءبىراز كىتاپتاردى جارىققا شىعارىپ ۇلگەردىك. ونىڭ ىشىندە وزىمىزدە قىزمەت ەتەتىن جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ شىعارماشىلىعى بار, بەلگىلى ادامداردان ءاسانالى ءاشىموۆ, قادىر مىرزا-ءالى, سوسىن الماتىنى باسقارعان باسشىلار تۋرالى «الماتىنى باسقارعاندار» دەگەن سەكىلدى كىتاپتار شىقسا, ءدال وسى ۋاقىتتا ءسابيت ورازبايدىڭ «ءومىردىڭ ءوزى – تەاتر» اتتى كىتابى جارىق كورىپ وتىر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل – گازەت جۋرناليستەرىنىڭ تەك اقپارات بەرىپ قانا قويماي, ءاربىر ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىن ەركىن قولدانىپ وتىرعانىن جانە ءار تاراپتا ىزدەنىس ۇستىندە ەكەنىن كورسەتەدى.
– ءيا, «الماتى اقشامى» جان-جاقتى اقپاراتپەن قاتار ءومىردىڭ وزىنەن ساراپتالعان, تالاي تاجىريبەنىڭ تەزىنەن وتكەن ساليقالى دۇنيەلەرىمەن دە وقىرمانىن باۋراپ وتىرعانى راس. ەلدىڭ وي-ورەسىن كوتەرەتىن ەڭ اۋەلى ءباسپاسوز ەكەنىن وسىندايدا ەرىكسىز مويىندايسىز.
– ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى قالىپتاستىرۋدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ءجيى ايتىپ ءجۇر. نەگە دەسەڭىز – حالىق ءوسۋى كەرەك, حالىقتىڭ ءبىلىمى, بىلىگى جوعارىلاۋى كەرەك. حالىقتىڭ سانىمەن قاتار ساپاسى دا ارتۋى ءتيىس. ءبىلىمدى, بىلىكتى ەل الىسقا بارادى. مىنە, حالىقتىڭ رۋحاني دەڭگەيى جوعارى بولۋىنا سول سەبەپتى ەلباسى ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا «ماڭگىلىك ەل» دەگەن يدەيانى نەگە كوتەردى؟ «ماڭگىلىك ەلدى» وسىنداي ينتەللەكتۋالدى ادامدار عانا جاساي الادى, بۇل قاعيدانى جۇزەگە اسىرۋ ءبىلىمى, بىلىگى باي, پاراسات-پايىمى زور ادامدارى بار ەلدىڭ عانا قولىنان كەلەدى. بۇل يدەيانى قالىپتاستىراتىن دا, دامىتاتىن دا, جۇزەگە اسىراتىن دا ءداستۇرلى باسىلىمدار.
اڭگىمەلەسكەن
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.