بۇگىنگى تاڭدا سۋديا سوت iستەرiن قاراۋ كەزiندە زاڭدىلىقتى بۇرمالاعانى, سۋديا ادەبiنە قايشى كەلەتiن تەرiس قىلىق جاساعانى, ەڭبەك ءتارتىبىن ورەسكەل بۇزعانى ءۇشىن تارتiپتiك جاۋاپكەرشiلiككە تارتىلۋى مۇمكىن. سوت توراعالارى جانە سوت القالارىنىڭ توراعالارى لاۋازىمدىق مiندەتتەرiن تيiسiنشە ورىنداماعانى ءۇشىن تارتiپتiك جاۋاپتىلىققا تارتىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى سوت بيلىگىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش نەگىزگى تارماعىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ, ونىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتىپ, سۋديالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتتى. وسىلايشا سوتتار پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن تۇراقتى قىزمەتكە تاعايىندالاتىن, تاۋەلسىزدىگىن كونستيتۋتسيا مەن زاڭ قورعايتىن سۋديالاردان تۇرادى. ال سۋديانىڭ اۋىستىرىلمايتىندىعى, تاۋەلسىزدىگى مەن وعان ەشكىمنىڭ تيىسپەۋى سوت بيلىگى دەربەستىگىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
سۋديانىڭ وسىنداي بيىك ءمارتەبەسى وعان جۇكتەلگەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىككە بايلانىستى. ونىڭ شىعارعان شەشىمى ادامنىڭ تاعدىرىنا, ءال-اۋقاتىنا, ەلدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ جاعدايىنا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان, مەملەكەت ناقتى ادامعا وسىنداي جوعارعى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتا وتىرىپ, سوعان لايىقتى بيىك مارتەبە بەرىپ, ودان جوعارى كاسىبيلىكتى, ونەگەلى مىنەز-ق ۇلىقتى تالاپ ەتەدى, ول بۇل تالاپتارعا ساي كەلمەسە, مەملەكەتتىڭ ونى وسى مارتەبەسىنەن ايىرۋعا جەتكىلىكتى زاڭدى نەگىزدەرى, مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا سۋديانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوزدەلگەن. مۇنداي ءتارتىپ ولاردى تەرىس قىلىق جاساۋدان ساقتاۋ, سۋديالار كورپۋسىن سۋديا بولۋعا لايىقتى ەمەس ادامداردان تازارتۋ قىزمەتىن اتقارادى.
سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگى ينستيتۋتى بارلىق قۇقىقتىق جۇيەلەردە كەزدەسەدى. حالىقارالىق سۋديالار قاۋىمداستىعى سوت بيلىگىنىڭ بەدەلى مەن سۋديالار تاۋەلسىزدىگىن جان-جاقتى نىعايتا وتىرىپ, سونىمەن بىرگە سۋديالارعا تارتىپتىك ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى. سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى, تيىمدىلىگى مەن ءرولى تۋرالى ەۋروپا كەڭەسى مينيسترلەر كوميتەتى ۇسىنىمدارىنىڭ VI ءپرينتسيپى مىناداي: «سۋديالار ءوز مىندەتتەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارماسا نەمەسە تارتىپتىك بۇزۋشىلىقتار ورىن السا, سوت ورگاندارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە زيان كەلتىرمەيتىن بارلىق قاجەتتى شارالار قولدانىلۋعا ءتيىس».
مەملەكەت سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلە, ونى قۇقىقتىق رەتتەۋگە باسا نازار اۋدارادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا 2012 جىلى 16 اقپاندا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس سۋديالاردىڭ تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القالارى جويىلىپ, سۋديالارعا قاتىستى تارتىپتىك ىستەردى قاراۋ وكىلەتتىگى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەن ءبىر ورتالىق ورگان – سوت جيۋريىنە بەرىلدى. بۇل – سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگى ينستيتۋتىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى.
سوتتىڭ تارتىپتىك جۇيەسى سۋديالاردىڭ ادىلدىگىن ءارى تاۋەلسىز سوت ءبيلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ەگەر تارتىپتىك جۇيە ونى تەرىس پايدالانۋعا, تارتىپتىك جازانى نەگىزسىز قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولسا, وندا سۋديا لاۋازىمىنا لايىقتى ادامداردىڭ تاعايىندالۋىن جانە ولاردىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن باسقا زاڭدى كەپىلدىكتەر جوققا شىعارىلادى. سەنىمدى, ايقىن, ءادىل جانە تەرىس پايدالانۋعا جول بەرمەيتىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك جۇيەسى عانا سۋديانىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعايدى.
بۇگىنگى تاڭدا سۋديا سوت iستەرiن قاراۋ كەزiندە زاڭدىلىقتى بۇرمالاعانى, سۋديا ادەبiنە قايشى كەلەتiن تەرiس قىلىق جاساعانى, ەڭبەك ءتارتىبىن ورەسكەل بۇزعانى ءۇشىن تارتiپتiك جاۋاپكەرشiلiككە تارتىلۋى مۇمكىن. سوت توراعالارى جانە سوت القالارىنىڭ توراعالارى لاۋازىمدىق مiندەتتەرiن تيiسiنشە ورىنداماعانى ءۇشىن تارتiپتiك جاۋاپتىلىققا تارتىلادى. سوت ءجيۋريى 2012 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ جۇمىسقا كىرىستى. سول كەزدەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 70 سۋديا مەن سوت توراعالارى تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلدى, ونىڭ ىشىندە 40 اۋداندىق (قالالىق) سوت سۋديالارى, 6 وبلىستىق سوت سۋديالارى, 18 اۋداندىق (قالالىق) سوت توراعالارى, 1 وبلىستىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى, 4 وبلىستىق سوت توراعاسى, 1 جوعارعى سوت سۋدياسى. كورىپ وتىرعانداي, تارتىپتىك جۇيە الدىندا بارلىق ساتىداعى, بارلىق لاۋازىمداعى سۋديالار بىردەي, زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن سۋدياعا ونىڭ كىناسىنە ساي تارتىپتىك شارا قولدانىلادى. وسىلايشا, جوعارىدا اتالعان سۋديالار مەن سوت باسشىلارىنا 19 ەسكەرتۋ, 36 سوگىس بەرىلسە, 2 سۋديا قىزمەتىندە قالدىرىلىپ, سوت توراعاسىن, سوت القاسى توراعاسىن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۇرىندە تارتىپتىك جازا قولدانىلدى. ال 16 سۋدياعا دا قىزمەتىنەن بوساتۋ تۇرىندە تارتىپتىك جازا قولدانىلدى.
سۋديالار مەن سوت توراعالارى نەگىزىنەن سوت ىستەرىن قاراۋ كەزىندە زاڭدىلىقتى بۇزعانى ءۇشiن (60%) تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلعان, كەيبىر جاعدايلاردا سۋديا ادەبiنە قايشى كەلەتiن تەرiس قىلىق جاساعانى ءۇشiن (15%), ەڭبەك ءتارتىبىن ورەسكەل بۇزعانى ءۇشiن (10%), سونداي-اق سوت توراعاسى, سوت القاسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتىك مىندەتتەرىن تيىسىنشە ورىنداماعانى ءۇشىن (15%) تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلعان. جەرگىلىكتى جەرلەردە تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القالارى مەن بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق ورگان جۇمىس ىستەيتىن قازىرگى كەزدە سۋديالارعا تارتىپتىك جازا قولدانۋ تۋرالى شەشىمدەر 3,7 ەسە ازايدى.
سونىمەن, سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپتىلىعى ينستيتۋتىن بارلىق سوت ساتىلارى سۋديالارىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق القالى ورگان رەتىندە قۇرۋ ءوزىن اقتاپ, رەسپۋبليكانىڭ تارتىپتىك جۇيەسىنە وڭ ىقپال ەتتى دەۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە, سوت ءجيۋريىنىڭ تاجىريبەسى سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. تارتىپتىك تەرىس قىلىق ۇعىمىن انىقتاپ, ونى زاڭ تۇرىندە بەكىتۋ, سونداي-اق سۋديالاردى تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتۋ نەگىزدەرىن بارىنشا ايقىن انىقتاۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, زاڭدا ەرەجەلەر تىم جالپىلاما بەرىلگەن: سوت ىستەرىن قاراۋ كەزىندە جول بەرىلگەن زاڭ بۇزۋشىلىق, سۋديا ادەبiنە قايشى كەلەتiن تەرiس قىلىق, ەڭبەك ءتارتىبىن ورەسكەل بۇزۋ دەپ قانداي ارەكەتتى تانۋعا بولاتىنى انىق جازىلۋى ءتيىس.
سوت ءجيۋريىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىزمەتى – سۋديانىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن انىقتاۋ. 2007 جىلدان بەرى 31 سۋديانىڭ كاسىبي جارامسىزدىعى تانىلىپ, ولار سۋديا قىزمەتىنەن بوساتىلدى, 35 سۋدياعا قاتىستى ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. زاڭ بويىنشا سوت تورەلiگiن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى تومەن نەمەسە سوت iستەرiن قاراۋ كەزiندە زاڭدىلىقتى ۇدايى بۇزۋعا جول بەرگەن سۋدياعا قاتىستى ونىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ ماسەلەسى تۋىندايدى.
سونىمەن بىرگە, زاڭدا «سوت تورەلiگiن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تومەن ساپاسى» مەن «سوت iستەرiن قاراۋ كەزiندە زاڭدىلىقتى ۇدايى بۇزۋ» دەگەن تۇجىرىمداردىڭ مازمۇنى اشىلماعان, ال بۇل سوت باسشىلارىنىڭ ولاردى ءارتۇرلى تۇسىنۋىنە اكەپ سوقتىرىپ, سۋديا تاۋەلسىزدىگى قاعيداتىن ساقتاۋعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسى ارتا تۇسۋدە, اسىرەسە 2010 جىلى رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ جالپى سانى قىسقارتىلعاننان كەيىن, ءتىپتى تاجىريبەلى سۋديالاردىڭ ءوزى كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ نىساندارىنا اينالدى. سوت ءجيۋريى سۋديالىق قىزمەت ءوتىلى ءبىر جارىم (1 جىل 6 اي) جىلدان باستاپ 20 جىلدان اساتىن سۋديالاردىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىن قاراعان.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سۋديانىڭ قىزمەتىن «جوعارى» جانە «تومەن» كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالاۋعا بولمايدى, ولار سۋديانىڭ كاسىبيلىگىن كورسەتپەيدى. ءىس جۇزىندە «ساپا» كۇشى جويىلعان جانە وزگەرتىلگەن سوت اكتىلەرىنىڭ سانى بويىنشا انىقتالادى, ال ونداي كۇشىن جويۋ مەن وزگەرتۋلەر شىنىمەن زاڭدى بىلمەۋدىڭ, ونى دۇرىس قولدانا الماۋدىڭ, ياعني كىنالى ارەكەتتىڭ سالدارى بولۋى مۇمكىن, سونداي-اق ولار دالەلدەمەلەردى باعالاۋعا بايلانىستى سوت قاتەسىنە, زاڭنامانىڭ نەمەسە سوت پراكتيكاسىنىڭ وزگەرۋىنە جانە ت.س.س. وبەكتيۆتى نەمەسە سۋبەكتيۆتى كىنالى ەمەس ارەكەتتىڭ دە سالدارى بولۋى مۇمكىن. سۋديانىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن انىقتاۋ جونىندەگى ماتەريالداردىڭ 75 پايىزى ء(تورت ماتەريالدىڭ ۇشەۋى) مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتاردا, سونداي-اق قالالاردا ورنالاسقان سوتتاردا جۇمىس ىستەيتىن سۋديالارعا قاتىستى كەلىپ تۇسكەن. بۇل سوتتاردا, ادەتتە, جۇكتەمە وتە جوعارى بولادى ءارى اسا اۋىر ساناتتاعى ىستەر قارالادى.
سۋديانىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ ولشەمدەرىن زاڭدا انىق بەلگىلەپ, ءبىر ىزگە سالۋ قاجەت. سونداي-اق, قازىرگى كەزدە زاڭدا سۋديانىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ بويىنشا ءۇش ءتۇرلى شەشىم قابىلداۋ كوزدەلگەن, ولار: سۋديانىڭ اتقاراتىن لاۋازىمىنا سايكەستىگى تۋرالى, سۋديانىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداۋ تۋرالى, سۋديانىڭ كاسىبي جارامسىزدىعىنا وراي اتقاراتىن لاۋازىمىنا سايكەس كەلمەيتىنى تۋرالى شەشiم. سۋديانىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ بويىنشا زاڭدا باسقا دا شەشىمدەر تۇرلەرىن قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى, سۋديانىڭ ماماندانۋىن اۋىستىرۋ, تومەنگى ساتىداعى نەمەسە باسقا سوتقا اۋىستىرۋ, سۋديانى بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋعا جىبەرۋ (مامانداندىرىلعان ماگيستراتۋرانىڭ تۇلەكتەرى ءۇشىن), جالاقىسى ساقتالماي نەمەسە ءىشىنارا ساقتالىپ, سۋديا وكىلەتتىگىن ۋاقىتشا توقتاتا تۇرىپ, ءبىر جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە وقۋعا جىبەرۋ جانە ت.س.س.
سونىمەن بىرگە, سۋديانىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋمەن تارتىپتىك ورگاننان بولەك – جەكە ورگان اينالىسۋعا ءتيىس, ول سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىن جان-جاقتى تەكسەرۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, سۋديانىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋى كونكۋرستىق ىرىكتەۋدىڭ كەمشىلىكتەرىن, نە سۋدياعا ءتيىستى جۇمىس جاعدايىنىڭ جاسالماۋىن, وعان ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن تۇراقتى نەگىزدە ارتتىرۋعا مۇمكىندىكتىڭ بەرىلمەۋىن (ياعني تاعى دا جۇكتەمەنىڭ تىم كوپ بولۋىن) كورسەتەدى.
سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپتىلىعىن ناقتى قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەتتىلىگى سۋديا تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. وسى ماسەلەنىڭ دۇرىس شەشىلۋى: سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن, سوتتىڭ ادىلدىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە كۇمان كەلتىرەتىن تەرىس قىلىق جاساعان سۋديالاردان سوت جۇيەسىن تازارتۋعا; سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردى سۋديالاردىڭ قولىنداعى بيلىكتى تەرىس پايدالانۋىنان قورعاۋعا; ءوز پايداسىنا شىعارىلماعان سوت اكتىلەرىنە نارازى ادامداردىڭ نەگىزسىز ايىپتاۋىنان سۋديالاردى قورعاۋعا; سۋديالاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپتىلىعى تۋرالى ىستەردى قاراۋدىڭ وڭتايلى ءراسىمىن بەلگىلەۋگە ىقپال ەتەدى.
ءبىزدىڭ جانە باسقا دا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, تارتىپتىك جۇيە سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرە الادى. سوندىقتان, ونى رەفورمالاۋ كەزىندە سۋديانىڭ قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولاتىن ءادىل سوت تورەلىگىنە كەپىل بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن نازاردا ۇستاعان ءجون. سۋديالار مەن سوت ورگاندارى سۋديا ادەبىنىڭ ايقىن قۇقىقتىق ستاندارتتارىن باسشىلىققا الىپ, تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن ناقتى ارەكەتتەر مەن مىنەز-ق ۇلىق نىساندارىن بىلۋگە ءتيىس. ارينە, سۋديانىڭ تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن بارلىق ارەكەتتەردىڭ تولىق تىزبەسىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس, دەگەنمەن زاڭدا جاۋاپتىلىققا تارتۋدىڭ انىق نەگىزدەرىن بەكىتۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان الداعى سەزدە بۇل وزەكتى ماسەلەلەردىڭ دە ورتاعا سالىناتىندىعىنا كۇمان جوق.
مورياك شەگەنوۆ,
جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى,
سوت ءجيۋريىنىڭ توراعاسى.