ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى ءار كەز ايتىلعانمەن, ازىرشە يەك ارتارامىز – شيكىزات قانا. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى ەن بايلىقتىڭ ءتۇبى كورىنسە, تىعىرىققا تىرەلەرىمىز تاعى بەلگىلى. سوندىقتان مۇمكىندىك باردا ەكونوميكانىڭ وزگە دە سالالارىن دامىتقان دۇرىس.
وسى ورايدا قارجى ساراپشىسى, FINANCEkaz telegram-كانالىنىڭ اۆتورى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرىنە كوزىمىز ءتۇستى. كەيبىر ويلارى ەرسىلەۋ كورىنسە دە, وڭ جامباسقا كەلەتىن يدەيالارىن ەلدىڭ ەكونوميكاسىن وزگەرتۋ جولىندا سىناپ كورۋگە بولاتىن سەكىلدى. ول قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرا الاتىن بەس باعىتتى اتاعان ەكەن.
– دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جانە رەۆوليۋتسيالىق جولى بار. مۇناي كەن ورىندارىن اشۋدى, بارلاۋ مەن ءوندىرۋدى ەسەپكە الماساق, قازاقستان ەكونوميكاسى تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن بەرى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن عانا ءجۇرىپ كەلدى. دامۋدىڭ بۇل ءتۇرى كوپ ۋاقىتتى الادى. ونىڭ كەمشىلىگى دە وسىندا. ءالى كۇنگە دەيىن ەكونوميكانى ءتيىستى دەڭگەيدە ءارتاراپتاندىرا الماي كەلە جاتقانىمىز دا سوندىقتان. دەمەك, جاڭا يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت جەتتى, – دەيدى ول.
قارجى ساراپشىسى ەل ەكونوميكاسىنا ەرەكشە سەرپىن بەرە الاتىن سالانىڭ ءبىرى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن قاراستىرىپ وتىر. نەگىزى بۇل تۋرالى تالاي ايتىلدى دا. جوعارى دەڭگەيدە ءتۇرلى تاپسىرمالار دا بەرىلدى. راسىمەن دە, قازاقستاننىڭ اگرارلىق ەل اتاناتىنداي مۇمكىندىگى بار. اتتەڭ, سونى دۇرىس ۇيلەستىرە الماي كەلەمىز.
«اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى قازاقستاننىڭ ورتاشا جىلدىق ەكونوميكالىق وسۋىنە قوسقان ۇلەسى بولماشى عانا – 0,22 پايىز», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ حابارلاۋىنشا, ەكونوميكالىق سەكتورعا جاڭاشىلدىق اكەلەتىن باعىتتىڭ ءبىرى – جەردىڭ ەركىن نارىعى جانە گەندىك تۇرعىدان تۇرلەندىرىلگەن ونىمدەردى وسىرۋگە قاتىستى تىيىمداردى الىپ تاستاۋ.
– مۇنىڭ ەكەۋى دە الەمدە بار تاجىريبە. جەر نارىعىنىڭ اشىقتىعى كەز كەلگەن ەلدەگى اگرارلىق سەكتوردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى قۇرامداس بولىك سانالادى. ال گەندىك تۇرعىدان تۇرلەندىرىلگەن ونىمدەردى وسىرۋگە ءبىر كەزدەرى ارگەنتينا رۇقسات بەرگەن بولاتىن. ەگەر وسى ەكى قادام جاسالسا, قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە بولادى. سونداي-اق وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدە جاڭا عىلىمي ينستيتۋتتار, زەرتحانالار جانە باسقا دا كاسىپورىندار اشىلۋى مۇمكىن, – دەپ جازدى ول ءوزىنىڭ جەكە telegram-كانالىندا.
ا.چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكانى وزگەرتە الاتىن تاعى ءبىر جول – ماريحۋانانى زاڭداستىرۋ. كانادا 2018 جىلدىڭ قازان ايىنان بەرى ەسىرتكىنىڭ اتالعان ءتۇرىن زاڭداستىرىپ, تىڭ قادامعا بارعان الەمدەگى العاشقى ءىرى مەملەكەت اتاندى. ۇيەڭكى جاپىراقتى ەلدە قابىلدانعان جاڭا زاڭعا سايكەس, ماريحۋانانى وسىرۋگە, ساتۋعا, تۇتىنۋعا زاڭدى تۇردە رۇقسات بەرىلگەن.
– بۇل جاعداي ەلدىڭ قور نارىعىنا جانە ەكونوميكا سەكتورىنا ايتارلىقتاي كوپ ءوسىم اكەلدى. قازاقستاندا ماريحۋانا ءوسىرۋدى زاڭداستىرۋ ارقىلى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا بولادى جانە ول اگرارلىق سەكتورعا عانا ەمەس, قور نارىعىنا دا وڭ ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ماريحۋانانى زاڭداستىرۋ – الەم ەلدەرى ءجۇرىپ وتكەن جول. ەشقانداي تاڭسىق دۇنيە ەمەس. ءدال وسىنداي شەشىم قابىلداعان مەملەكەتتەردىڭ قانشالىقتى پايداعا كەنەلگەنىن كورىپ-بىلگەن وزگە ەلدەر زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇستىندە, – دەيدى ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرا الاتىن باعىتقا جۇرگىزۋشىسىز كولىكتەرگە رۇقسات بەرۋدى دە جاتقىزىپتى.
– قوستانايدان Tesla زاۋىتىن سالساق نەسى بار؟! ەگەر قازاقستان ورتاق پايدالانۋعا ارنالعان جولداردا جۇرگىزۋشىسىز ماشينالاردىڭ جۇرۋىنە الەم ەلدەرى ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ رۇقسات بەرسە, دۇنيەنىڭ ديدارى بىزگە اۋاتىنى انىق. وسىلايشا, جۇرگىزۋشىسىز ماشينالاردى پايدالانۋعا, سونداي-اق قازاقستانداعى اۆتوموبيل يندۋسترياسىن دامىتۋعا جانە IT-سالاسىن العا باستىرۋعا جول اشىلادى, – دەيدى ول.
بەسىنشى باعىت – سالىقتىق وفشور.
– ەۋرازيانىڭ كىندىك تۇسىندا تۇرساق تا, قىتاي مەن ەۋروپانى, ەۋروپا مەن قىتايدى جالعاستىراتىن ەل رەتىندە عانا باسىمدىققا يەمىز. ال اتالعان جول ارقىلى وتاندىق تاۋارلاردى الىپ ءجۇرۋ قيىنداۋ, ارينە. ەگەر سالىق زاڭناماسىن كريپتوۆاليۋتالاردى پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى تولىق ىرىقتاندىرساق, قازاقستاندا سالىقتىق وفشور, ياعني بيزنەس جۇرگىزۋگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىناتىن مۇمكىندىك تۋادى. بالكىم, باسىندا ەاەو اياسىنداعى سەرىكتەستەرگە عانا تارتىمدى بولارمىز. بىراق سالىقتىق ارتىقشىلىقتاردى دۇرىس ۇسىنعان جاعدايدا ەلدىڭ مۇمكىندىگى مولايادى. ايتپاقشى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى وسى مىندەتتى ويداعىداي ورىنداپ وتىر. قارجى سەكتورىنداعى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ قازاقستانعا كەلىپ, تىركەلۋىنەن وسىنى اڭعارۋعا بولادى. بىزدىڭشە, بۇل باسى عانا, – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
بىردەن ايتايىق, بۇل – ءبىر عانا ساراپشىنىڭ پىكىرى. سوندىقتان ايتىلعان دۇنيەلەردى اركىم ءارتۇرلى قابىلداۋى مۇمكىن.
– بۇل يدەيالاردى ورىنسىز سانايتىندار بار. بىرەۋلەر مۇنداي وزگەرىستەرگە قوعام دا, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار دا دايىن ەمەس دەر. بىراق ەكونوميكانى وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى. قازىر الەمنىڭ ءوزى جەدەل دامىپ جاتىر. سوندىقتان وزگەرىستەر كەزەڭى – جاڭا يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تاپتىرماس ۋاقىت ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق, – دەيدى ساراپشى.