ساعىندىرعان اۋىلىم

قوس شالقار – ورتاقكول مەن جال­تىرشادان جاز بويى اكەم شەلەك-شەلەك بالىق الىپ كەلەتىن. ءبىز ساپ-سارى التىنداي جالتىراعان بالىقتاردى قىزىقتاپ ءماز بولاتىنبىز. كۇزدە ۇيرەك, قاز اتىپ اكەلەتىن. قانسوناردا ءىز كەسىپ قويان اتاتىن. ءبىز كولدىڭ سىر­تىنداعى دوڭنەن بالا كەزىمىزدە جيدەك تەرەتىنبىز. ءارى قاراي ۇزىك-ۇزىك ورماندار كەتەدى. قويناۋلارى تولعان بۇلدىرگەن, ءيىسى مۇرىن جارعان ءتۇرلى گۇلدەر مەن جوڭىشقالى قالىڭ ءشوپ وسەتىن. ءبىر قىزىعى, ءاربىر ورمان مەن شوق اعاشتاردىڭ ءوز اتى بولاتىن. ولار – اماندىق قاجى قىستاۋى, ورتا-اعاش, تولەگەن, اقشالعىن, قوي­قامالعان, قاسقىرلى, قاسقاقوي, بوجبان, يتىكە, جۋالىشوق جانە ت.ب.

ايتىپ ءسوز جەتپەيتىن كوركەم دە, شۇرايلى ولكەمدى ۇنەمى ەسكە الامىن, ساعىنامىن. وسى ورمانداردىڭ ورنالاسقان جەرلەرىن اۋىل اقساقال­دارى جاڭىلماي, ءدوپ باسىپ ايتاتىن. قازىر ونى بىلەتىن ادامدار دا قالمادى. 

ءبىزدىڭ ورتاقكول اۋىلىنىڭ تاريحى 1932 جىلدان باستاۋ الادى. ول ورتاقكول كولحوزى بولىپ قۇرىلعان العاشقى ۇجىمشارلاردىڭ – ءبىرى. سول جىلى مەنىڭ اتام يمانباي قارا­جىگىت ۇلى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كولحوزعا مۇشەلىككە ءوتىپتى. شەشەم كامەش بايقاسقىزى وتىزىنشى جىلدارى ءبىزدىڭ اۋىلدا نە بولعانىن ايتىپ وتىراتىن. ول كەزدە ءوزى وتە جاس بولعانىمەن ۇلكەن كىسىلەردىڭ ايتقانى ەسىندە قالسا كەرەك. اشتىق جىلدارىندا اۋىلدا ادامداردىڭ ءىسىپ-كەۋىپ قايتىس بولعاندارىن ايتاتىن. انام شەشەسىنەن ءتورت جاسىندا ايىرىلىپتى. ناعاشى اتام ەكىنشى رەت 1932 جىلى قاراعاندىداعى جا­ڭار­قادان ءبىزدىڭ وڭىرگە اۋىپ كەلگەن اجەمىز ءبادي اقشالقىزىنا ۇيلەنەدى. ول كىسى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر ەكەن. ماعان توقىعان ادەمى الاشاسى ءالى كۇنگە ەلۋ جىل وتسە دە ءوڭىن بەرمەي كەلەدى. ول الاشانى مەن مەكتەپتە جۇرگەن كەزدە توقىعان ەدى جارىقتىق.

انامنىڭ ەڭ ۇلكەن اعاسى فازىل, جانىمبەت مىرزاباەۆ, مۇقىش قانا­فين, دالاباي بوجاقوۆ – تورتەۋىن 1937 جىلى «كونتررەۆوليۋتسيونەر, جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالامەن سوتتاپ جىبەرگەن.

وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ورتاقكول كولحوزىنىڭ جاس جىگىتتەرى مەحانيزاتورلىق كۋرستاردا وقىپ, اۋىلعا العاش قاشاۋ دوڭعالاقتى تراكتورلار ايداپ اكەلگەن. «فارزون», «ينتەرناتسيونال», كەيىن «ەلپۋلت», «كاتەرپليار» دەگەن ۇلكەن, جىلانبا­ۋىر تراكتورلار بولىپتى. بۇرىن ءبىر ءتىلدى سوقاعا ات, وگىز جەگىپ ماردىمسىز جۇمىس ىستەيتىن ديقان قاۋىمىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمايدى.

«ورتاقكول» كولحوزىنان فزۋ-عا («فابريچنو-زاۆودسكوە ۋچەنيچە­ستۆو») 1930-1950 جىلدارى جاس قىز­دار مەن جىگىتتەردى وقۋعا الىپ كەتكەن. التى ايلىق كۋرستاردا كاسىبي ما­ماندىققا وقىتادى. ونىڭىز اسكەرگە شاقىرعانمەن بىردەي, مىندەتتى تۇردە بارۋ كەرەك ءۇمىت مۇقىجانوۆا اپامىز سول جاقتا تۇرمىس قۇرىپ, ات­باسار دەگەن جەردە قالىپتى, ەلگە با­زارايىم, بازارالى دەگەن بالالا­رىن ەرتىپ كەلىپ ءجۇردى. سول وقۋعا بارعان فايزراحمان رامازانوۆ اعاي حابار-وشارسىز كەتتى. اناسى بيجا­مال ما­ماەۆا اجەم ولە-ولگەنشە اس-سۋىن دايىنداپ كۇتۋ بولدى. جاپ-جاس قىزدارىن فزۋ-عا جىبەرۋ اتا-انا­لارعا وڭايعا تۇسپەسە كەرەك, جانىم­بەت مىرزاباەۆ اعامىزدىڭ قىزى ۇمىتەتكەندى ەرتەڭ الىپ كەتەدى دە­گەن ءتۇنى, مەنىڭ اكەمنىڭ اعاسى با­زار كوكەمە ۇزاتىپ جىبەرىپتى. قىزدارى­نىڭ جات جەردە قاڭعىپ قالعانىن اتا-اناسى قالاماعان بولۋى كەرەك.

پرەسنوۆ اۋدانىنداعى قىرىق ءۇيلى ورتاقكول كولحوزىنان ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىسقا وتىزدان ارتىق ادام مايدانعا اتتانادى, سونىڭ ىشىن­دە اكەمنىڭ 1922 جىلى تۋعان اعاسى نازار يمانباەۆ, انامنىڭ ءتورت بىر­دەي اعالارى: جاعىپار بايقاسوۆ, قا­لي­نۇر قويلىباەۆ, قۇدايبەرگەن بايقاسوۆ, قاسىموۆ قامزالار بولدى. اكەمنىڭ اعاسى نازار يمانباەۆ اتتى اسكەر قۇرامىندا 106-ديۆيزيانىڭ 269-پولكىندە قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ قىزمەت ىستەگەن. 1942 جى­لى جيىرما جاسىندا ۋكراينادا «حار­كوۆ قازاندىعى» اتالعان قانتوگىستە حابار-وشارسىز كەتكەن. نەبارى 20 جاس­تا ەدى. اكەم كوزى تىرىسىندە قان­شا ىزدەسە دە ءبىر حابارىن الا ال­مادى. 

قازينە دەگەن اپامىزدىڭ تورىن­دە قارا قوبىز ءىلىنىپ تۇراتىن. ول ماي­دانعا كەتكەن كۇيەۋىنىكى دە­سە­تىن. جارى جاقىپوۆ قاسىم 1906 جى­لى تۋعان 1941 جىلى 24 يۋلدە مايدانعا اتتانىپ, سودان ورالماعان. ءبىر جىل بۇرىن قاسىم اعامنىڭ تاعدىرى تۋرالى ەلگە حابار جەتكەنمەن, ءبىر وكىنىشتىسى ونى قازينە اپام دا, ۇلى دەكاش اعام دا ەستىمەي كەتتى. قاسىم جاقىپوۆ 1943 جىلى حابارسىز كەتكەن. وعان دەيىن يۋگوسلاۆيادا پارتيزاندار قۇرامىندا نەمىس فا­شيستەرىنە قارسى كۇرەسىپ, سوندا قازا تاۋىپ, 1943 جىلى سلوۆەنيادا پوۆير سەلوسىندا قۇپيا تۇردە جەرلەنگەن. سلوۆەنيادا ونى كاسسە سە­بەرو (سولتۇستىكتىڭ قاسىمى) دەپ اتا­عان ەكەن, اسكەري دايىندىقتان وت­كىزىپ, ونى بارلاۋشى رەتىندە يۋگو­سلاۆياعا جىبەرسە كەرەك.

اۋىلداستار اراسىنان سوعىستان سەيداحمەت وزبەكوۆ (بوكپەن), جۇ­كى­توۆ ورازباي, وزبەكوۆ ەسلام, زيكي­رين نۇرپەيىس (نۇكەن), ماقانوۆ ومار امان كەلدى. ومىرزاقوۆ ءاجىباي اعا­مىز مايدانعا اتتانىپ, سوعىس بىتكەن سوڭ ماسكەۋ قالاسىندا تۇردى. ورىس ايەلى, ۇلدارى بولعان.تەگى, قايتىس بولعان كۇندە سۇيەگىمدى قا­لاي دا ەلگە جەتكىزىڭدەر دەسە كەرەك, توق­سانىنشى جىلدارى ۆلاديمير دەگەن ۇلى ەلگە اكەلىپ, جەرلەپ كەتتى. مەنىڭ ناعاشىم جاعىپار بايقاسوۆ سوعىستان كەيىن اۆستريا استاناسى ۆەنا قالاسىندا ءبىر جىل اسكەري كو­مەن­داتۋرادا قىزمەت ىستەپ, 1946 جى­لى ەلگە ورالىپ, باسقارمالار كۋرسىن ءبىتىرىپ ءار جەردە باسقارما, اگرونوم, زووتەحنيك بولدى, 46 جاسىندا قايتىس بولدى. ءبىزدىڭ اۋىلدان جاكەن حۇساينوۆ اعامىز جانە بايان اۋىلىنان جانقايىر ەسىركەپوۆ تۇتقىنعا ءتۇسىپ, قاشپاقشى بولعاندا ۇستالىپ قالادى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان جانقايىردى دارعا اسادى, ءسويتىپ ول ەرلىكپەن قازا تاپقان ەكەن. كامەرالاس جىگىت سما­عۇل سەيتەنوۆ تە وعان كۋا بولىپتى. جاكەن اعا ەلگە كەلگەننەن كەيىن اكەمە سول قايعىلى وقيعانى اڭگىمەلەپ بەرگەن. اكەمنىڭ «كەك» دەگەن ماقالاسى بار.

سوعىس جىلدارىندا اۋىلدىڭ جاع­دايى ناشارلاپ كەتتى. ەر-ازا­ماتتار جاپپاي مايدانعا اتتانعان سوڭ اۋىلداعى بارلىق اۋىرتپالىق ايەلدەردىڭ مويىندارىنا ارتىلدى. مالعا دا, جانعا دا اۋىر جىلدار بولدى. قىستان مال كوتەرەم بولىپ, ولگەنى ءولىپ, ولمەگەنى سو­قا­­عا جەگۋگە جاراماي, ساۋىپ وتىر­عان سيىرلاردى سوقاعا جەگۋگە تۋرا كەلدى. كولحوزدا ۇستاحانادا نۇر­مۇ­قان مۋسين (كۇيىك) اتام ۇستا بولىپ, سوقانىڭ ءتىسىن, اتتىڭ تاعاسىن, جۇمىسقا كەرەك قۇرال-سايمانداردى ءوز قولىمەن جاساعان. اكەمنىڭ تۋعان اپاسى ءبيبىش اپاتايىم الدىڭعى قاتارداعى ساۋىنشى بولعان, كولحوزدا ايەلدەر كەڭەسىن باسقارعان. شەشەم كولحوزدا ون ءتورت جاسىنان ەڭبەك ەتتى, اسىرەسە, سوعىس كەزىندە وگىز ايداپ جەر جىرتقانى بۇعاناسى قات­پاعان ءجاسوسپىرىم قىزعا اۋىر تيگەن. انامدى جاس ءسابيىنىڭ بارىنا قاراماستان كولحوزدىڭ جۇمىسىن ىس­تەۋگە ماجبۇرلەگەن. جۇمىسقا ءبىر كۇن شىقپاي قالعانى ءۇشىن «حالىق جاۋىنىڭ قارىنداسى» دەپ سەمەيگە جەر اۋدارماقشى دا بولعان. 1948 جىلى تامىز ايىندا ءۇش كۇن بويى كولحوز باسقارماسى قۋانىشباي باي­سارين كولحوزشىلار جينالىسىن اشىپ, تالقىلاپ, اقىرى كەشىرىم بەرگەن. اۋىل ادامدارى جىلاپ-سىقتاپ سۇراپ الىپ قالعان ەكەن.

1950 جىلى 23 تامىزدا بىرىكتىرۋ ارقىلى كولحوزداردى ىرىلەندىرۋ شارالارى قولعا الىنىپ, ورتاقكولدى بايان كولحوزىنا قوستى.

1959 جىلى ءبىزدىڭ اۋىلعا ستۋدەنت­تەرمەن بىرگە كومپوزيتور, تاتار ازا­ماتى مادەلحان يسماعامبەتوۆ استىق جيناۋ ناۋقانىنا كەلدى. ول كىسى 1934-41 جىلدارى ماسكەۋ قالا­سىنداعى چايكوۆسكي اتىنداعى كون­­سەرۆاتوريانى بىتىرگەن ادام. بەل­گى­سىز سەبەپتەرمەن الىس ايماققا شەت­تەتىلىپ جىبەرىلگەن. بىزدە مۋزىكا ۋچي­­لي­ششەسىنىڭ ۇستازى بولدى. ول اكەم ەكەۋى «بايان جاستارىنىڭ ءۆالسى» دەگەن ءان دە جازىپتى.

1961 جىلى بايان مەن ورتاقكولدى ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى كوپ تۇراتىن پريشيم سوۆحوزىنىڭ قۇرامىنا قوستى. حرۋششەۆتىڭ كەزىندە بيدايدان باسقا جۇگەرى (كراساۆيتسا پولەي), كۇنباعىس تا وسىرەتىن. اۋىلدا باس­تاۋىش مەكتەپتە ءۇشىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە جۇگەرىنى ارامشوپتەن تازالاۋعا ءبىزدى دە جىبەرەتىن.

الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى ورتاقكولدە قوي شارۋاشىلىعىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى.

1958 جىلى ءوزىم قاتارلى ونشاقتى بالامەن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادىم. ورتاقكول باستاۋىش مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ بالالار وقۋىن بايان ورتا مەكتەبىندە جالعاستىرىپ, ءارى قاراي جوعارى جانە ارنايى ورتا ءبىلىم الا­تىن وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىن. ۇل­كەن اعالارىمىز امانگەلدى بازار­بەكوۆ, جولان جامىقوۆ, نويان وما­روۆ العاشقى اۋىلدان وقۋ ىزدەپ كەتكەندەردىڭ العاشقىلارى بولدى. اكەم زەينەل-عابي يمانباەۆ (1924-1987) بايان ورتالاۋ مەكتەبىندە 1939-1941 جىلدارى وقىپ, وتە ال­عىر­لىعىمەن, زەرەكتىگىمەن كوزگە تۇس­كەن. ءبىر جىلدا 5-6 سىنىپتاردى ءبىتىرىپ, 7 سىنىپقا كوشكەن. ءومىر بويى جازۋشىلىقپەن اينالىسىپ, 1960 جىلدان كسرو جازۋشىلار ودا­عىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى.

اكەمە وبلىس ورتالىعىنا نەمەسە الماتىعا كوشۋدى ۇسىنعانىمەن, ول ءوزىنىڭ اتامەكەنىن تاستاپ ەشقايدا كەتپەدى. ول كەزدەگى اۋىلدار كەرەمەت ەدى عوي. قازىر سونداي اۋىلداردىڭ قۇرىپ بارا جاتقانىنا ءىشىڭ اشيدى. ەگەر جول تارتىلىپ, سۋ جەتكىزىلىپ, قام­قورلىق جاسالسا, اۋىلدار كىشى­رەي­گەنىمەن ءالى دە ساقتالار ەدى دەپ ويلايمىن.

مارال زەينەلعابيقىزى,

 اقىن, جۋرناليست,

جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, دارىگەر

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى