كەساپات ىندەت كەلىپ, قوعامنىڭ تالاي كەرتارتپا كەم-كەتىگىن كورسەتىپ بەردى. اسىرەسە كارانتين كەزىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىنىڭ زورايىپ بارا جاتقانى قاتتى بايقالدى. بۇل رەتتە جۇبايىنا جۇدىرىق جۇمساعان جاعداي عانا جۇرتقا ءجيى ايان بولىپ جاتادى. ال كۇش قولدانباي-اق سەرىگىنىڭ ساناسىن سانسىراتىپ, كۇن بەرمەيتىندەر دە كوپتەپ كەزدەسەدى.
كارانتين رەجىمى ەنگىزىلىپ, جۇرت ۇيىندە وقشاۋلانعالى كەيبىرەۋلەر ءۇشىن وتباسى دەگەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ وشاعىنا اينالعانداي. ويتكەنى ىندەت قوس وكپەدەن قىسقان وسى جىلى وتباسىندا قىسىم كورگەندەردەن تۇسەتىن شاعىم جيىلەپ كەتتى. ايتالىق بيىلعى 8 ايداعى جاعداي بويىنشا شاڭىراعى شايقالىپ, كۇيەۋىنەن كورەسىنى كورگەن 130 مىڭ ادام قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارىزدانىپ, اراشا سۇراعان. ونىڭ تەك 2,5 مىڭىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 30 مىڭ ءىس اكىمشىلىك قاراۋعا جىبەرىلگەن.
بۇل باسسىزدىق, باسىنعاندىق – جابىرلەنۋشىنىڭ باتىلى جەتىپ, اشىپ ايتقاننان كەيىنگى بەلگىلى بولعان جايتتار. ال ۇرماي-سوقپاي, جۇبايىنان ءزابىر كورىپ وتىرعاندار تىپتەن اۋزىن اشا المايدى. ويتكەنى وندايلاردىڭ وتاعاسى وتباسىندا وزبىر بولعانىمەن, سىرت كوزگە سىپايى, ورتاسىنا سىيلى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان مۇنداي قىساستىقتى جاريا ەتكەننىڭ وزىندە بىلايعى جۇرتتىڭ يلانۋى ەكىتالاي. ياعني, بۇل – كۇيەۋى كۇش قولدانباي-اق كۇيەسىن جاعىپ, كۇيدىرەتىن, جۇيكەسىن توزدىراتىن پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىق.
ءبىر اي بۇرىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جابىرلەنۋشىلەرىنە ارنالعان Arasha باسپاناسىن پانالاعان ايىم ەسىمدى كەلىنشەك باسىنان وسىنداي جاعداي وتكەنىن, وتباسىندا وعان قاتتى پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتىپ كەلگەنىن ايتادى. «كۇيەۋىم ۇنەمى مەنىڭ نامىسىما ءتيىپ, قورلاپ كەلدى. قانداي دا ءبىر كەلەڭسىزدىك بولا قالسا, مەنى كىنالاپ, كۇستانالاپ شىعا كەلەدى. ونداي كەزدە ونى اتا-اناسى دا قولپاشتاپ وتىرادى. ابدەن شىدامىم تاۋسىلىپ كەتىسەيىك دەسەم, جولداسىم ءبارى جاقسى, جاي عانا تۇسىنىسپەۋشىلىك ەكەنىن, ماعان كوڭىلى تولاتىنىن ايتىپ, پەرىشتە كەيىپكە ەنە قالادى. وسى ون جىلدا وسىنداي ساندىراققا سەنىپ قالعانىمدى بايقاماي قالدىم», دەيدى ول.
قازىر Google-دە ءجيى ىزدەلەتىن «گازلايتينگ» دەگەن ءسوز بار. بۇل – ءبىز ايتىپ وتىرعان پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. ەگەر ادام سەرىگىنىڭ باسىن اينالدىرىپ, ساناسىن ۋلاپ, ءوز وتىرىگىنە يلاندىرسا, بۇل دا الىمجەتتىك بولىپ سانالادى جانە مۇنى گازلايتينگ دەپ اتايدى. ياعني, ادام ءزابىر كورسەتۋشىگە يمانداي سەنىپ, اينالاسىنداعى بولىپ جاتقان جايتقا ادەكۆاتتى قاراماي, ءوز اقىل-ەسىنىڭ دۇرىستىعىنا شەك كەلتىرە باستايدى.
گازلايتينگ تەرمينىنىڭ ءتۇپ-توركىنى پاتريك گاميلتوننىڭ 1938 جىلعى «گاز شامى» (Gas light) پەساسىندا جاتىر. 1944 جىلى بۇل شىعارما بويىنشا ءدال وسى اتاۋمەن فيلم ءتۇسىرىلدى. سيۋجەتتە كۇيەۋىنىڭ پسيحولوگيالىق ايلا-شارعىسىنىڭ قۇربانى بولعان ايەل تۋرالى ايتىلادى. وزبىر كۇيەۋى ۇيدەگى زاتتاردى جاسىرىپ, ورنىن اۋىستىرىپ ايەلىن ابدەن شاتاستىرادى. ول ءۇيدىڭ باسقا بولىگىندەگى گاز شامىن جاعىپ, ايەلىنىڭ بولمەسىندەگى جارىقتى باسەڭدەتىپ قويادى. بىراق ەر ادام ايەلىنە جارىقتىڭ السىرەۋى مەن زاتتاردىڭ جوعالۋى وعان عانا سولاي كورىنەتىنىنە تاباندى تۇردە سەندىرەدى. مۇنداي مانيپۋلياتسيالار ايەلدى ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىپ, اقىل-ەسىنەن اداستىرۋ ءۇشىن جاسالادى. سول ارقىلى كۇيەۋى جىمىسقى ارەكەتتەرىن جاسىرىپ قالادى.
وسىدان كەيىن گازلايتينگ تەرمينى پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قالىپتاسىپ كەتتى. ياعني, قانداي جاعداي بولسىن ءزابىر كورسەتۋشى ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن, ءسوز قۇبىلتۋمەن جۇبىن ابدەن شاتاستىرىپ, كىنالى ەتىپ شىعارادى جانە ءوز وتىرىگىنە سەندىرە بىلەدى. گازلايتينگتى وزىمىزشە جارىعى تۇبىنە تۇسپەيتىن شام دەپ تۇسىنۋگە دە بولاتىن سياقتى. ياعني, سىرتقا جاقسى كورىنگەنىمەن, شاڭىراعىنىڭ شىرقىن بۇزىپ, وتباسىنا شاراپاتىن تيگىزبەيتىندەر.
مۇنداعى ەڭ قيىن ماسەلە, بۇل – زورلىق-زومبىلىقتى انىقتاۋ. ويتكەنى جابىرلەنۋشى كوبىنە ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق قىسىمعا ۇشىراپ جاتقانىن سانالى تۇردە ۇعىنا بەرمەيدى. قازىر كوپ اتا-انالار الپەشتەپ وسىرگەن قىزىنىڭ تەرىس اعىمداعى ازاماتپەن تۇرمىس قۇرىپ, وسىنداي زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولىپ وتىرعانىن ايتىپ زار قاقساپ ءجۇر.
گازلايتەرلەر وتىرىكتى قايتالاي بەرسەڭ, شىنعا اينالادى دەپ سانايدى. قايتالاۋ – پسيحولوگيالىق سوققى بەرىپ, شىنايى جاعدايدان شاتاستىرادى. بۇگىندە جۇرتتى جاپپاي ءۇيىرىپ جۇرگەن ءتۇرلى ترەنينگتەردەگى اففيرماتسيا دا وسى ادىسكە جاتادى.
پسيحولوگتەر ءوز كۇشىنە سەنبەيتىندەر, قاشاندا ءوزىن بىرەۋگە كىرىپتار, تاۋەلدى سانايتىندار گازلايتينگتىڭ قۇربانىنا اينالاتىنىن ايتادى. ء«وز ءوزىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن» دەگەندەي, سانانى سانسىراتاتىن مۇنداي زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋدىڭ جولى – ءوز-ءوزىڭدى دامىتۋ, قۇرمەتتەۋ, زەردەڭدى كەڭەيتۋ. اتا زاڭ بويىنشا ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلمايدى, اركىمنىڭ ار-نامىسى مەن ابىرويلى اتىنىڭ قورعالۋىنا قۇقىعى بار. ەندەشە ادامنىڭ پسيحيكاسىنا قاساقانا اسەر ەتۋ, نامىسىنا ءتيىپ, كەمسىتۋ ارەكەتتەرى دە اشىق ايتىلىپ, جازاسىز قالماۋى كەرەك.