ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» باعدارلاماسىندا ەڭ الدىمەن ورتالىق وڭىرلەرگە, سودان كەيىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە دە گاز تارتۋدى تاپسىرعان-دى. ءيا, گاز تارتۋ الداعى جىلداردىڭ, بولاشاقتىڭ ۇلەسى بولسا دا, ەسكە العاننىڭ ايىبى جوق. ويتكەنى ەكولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مەتان گازىنىڭ كەلۋى كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشەدى. گازدىڭ تارتىلۋىنان قورشاعان ورتا تازارادى. كومىردىڭ كوك ءتۇتىنى وكپەسىن ىستاعان حالىقتىڭ تىنىسى ءبىر كەڭىپ قالار ەدى.
بىلتىرعى كومىردىڭ جەتپەۋى سەبەپ بولدى ما, ءوڭىر تۇرعىندارى كومىر جەتكىزىپ الۋعا ەرتە جازدان قامداندى. وبلىستىق اكىمدىك تە سۋىق تۇسپەي, قىسقى مەزگىلگە دايىندىققا شاقىرعان بولاتىن.
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وڭىردە كومىرگە دەگەن سۇرانىس شامامەن 428 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇگىندە تۇرعىندار 206 مىڭ توننادان اسا كومىر تاسىپ العان.
قازىر كومىر تاسىمالداۋمەن 300-گە جۋىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ورىندارى اينالىسۋدا. پاۆلودار, اقسۋ قالالارى مەن پاۆلودار, شارباقتى اۋداندارىندا كومىر جەتكىزۋ 8 تۇيىقتان تۇراتىن تەمىر جول ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
باسقارمانىڭ باس مامانى دياس دىلدىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە قازىر كومىر تاپشىلىعى جوق.
– كومىر – ەركىن ساتىلىمدا. تاپشىلىق جوق. باعاسى كومىر كەنىشتەرىنىڭ ورنالاسۋ اراقاشىقتىعىنا, تۇرلەرى مەن ساپاسىنا بايلانىستى. ورتا ەسەپپەن تونناسى 7 مىڭنان 16 مىڭنىڭ ارالىعىندا ساتىلادى. ءبىزدىڭ وڭىردەگى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى قىس ماۋسىمىنا قوڭىر كومىردى دايىندايدى. كومىردىڭ قۇنىن جانە كومىردىڭ بار-جوعىن باقىلاۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكا باسقارماسى قويمالارعا كۇن سايىن مونيتورينگ جۇرگىزەدى, – دەيدى ول.
بۇدان باسقا قالالار مەن اۋدانداردا تۇرعىندار ءۇشىن كومىر ساتىلاتىن جەرلەر مەن قويمالاردا كومىردىڭ بولۋى تۋرالى اقپارات بەرىلەتىن جەدەل جەلى قۇرىلعان.
قوڭىر كومىر بۇل – ليگنيت دەپ اتالاتىن ءتۇرى. ياعني باياناۋىلدىڭ مايكوبە كەنىشىنەن شىعاتىن جۇرت ماقتايتىن قوڭىر كومىردى پەش جاعاتىن تۇتىنۋشىلار تۇتىنادى, ال ەكىباستۇزدىڭ كۇل كوپ دەلىنەتىن كومىرى ستانسالارعا ارنالعانى بەلگىلى. ەكىباستۇزدىڭ كومىرىنەن ايىرماسى قوڭىر كومىر تەز جانادى, ك ۇلى از. بىراق تاس كومىرگە قاراعاندا قىزۋى تومەن. نەگىزىنەن تۇرعىن ۇيلەردە پەشكە جاعىلاتىن كومىر.
– جىل سايىن ءوڭىر تۇرعىندارىنا جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندالۋ ماقساتىندا سۋىق كۇنگە قالماي جانە دۇرلىكپەۋ ءۇشىن الدىن الا كومىر ساتىپ الۋعا كەڭەس بەرەمىز. ستيحيالىق ساۋدا بويىنشا قازان ايىنان باستاپ مونيتورينگتىك توپ باقىلاۋدى باستايدى. توپ قۇرامىندا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ وبلىس بويىنشا باسقارماسى, وبلىس, قالا اكىمدىكتەرىنىڭ وكىلدەرى بار. ستيحيالىق ساۋدانى وسىلايشا توقتاتۋ كوزدەلگەن, – دەيدى مامان.
ال وبلىس ورتالىعىندا «ەليت KZ», «ا-ۆەست پاۆلودار» جانە «سەۆەر-ەنەرگوۋگولسناب» جشس جەتكىزىلگەن كومىردى ساتۋدا. بىراق قىسقا قاراي جانار-جاعارماي وتىنىنىڭ باعا تۇراقسىزدىعىنا وراي, كومىر باعاسى دا تۇراقتى رەتتەلمەي, وزگەرىپ تۇرۋى دا مۇمكىن.
– كومىردىڭ باعاسىن نەگىزىنەن كەنىشتەر بەكىتەدى. قازىر اكىمدىكتەرمەن ءونىمدى جەتكىزۋ بويىنشا كەلىسىمشارتتار جاسالادى, – دەيدى باسقارما مامانى تالعات ەسپۇلوۆ.
كومىر جەتكىزۋمەن جانە ساتۋمەن اينالىساتىن «ەليت KZ» جشس ديرەكتورى داستان داۋلەتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر كاسىپورىن قورىنداعى وتىن جەتكىلىكتى. قاراعاندىداعى شۇباركول, مايكوبە, سەمەيدىڭ قاراجىرا كومىر كەنىشىنىڭ دە كومىرىن تۇتىنادى. شەكتەۋ جوق. تۇرعىندارعا ساپالى كومىر تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار.
وتكەن جىلى باياناۋىلدىڭ مايكوبە كەنىشىنەن كولىككە تيەلگەن ءبىر توننا كومىر 7 500 تەڭگەدەن, ال تەمىر جول تاسىمالى ارقىلى 6 250 تەڭگەدەن ساتىلعان. بيىل كولىككە تيەلگەن ءبىر توننا كومىر
6 700 تەڭگەنى, ال تەمىر جول تاسىمالى ارقىلى 5 760 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. قالالار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى كومىر تاسىمالداۋشىلارمەن ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزۋدە.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن مايكوبە كومىرىنىڭ قۇنى 2 500 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. وبلىستىڭ قالالارى مەن اۋداندارىنداعى دايىنداۋ-ءبولۋ پۋنكتتەرىندە 17 مىڭ تونناعا جۋىق كومىر بار.
ءوڭىر باسشىسى ابىلقايىر سقاقوۆ بيىلعى قىسقا دايىندىق بارىسىنا وراي وتكىزگەن جيىن بارىسىندا اۋىلداردا, قالاداعى جەكە ۇيلەردە تۇراتىن تۇرعىندارعا كومىر باعاسىنىڭ قولجەتىمدى بولۋىن, جىلۋ جەلىلەرىندەگى جوندەۋ جۇمىستارىن جەر قارا, كۇن جىلىدا اياقتاۋدى تاپسىردى. بۇعان قوسا اكىم بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن جاۋاپتى كەزەڭ ەكەنىن جانە جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنىڭ ساپالى ءوتۋى ولاردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىنا بايلانىستى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءيا, قازىرگى تاڭدا كومىر – ەركىن ساتىلىمدا. كەز كەلگەن تۇرعىن قالاعان ۋاقىتىندا ساتىپ الا الادى. جاقىن ارادا بۇل جەرگە مايكوبەنىڭ 520 توننا سۇرىپتى, 420 توننا تۇتىنۋشى كومىرى جانە 420 توننا قاراعاندى كومىرى جەتكىزىلمەك. قازىردىڭ وزىندە 1 مىڭ توننادان استام قور بار.
– مايكوبە كەنىشىنىڭ وتە جاقسى جاناتىن سۇرىپتى كومىرى دە بار. باعاسى شامامەن 11 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن قاتار 9 500 تەڭگەدەن ساۋدالاناتىن كەسەك كومىرلەر بار. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا مايكوبە, قاراعاندى رازرەزدەرىنەن قاتتى وتىن جەتكىزىلەدى. بيىل باعا تۇراقتى. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءسال ارزان, – دەيدى تاسىمالدۋاشىلار.
بىلتىر وبلىس ورتالىعىندا ۇزاق ۋاقىت جاناتىن ءارى توزاڭى از, بريكەتتەلگەن كومىر ءوندىرىسى ىسكە قوسىلعان-دى. بريكەتتەلگەن كومىر جاي كومىرگە قاراعاندا جىلۋدى 4-5 ەسە كوپ بەرەدى. كاسىپورىن ەرەكشە ءونىمدى توننامەن ەمەس, قاپپەن ساتادى. 25 كيلولىق ءبىر قاپ كومىردىڭ باعاسى – 400 تەڭگە. جەكەمەنشىك ۇيلەردىڭ پەشتەرىنە ارنالعان.
ال وڭىردە كومىر جەتەدى. مىسالى, ماي اۋدانىنداعى جامانتۇز دەگەن كەنىشتە دە قازىر كومىر وندىرىلە باستادى. العاشقى كەزەڭدە ءبىر جىلدا 300 مىڭ توننا كومىر ءوندىرۋ جوسپارلانعان. ءونىمنىڭ العاشقى 30 مىڭ تونناسى رەسەي مەن تۇركياعا ەكسپورتتالىپتى. گەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, كەنىشتىڭ كومىرىنىڭ ساپاسى جوعارى, گازدى ءارى ۇزاق جاناتىن ءتۇرى. ساپاسى جاعىنان بارلىق كورسەتكىشتەرگە سايكەس كەلەدى. كەنىشتە 50 ملن تونناداي كومىر قورى بار. بارلاۋ جۇمىستارى ءالى دە جۇرگىزىلۋدە. ول انىقتالعاننان كەيىن مەملەكەتتىك تىركەۋگە الىنباق.
اۋداندىق جولاۋشىلار تاسىمالى جانە اۆتوكولىك جولدارى ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋداننىڭ كومىرى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا جوعارى سۇرانىسقا يە. اۋدان ورتالىعىندا كومىر ساقتايتىن ورىن اشىلعان.
پاۆلودار وبلىسى