پارلامەنتتىڭ بەسىنشى شاقىرىلىمى ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى زاڭ شىعارۋ ىسىندە پارلامەنتشىلەر نەگىزگى بەس باعىتقا باسا نازار اۋدارۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردىڭ بارلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت پەن حالىق ءۇشىن اتقارىلاتىن ىستەردىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىنشى سەسسيانى اشىپ تۇرىپ: «پارلامەنتىمىز جوعارى ساياسي جاۋاپكەرشىلىك رەجىمىندە جۇمىس ىستەپ, حالىق وكىلى رەتىندەگى ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا دا وسى قارقىننان تايماۋ قاجەت. سەبەبى, ءبىز دامۋدىڭ ەڭ شەشۋشى ساتىسى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىنە اياق باستىق. بۇل ستراتەگيانىڭ العا قويعان نەگىزگى ماقساتى – الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋ. بۇل بارشا قازاقستان حالقىنا, ونىڭ ىشىندە سىزدەرگە ايرىقشا مىندەتتەر جۇكتەيدى», دەپ پارلامەنتشىلەرگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, قابىلدانۋعا ءتيىستى نەگىزگى زاڭدارعا توقتالىپ ءوتتى.
پارلامەنت
"ەگەمەن قازاقستاننىڭ" ارناۋلى بەتى
* دەپۋتات داۋىسى
پارلامەنتتىڭ بەسىنشى شاقىرىلىمى ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى زاڭ شىعارۋ ىسىندە پارلامەنتشىلەر نەگىزگى بەس باعىتقا باسا نازار اۋدارۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردىڭ بارلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت پەن حالىق ءۇشىن اتقارىلاتىن ىستەردىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىنشى سەسسيانى اشىپ تۇرىپ: «پارلامەنتىمىز جوعارى ساياسي جاۋاپكەرشىلىك رەجىمىندە جۇمىس ىستەپ, حالىق وكىلى رەتىندەگى ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا دا وسى قارقىننان تايماۋ قاجەت. سەبەبى, ءبىز دامۋدىڭ ەڭ شەشۋشى ساتىسى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىنە اياق باستىق. بۇل ستراتەگيانىڭ العا قويعان نەگىزگى ماقساتى – الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋ. بۇل بارشا قازاقستان حالقىنا, ونىڭ ىشىندە سىزدەرگە ايرىقشا مىندەتتەر جۇكتەيدى», دەپ پارلامەنتشىلەرگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, قابىلدانۋعا ءتيىستى نەگىزگى زاڭدارعا توقتالىپ ءوتتى.
وسى پارلامەنتتىك سەسسيا بارىسىندا ۇكىمەتتەن بىرقاتار كودەكستەردىڭ جوبالارى جانە كوپتەگەن زاڭ جوبالارى كەلىپ تۇسەدى. سونىڭ بارلىعىن تولىققاندى تالقىلاپ, ساپالى زاڭ شىعارۋ جولىندا ەڭبەك ەتۋ – نەگىزگى جۇمىسىمىز. قازاقستان ەكونوميكاسىن تۇراقتى ۇستاۋدا, زاڭمەن جۇمىس ىستەۋدە ىلگەرى كەتىپ بارا جاتىرمىز دەپ ويلايمىن. سوندىقتان قوعامدىق دامۋدى العا باستىراتىن جانە حالىققا اسا قاجەتتى زاڭدار قابىلدانۋى ءتيىس.
پارلامەنتتە «2014-2016 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسى قىزۋ تالقىلاندى. ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين ارىپتەستەرىنە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى بەكىتۋمەن شەكتەلمەي, ءاربىر باعدارلامانىڭ ءتيىمدى ورىندالۋىنا ءمان بەرۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتقان ەدى. ويتكەنى, ەسەپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى 55 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قاراجات يگەرىلمەي قالدى. سوندىقتان بيۋدجەت جوباسىن قاراعان كەزدە وسى ماسەلەلەرگە دە باسا نازار اۋدارىلدى. بيىل بيۋدجەت جوسپارىن قاراۋدا جاڭا ءتاسىل ەنگىزىلدى. پالاتا جەتەكشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءماجىلىستىڭ ءاربىر كوميتەتى ءوز سالاسىنا قاتىستى بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى مۇقيات زەردەلەدى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتالاتىن قارجى شىعىستارى اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىندە جان-جاقتى تالقىلاۋدان ءوتتى. ءوزىم وسى كوميتەتتىڭ مۇشەسىمىن.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ماقتا سالاسى ءوز دەڭگەيىندە دامىپ كەتە الماي وتىر. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. سونىڭ ءبىرى – ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ جەتىلدىرىلمەۋى. وسى ورايدا, دەپۋتاتتار روزاقۇل حالمۇرادوۆ, ايقىن قوڭىروۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ۇشەۋمىز جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەدىك. ءبىز باستاماشىلىق جاساعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ماقتا سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جۋىردا ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەدى.
كوپ جاعدايدا ماقتا مەن بيداي بىردەي باعالانىپ جاتادى. ءار ءونىمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. سونىمەن قاتار, ماقتا وڭتۇستىك وڭىردە عانا وندىرىلەدى. قازاقستاننىڭ ماقتا سالاسىنداعى اتىن شىعارىپ وتىرعان ماقتاارال اۋدانى. حالىقتا ماقتانى «اق التىن» دەپ بەكەرگە ايتپايدى. الايدا, وسى بايلىعىمىزدى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز. ماقتانىڭ باعاسىنا, ماقتا قولحاتتارىن ەنگىزۋگە, سونداي-اق ماقتا وڭدەيتىن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىنا قاتىستى شەشۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان كوپتەگەن ماسەلەلەر بار.
ماقتاارال اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دەپۋتاتتارمەن وتكىزگەن كەزدەسۋلەردە ماقتا ماسەلەسىن ءجيى كوتەرەدى. ماقتا جيناۋ الەمدەگى ەڭ اۋىر ەڭبەك ءتۇرىنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ال سوعان لايىقتى تابىس الا الماسا, كۇنى-ءتۇنى اۋىر جۇمىستا جۇرگەن ادامداردىڭ ەڭبەگىنىڭ ەش بولعانى ەمەس پە؟ ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنداردىڭ العان جەر ۋچاسكەلەرى دە ءارتۇرلى. بىرەۋدىڭ ءبىر-ەكى گەكتار عانا جەرى بار. ول ەكى گەكتار جەرىمەن قالاي نەسيە الادى؟ سوعان وراي ءبىز ۇسىنعان زاڭ جوباسىندا ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ءبىر قاۋىمداستىققا بىرىكتىرۋ ماسەلەسى دە قوزعالادى. بۇل ءوز قالاۋىمەن بالامالى تۇردە بولماق. جەكە بولىپ قالا بەرۋىنە دە, ءبىر ورتالىققا بىرىگۋىنە دە بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا ماقتا سالاسىنا ناقتى قولداۋ قاجەت. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا قازاقستاننىڭ ماقتا سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ جونىندەگى بىرقاتار جۇيەلى شارالاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىپ بەرۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا, ماقتا رىنوگىن قالىپتاستىرۋ جانە رەتتەۋ, ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, ماقتا رىنوگىنا قاتىسۋشىلاردى مەملەكەتتىك قولداۋ, ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاردا ماقتا رىنوگىنا قازاقستاندىق قاتىسۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاۋ, ماقتا سالاسىندا عىلىم مەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى دامىتۋ بەكىتىلەدى. زاڭ جوباسىندا, سونداي-اق, ماقتا سالاسىن دامىتۋدىڭ ارنايى سالالىق باعدارلامالارىن قابىلداۋ ۇسىنىلادى, وندا ماقتا سالاسىن دامىتۋ مەن ماقتا رىنوگىن رەتتەۋدىڭ ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان ماقساتتارى مەن نەگىزگى باعىتتارى, ماقتا سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى مەن بولجامى, كوزدەلىپ وتىرعان ءىس-شارالاردى قامتاماسىز ەتۋ جانە ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى ايقىندالعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2010 جىلعى 19 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىمەن ماقتا وڭدەۋ ۇيىمدارى ءۇشىن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا سالىناتىن تىيىمداردى الىپ تاستاۋ كوزدەلەدى. اتالعان تۇزەتۋلەردى قابىلداۋ ماقتا وڭدەۋ ۇيىمدارىنا كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ بويىنشا بارلىق شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋعا, كرەديتتىك ۇيىمدارعا ءوز مۇلكىن كەپىلگە بەرە وتىرىپ, ءشيتتى ماقتانى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردەن ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىنا, سونداي-اق ءشيتتى ماقتانى ءوسىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى فيۋچەرلىك كەلىسىمشارتتار جاساسۋ ارقىلى قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باستالعان پارلامەنتتىك سەسسيانىڭ جۇگى اۋىر, جۇمىسى جاۋاپتى بولماق.
ۇلاسبەك سادىبەكوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
* پارلامەنتشى پايىمى
مىندەتتەرگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايىق
ەلباسىنىڭ بەس باعىت بويىنشا بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. بۇل تاپسىرمالار ومىرمەن ۇشتاسىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ەرەكشە ءرول اتقاراتىن بولادى. سول العا قويعان مىندەتتەرگە ەرەكشە توقتالا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋگە قاتىستى 2014 جىلى زاڭدىق قۇجاتتاردى قابىلداۋ قاجەتتىگىن ەلباسى باسا ايتتى. بۇل – دۇنيە جۇزىنە مەملەكەتىمىزدىڭ كەڭىنەن تانىلۋىنا جانە دە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەبەپشى بولاتىن جوبا. اسىرەسە, ەنەرگەتيكا سالاسىندا كوپتەگەن وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. بىرقاتار جاڭا تەحنولوگيالار ومىرىمىزگە كىرىگە باستايدى. پرەزيدەنت سەسسيانى اشارداعى سوزىندە داعدارىس ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەدى. داعدارىس ءالى بىتە قويعان جوق, الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن بولجاپ ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپا مەن اقش-تىڭ ءوزى جاعدايدى ءالى تولىق بولجاي الماي وتىر, سوندىقتان بارىنە دايىن بولۋىمىز قاجەت.
ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسى قارالىپ, ول كۇنى كەشە ماجىلىستە ماقۇلداندى. ۇشجىلدىق بيۋدجەتتى بىردەن قابىلداۋ – وتە كۇردەلى دە قيىن شارۋا. جەرگىلىكتى جەرلەردە ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر كوپ. سول بيۋدجەت جوباسىن تالقىلاعان كەزدە جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ ماسەلەسى دە جان-جاقتى قاراستىرىلسا دەگەن ويىم بار. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇرعىندارىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى الەۋمەتتىك نىساندار ءالى دە جەتىسپەيدى. ءۇش اۋىسىمدا وقىپ جۇرگەن وقۋشىلار دا جەتەرلىك. بالاباقشا جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلەدى.
ءتۋريزمدى دامىتۋ كەنجەلەپ قالىپ وتىر. ونى دامىتۋعا وڭتۇستىك وڭىردە مۇمكىنشىلىكتەر جەتەرلىك. بۇرىننان كەلە جاتقان تاريحي نىساندار كوپ. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋ شاتقالدارىندا وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن شاڭعى تەبۋ بازاسىن سالۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن-ءدى. جەرگىلىكتى اكىمدىك بۇل ماسەلەنى قولدايتىنىن دا انىق بايقاتىپ ءجۇر. ءتىپتى وسى ماسەلە بويىنشا شىمكەنتكە سەناتورلاردىڭ ارنايى توبى بارىپ قايتتى. بارلىق مۇمكىندىك بار, ينۆەستورلار دا ءازىر وتىر. بىراق ەڭ اۋەلى ينجەنەرلىك جەلى تارتۋ كەرەك ەكەن. ارينە, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى قاجەت ەكەنى دە تۇسىنىكتى.
ءالى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان زاڭ جوبالارىنىڭ ىشىندەگى «ساقالدىسى» – ارداگەرلەرگە بايلانىستى زاڭ جوباسى. جەر-جەرگە حالىقپەن كەزدەسۋگە بارعان كەزدە ارداگەرلەر وسى ماسەلەنى الدىمىزعا توسادى. سوعىسقا قاتىسقان ارداگەرلەرىمىزدىڭ ءوزى ازايىپ بارا جاتىر. وكىنىشكە قاراي, اتالعان زاڭدىق قۇجاتتىڭ قاشان قابىلداناتىنى ءالى دە بەلگىسىز بولىپ تۇر. ۇكىمەت ونى بىرنەشە رەت پارلامەنت قاراۋىنا الىپ كەلگەنىمەن, ارتىنان قايتارىپ الادى. بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تاپسا دۇرىس بولار ەدى.
ورىنباي راحمانبەرديەۆ,
سەنات دەپۋتاتى.
* تۇراقتى كوميتەتتەر تىنىسى
بالا قابىلەتىن ەرتە جاستان دامىتۋ – وزەكتى ماسەلە
ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىندە كەزەكتى كوميتەت وتىرىسى بولدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
العاشقى بولىپ كوميتەت مۇشەلەرىنە دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقارالىق شارتتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن پالاتانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تانىستىردى.
كوميتەت وتىرىسىندا ەلىمىزدەگى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ماسەلەسى وتە تارتىستى تالقىلاندى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاڭىل جونتاەۆا ماجىلىسمەندەردى سالانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنەن حاباردار ەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتىلۋىن ءوسىرۋ. باعدارلاما از ۋاقىتتا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسىن 4568-دەن 8729 بىرلىككە دەيىن ءوسىردى. ولار 1 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 48 پايىزىن قامتيدى. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتۋ 35 پايىزعا ءوسىپ وتىر. سونداي-اق, باعدارلاما اياسىندا 190 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى.
باعدارلامانى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋ بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
بۇگىنگى اسا جاۋاپتى جانە كۇردەلى مىندەت – مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ جۇيەسىنىڭ مازمۇنىن جاڭا نەگىزدە قۇرۋ. جاڭا ستاندارتتاردىڭ ەرەكشەلىگى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ مازمۇنىن دەنە, جەكە باس, زياتكەرلىك قاسيەتتەردى ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە دامىتۋعا باعىتتالعان «دەنساۋلىق», «قاتىناس», «تانىم», «شىعارماشىلىق», «الەۋمەت» بەس ءبىلىم بەرۋ سالاسى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدە بالاباقشا جانىنان اشىلعان اتا-انالارعا كەڭەس بەرۋدىڭ 1106 پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ شتاتىندا الەۋمەتتىك پەداگوگ, پسيحولوگ, لوگوپەد, مەديتسينالىق قىزمەتكەر, دەفەكتولوگ جانە باسقا ماماندار بار.
بالانى ەرتە جاستان دامىتۋدىڭ وزەكتىلىگىنىڭ ءبىر عانا ماقساتى – بالاعا تەرەڭ ويلى, دەنە ءبىتىمى مىقتى, زەرەك جانە مەيىرىمدى بولاتىنداي ءبىلىم بەرۋ. قازىرگى تاڭدا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا 60 422 پەداگوگ جۇمىس ىستەيدى.
* تالاپ جانە ءتارتىپ
ماس جۇرگىزۋشى – بىردەن-ءبىر قىلمىسكەر
ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىندە دەپۋتات رامازان سارپەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول ءجۇرىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى ەكىنشى وقىلىمعا ازىرلەندى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
قۇجات بويىنشا اكىمشىلىك پوليتسياسىنىڭ توراعاسى يگور لەپەحا دەپۋتاتتارعا بايانداپ بەردى.
زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى دەپۋتات رامازان سارپەكوۆ بىلاي دەپ ءوز ويىن ورتاعا سالدى:
– ءبىرازدان بەرى ءماجىلىس قاراۋىندا جول قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. سوعان قوسىمشا جول قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ەرەجەلەردى بۇزعان ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىن ەكىنشى زاڭ جوباسى دا كەلىپ ءتۇستى. ءبىراز كۇن بولدى, ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە اكىمشىلىك پوليتسياسى مەن جول پوليتسياسى بىرىكتىرىلىپ, ولاردىڭ تەك قانا جول پوليتسياسى ەمەس, باسقا دا قىزمەتكەرلەرى وسى قىزمەتتى, فۋنكتسيانى اتقاراتىنداي ماسەلە بولعان سوڭ بۇگىنگى جۇمىس توبىنا سول كوميتەتتەردىڭ قىزمەتكەرلەرىن شاقىردىق. الداعى ۋاقىتتا «تالقىلاپ وتىرعان زاڭ جوباسى اياسىندا وسى ماسەلەنى شەشە الامىز با؟» دەپ جينالىپ وتىرمىز.
دەپۋتات كەلەسى كەزەكتە جاقىندا عانا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ءدال وسى ۇلكەن اپاتتارعا اكەلىپ وتىرعان ماسەلەلەردى ەلباسى قاتتى رەنىشپەن ايتقانىن قاپەرگە سالدى. « پرەزيدەنت ىشكى ىستەر ءمينيسترىن, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترىن تۇرعىزىپ قويىپ, وسى ماسەلەنى شەشۋگە نازار اۋدارتتى, – دەدى ر.سارپەكوۆ ءارى قاراي. – ءبىز قازىر مەملەكەت ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرعان ۋاقىتتا بۇگىنگى كۇنى جول اپاتىنان قازا تاپقان ادامداردىڭ سانى جوعارى كورسەتكىشتە تۇر. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ ىشىندە ءولىم سانى بىلتىرعى 2174 ادام ولىمىنەن اسىپ كەتتى. بۇگىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ وسىنداي سۇمدىقتى ەلگە نە دەپ ايتامىز. بۇل ۇيات نارسە! ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەلباسى ايتقان تاپسىرمانى قابىلداپ جاتقان زاڭ جوباسىنا ەنگىزسەك دەيمىز. سەبەبى, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن ادام بىردەن-ءبىر قىلمىسكەر ەكەنىن, قاساقانا قىلمىس جاساعان ادام ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتتى. ەگەر قولدانىستاعى زاڭ نورمالارى جەتكىلىكسىز بولسا, ونى كۇشەيتۋىمىز كەرەك, وعان ەڭ قاتال شارا قولدانۋىمىز كەرەك. ءبىز ونى قولداپ وتىرمىز. ۋاكىلەتتى ورگاندار دا كەلىسىپ وتىر. كەشە عانا ءماجىلىس قورجىنىنا جاڭا رەداكتسياداعى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس جوباسى كەلىپ ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە دە سولاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسىن قاراماقپىز. زاڭنامالىق تۇرعىدان قانداي نورما قاجەت ەكەنىن پارلامەنت تاراپىنان بەكىتىپ بەرمەكپىز. ەندىگىسى وسىعان مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, جازىپ بەرگەن زاڭداردى ورىنداسا دەگەن ءوتىنىش».
* كوبەيمەسەك, كوسەگەمىز كوگەرمەس
ەرتەڭىمىزدى بۇگىننەن ويلاماساق, كەش قالامىز
ۇكىمەت دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ باعىتىندا كەشەندى باعدارلاما جاساۋى قاجەت
ادام رەسۋرسى ەڭ باستى قۇندىلىق. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2030», «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلامالارىندا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق ءوسىمدى جانە ازاماتتارىمىزدى جان-جاقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ تۋرالى ناقتى ماقساتتار كوزدەلگەن. الايدا, بۇگىنگى كۇنى قولدانىستا ەشقانداي دەموگرافيالىق دامۋ باعدارلاماسى جوق ەكەندىگىن جاسىرماۋىمىز كەرەك.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, سوڭعى ون جىلدا دەموگرافيالىق جاعداي وڭ ءورىس الىپ وتىرعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. حالىق سانى 2 ميلليونعا جۋىق ءوسىپ, تۋعان بالالار مەن قايتىس بولعان ازاماتتاردىڭ سانىنىڭ قاتىناس ديناميكاسى جاقسارۋدا. دەگەنمەن, كەيبىر كورشى ەلدەرمەن سالىستىرمالى تۇردە الساق, دەموگرافيالىق احۋالىمىز اسا قۋانارلىق جاعدايدا ەمەس. حالىق سانى تەك قازىر عانا كەڭەس زامانىنداعى دەڭگەيگە جەتىپ وتىر.
ەلىمىزدە جاسى 25-تەن جوعارى وتباسىن قۇرماعان ازاماتتارىمىزدىڭ سانى – 3 ميلليونعا جۋىق. ادام ومىرىندەگى باستى قۇندىلىق – شاڭىراق كوتەرىپ, وتباسىن قۇرۋ, ۇرپاق ءوربىتۋ. قازىرگى تاڭدا جاستارىمىز, الدىمەن جەكە باستىڭ قاجەتتىلىگىن ءبىرىنشى كەزەككە قويادى. بۇل دا زاڭدىلىق. ويتكەنى, وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن الدىمەن باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ الۋ قاجەت.
بۇگىندە دەموگرافيالىق پروبلەماعا تاپ بولىپ وتىرعان الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەر, مىسالى, رەسەي فەدەراتسياسى جاستار ءۇشىن ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ جۇمىستارى ارقىلى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ, دەموگرافيالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا زاڭدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, وسى ماڭىزدى ماسەلەنى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەي كەلەدى.
بۇل رەتتە پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «اق جول» پارتياسىنىڭ فراكتسياسى دەموگرافيالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرۋ جانە جاستار اراسىنداعى باستى ماسەلەنى شەشۋ قۇرالى رەتىندە بالا تۋعا بايلانىستى يپوتەكالىق نەسيەگە مەملەكەتتىك سۋبسيديا جاساۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى: ءبىرىنشى بالانى تۋعان كەزدە – نەسيە سوماسىنىڭ 30%-ى مولشەرىندە; ەكىنشى بالانى تۋعان كەزدە – نەسيە سوماسىنىڭ 50%-ى مولشەرىندە; ءۇشىنشى بالانى تۋعان كەزدە – نەسيە سوماسىنىڭ 80%-ى مولشەرىندە. ال ءتورتىنشى بالانى تۋعان كەزدە مەملەكەتپەن يپوتەكالىق نەسيەنى تولىق جابۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى سۇراپ وتىرمىز.
قىسقاسى, ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى رەتتەيتىن ارنايى مەملەكەتتىك جوسپار-جوبا جوقتىقتان, وسى باعىتتاعى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قازىرگى زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن دەموگرافيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
الماس تۇرتاەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ءوڭىردى دامىتۋ كەلەشەگىنە ارنالدى
جەزقازعان قالاسىندا «جەزقازعان- ۇلىتاۋ ءوڭىرىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى: مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ جانە بيزنەس قاۋىمداستىقتاردىڭ باستامالارى» كوشپەلى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. شارانى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسى جانىنداعى وڭىرلىك ساياسات جانە ماسليحاتتارمەن جۇمىس جونىندەگى كەڭەستىڭ ءتورايىمى گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆا اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق جانە ەكونوميكالىق اۋدانداستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ارداق دوسانوۆ 2012-2020 جىلدارى شاعىن قالالاردى دامىتۋ جونىندە بايانداما جاساپ, جەزقازعان- ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ مينەرالدى-شيكىزات بازاسىن دامىتۋ تۋرالى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اقباتىر نادىرباەۆ اڭگىمەلەپ بەردى. بۇدان بولەك, قازاقستاندا عىلىم مەن مەملەكەتتىك-جەكە ارىپتەستىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى, جەزقازعان- ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ ۆولفرام رۋداسىن ءوندىرۋدى دامىتۋ مەن بولاشاقتىڭ كەن ورىندارىندا تابيعي جانە تەحنوگەندىك شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ پەرسپەكتيۆالارى قارالدى.
كونفەرەنتسيا باعدارلاماسىنا, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەگمەنتى پەرسپەكتيۆالارى تۇرعىسىنان جەزقازعان ءوڭىرىن ەكونوميكالىق دامىتۋ ماسەلەلەرى, «جايرەم تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىن» جاقىن بولاشاقتا دامىتۋ جوسپارى مەن باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر ەنگىزىلدى.
كونفەرەنتسيادا ايتىلعان ماتەريالدار ءوڭىردى دامىتۋدا ىسكە اسىرىلاتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار, گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىندا جۇرگىزىلەتىن جۇمىس پەرسپەكتيۆالارى, اشىلاتىن جۇمىس ورىندارى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ينۆەستورلاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن جاقسارتۋ جونىندە عىلىم مەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن قاراستىرۋ تۋرالى قاراعاندى وبلىسى جۇرتشىلىعىن اقپاراتتاندىرۋعا جولداندى.
سونىمەن قاتار, كونفەرەنتسيادا وڭىردەگى ەكولوگيا, اۋىز سۋدىڭ ساپاسى, ينجەنەرلىك جەلىلەر, جولدار مەن نىسانداردىڭ توزعاندىعى, پايدالى قازبالاردى وڭدەۋ, ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ, جاڭا وندىرىستەردى اشۋ سەكىلدى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
كونفەرەنتسياعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى س.قاناەۆ, م.ايسينا, ا.بەكەنوۆ, ا.قوجاحمەتوۆ, ا.سمايىل, ش.مىرزاحمەتوۆ, ا.بازارباەۆ, ا.بەگەنەەۆ, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەلەرى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ باسشىلىعى, وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ جانە وكىلەتتى ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, عىلىم جانە بيزنەس-قاۋىمىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
شارا سوڭىندا تاقىرىپتىق پىكىرسايىس ءوتىپ, وندا كونفەرەنتسياعا قورىتىندى جاسالدى.
«ەگەمەن-اقپارات».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.