مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ بيىلعى جولداۋىن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى ماسەلەسىمەن قورىتىندىلاعانى كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى ەل تاعدىرى ءۇشىن اسا قاجەتتى وسىناۋ ماڭىزدى قۇجاتتىڭ العاشقى تاراۋلارىندا قاراستىرىلعان سالالاردىڭ شىن مانىندە ورىندالۋى تۇپتەپ كەلگەندە وسىعان تىكەلەي بايلانىستى. وعان ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىز دالەل بولا الادى.
كوشپەلىلەردىڭ تابيعاتپەن تىعىز بايلانىستى بولعانى, كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى دامۋى, تىپتەن ونىمەن بىتە قايناسىپ, ونىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ كەتكەندىگى بەلگىلى. ولار وزدەرىن ەشقاشان تابيعاتقا قارسى قويعان ەمەس, سوندىقتان ادام مەن تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى ساقتالدى. تابيعات كوشپەلى ءۇشىن ءوز ءۇيى ىسپەتتەس بولدى. ول ۇنەمى كوشىپ ءجۇرىپ, جاڭالىققا قۇمارتىپ, تابيعاتتى باعالاپ قانا قويماي, ونىڭ ءتىلىن دە تۇسىنگەن. ال جانۋارلاردى قولعا ۇيرەتىپ, جەر شارۋاشىلىعىنىڭ پايدا بولا باستاعان كەزەڭىنەن كەيىن كوشپەلىلەردىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسى مۇلدەم وزگەردى. بۇدان بىلاي ول قورشاعان الەممەن تۇتاسا بىرىگىپ كەتتى.
مىنە, وسىنداي ورتادا الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسىنەن وتكەن ادام جان-جاقتى دامىپ, الەۋمەتتىك تۇرعىدا ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاپ, قۇرىشتاي بولىپ شىنىقتى. ياعني, تابيعاتتىڭ اسەرىن كۇندەلىكتى ءوز جان دۇنيەسىمەن سەزىنىپ وتىرعان كوشپەلىلەر سوعان سايكەس وزدەرىنىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرى مەن رۋحاني ۇستانىمدارىن دا ايقىنداپ وتىرعان. ەندەشە, كوشپەلىلەردى قورشاعان تابيعات, ونىڭ ادەمىلىگى مەن ۇيلەسىمدىلىگى, بايلىعى مەن تەپە-تەڭدىك سيپاتى جانە ءمانى, ءوز كەزەگىندە, ءتيىستى ورتا قالىپتاستىردى. سوندىقتان عاسىرلار بويى ۇزدىكسىز جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان الەۋمەتتىك پراكتيكانىڭ, ۇلتتىڭ بولمىسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانى تاريحي شىندىق.
بۇل الەۋمەتتىك پراكتيكانىڭ نەگىزى تۇپتەپ كەلگەندە – مادەنيەت. ياعني, مادەنيەت نەبىر كەدەرگىلەر مەن جاعىمسىز ساياسي ۇردىستەرگە قاراماي, ءوز قوزعالىسىن توقتاتپاي, ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندە بولادى. كەرىسىنشە, سول الەۋمەتتەنۋ تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە ول قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدە ەلەۋلى ءرول اتقارادى. ويتكەنى جاڭاعى الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى مادەني قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلەدى. مادەنيەت ادام تاجىريبەسىن جيناقتاپ, ساقتاپ جانە ونى ۇرپاقتان-ۇرپاققا, داۋىردەن-داۋىرگە تاراتىپ, جەتكىزەدى. ول ادامزاتتىڭ الەۋمەتتىك جادىنا اينالىپ, ادامدى تۇلعا قىلۋعا, ولاردى بىرىكتىرىپ, قوعامنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتە باستايدى.
وسىنداي الەم بايىرعى ادامداردىڭ بولمىسىن, كوزقاراسىن قالىپتاستىرعان. وسىلايشا مادەنيەت ادام الەمىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتىپ, ۇلى دالا قۇندىلىقتارىنىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە جەتەلەدى. ءسويتىپ كوشپەلى ءومىر سالتىمەن تىعىز بايلانىستى الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار پايدا بولا باستادى. ولاي بولسا, مادەنيەت ۇعىمىن «جاندى جەتىلدىرۋ» تۇرعىسىندا دا قاراۋعا بولادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە كوشپەلىلەردىڭ ءداستۇرلى ەكولوگيالىق مادەنيەتى تابيعات پەن ادام الەمىنىڭ ءاۋ باستان-اق ەتەنە بايلانىستا بولعاندىعىنا نەگىزدەلىپ تابيعاتتى ساقتاماسا, ادامزات بالاسىنىڭ دا جويىلىپ كەتەتىندىگىن جاقسى ءتۇسىندى. ولار سول ۇيلەسىمدىلىك پەن سۇلۋلىقتى باعالاپ, ونى قورعاي بىلۋگە تاربيەلەندى.
ادامنىڭ تابيعاتپەن بايلانىسى تەك قانا تابيعي-ەكولوگيالىق تۇرعىدا ەمەس, ول سول سياقتى سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتاردا, ويۋ-ورنەكتە جانە شەجىرەدە بەدەرلى تۇردە كورىنىس تاپتى. وسىعان سايكەس ءومىر سالتى مەن مىنەز-قۇلقى ادامنىڭ ساناسىنا اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقانىنان باستاپ, ونىڭ سۇتىمەن, ءارى قاراي جورگەككە ورالىپ, بەسىككە سالىنعاننان كەيىنگى ونىڭ سالت-ساناسىن قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى جۇرگىزىلەتىن ءارتۇرلى ادەت-عۇرىپتىق, ىرىم-جورالعىلىق راسىمدەر ۇلكەن ءرول اتقاردى.
مىنە, قازاق قوعامىنىڭ وسى تابيعي-تاريحي دامۋ ءۇردىسى كەڭەس داۋىرىندە ءۇزىلدى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن كۇشتەپ وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ كەزىندە قازاق حالقى ادام ايتقىسىز قاسىرەتتى باسىنان كەشىردى. سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قازاق كوپتەگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان ايىرىلىپ, مادەنيەتى كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. قازاق حالقى ۇيرەنشىكتى ورتا جانە كوشپەلىلىك الەمىنەن قول ءۇزىپ, بەيتانىس شىندىقپەن, ءدۇدامال بولاشاقپەن بەتپە-بەت كەلدى. تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر كەشىپ, ۇنەمى قوزعالىس پەن دامۋ ۇستىندە جۇرگەن قوعام ءبىر ساتتە قاتاڭ قىسپاققا ءتۇستى, الەۋمەتتىك ءورىسى تارىلدى. ويتكەنى بۇل پروتسەسس ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەمەس, رەۆوليۋتسيالىق كۇشتەۋ تاسىلدەرى ارقىلى ىسكە اسىرىلعان ۇلكەن ساياسي ناۋقان ەدى.
دەسەك تە, قازاق مادەنيەتى وسىنداي الاساپىران زامانداردى باسىنان وتكەرىپ, ءارتۇرلى تاۋقىمەتتى كورىپ, تاريحي سىناقتاردان وتسە دە تاريحي ساحنادا ءوزىن ساقتاپ قالدى. بىراق ول حالقىمىز ءۇشىن تىم قىمباتقا ءتۇستى: حالقىمىز قانسىراپ, جويقىن كۇشكە قارسى تۇرا الماي, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قانشاما ارىستارىمىز «حالىق جاۋى» رەتىندە قىرىلىپ, سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىڭ بولمىسى داعدارىسقا ۇشىرادى. تاپتىق كوزقاراس پەن ىمىراسىز كۇرەس, قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشتىق, شەكتەن تىس پارتيالىق-يدەولوگيالىق قىسپاق, جەكە باسقا تابىنۋشىلىق, اسىرە ينتەرناتسيوناليزم, ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتىعى ءوز دەگەنىن ىستەدى. وسىنداي قوس ستاندارتتى جانە ەكىجۇزدى ساياسات اقىرى كەلىپ كەڭەس وداعىنىڭ تۇبىنە جەتىپ تىندى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن جەتپىس جىل بويىنا حالىقتىڭ قۇلاعى مەن بويىنا «تاپتىشتەپ» تۇرىپ ءسىڭىرىلىپ كەلگەن «كەڭەستىك بولمىستى» قايتادان تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت بولدى. حالىق نە ىستەرىن بىلمەي «ەسەڭگىرەپ», «كاپيتاليزمدى» تۇسىنە دە الماي, قابىلداي دا الماي دال بولىپ, بىرەۋلەرى كسرو-نى اڭساسا, ەكىنشىلەرى سولتۇستىككە كوز تىكتى. حالىقتىڭ بولمىسى وپىرىلىپ, ول تاعى دا «سىناق الاڭىنا» اينالدى. ولارعا ءبىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فورماتسيادان ەكىنشىسىنە ءوتۋ, ياعني سوتسياليزمنەن نارىقتىق قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا باعىت العان تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولۋ تاڭداۋىن شەشىپ, ءوزىنىڭ سانا-سەزىمى مەن بولمىسىن سايكەسىنشە جاڭارتۋ كەرەك بولدى. باس-اياعى ءجۇز جىلدىڭ ىشىندە بۇكىل قازاقستاندى ءدۇر سىلكىندىرگەن «تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ» ءىزسىز ءوتۋى, ارينە مۇمكىن ەمەس ەدى. ونىڭ سارقىنشاقتارى حالىقتىڭ ساناسىندا ءالى دە بولسا ساقتالىپ وتىرعانى دا بەلگىلى.
سونىمەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىنا قاتىستى ايتقاندارىنا وسى ماسەلەلەردىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. قالاي بولعاندا دا, بيىلعى جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزى رەتىندە قوعامنىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى دامۋى جانە سوعان سايكەس كەلەتىن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋدى اتار ەدىم. ويتكەنى اڭگىمە حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسى مەن تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ول ءۇشىن ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستانىمدارىنىڭ وزگەرۋى شارت. ونى شەشۋ جولىندا الدىمەن ەكولوگيا مەن بيوالۋانتۇرلىلىككە, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە پارمەن بەرىپ, تەڭدەستىرىلگەن ايماقتىق دامۋدى قامتاماسىز ەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك. ويتكەنى بۇلار تابيعاتپەن, جالپى تىرشىلىك الەمىمەن بايلانىستى, ونىڭ كۇرەتامىرى. ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاق ءۇيىمىز – جەر-انانىڭ, جەردەن ءوسىپ-ونەتىن ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قادىر-قاسيەتىن, ەڭبەكتىڭ, تىرلىكتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ, اتا-انانىڭ قادىرىن ءبىلىپ وسەر ەدىك. مۇنىڭ ءبارىن بىزگە قۇر ءسوز بەن جالاڭ ۇراندار بەرە المايدى. ول سونىسىمەن ماڭىزدى جانە قازىرگى جاڭا ۇلتتىق بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرۋداعى بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جانە وڭتايلى ۇستانىم رەتىندە قاراستىرىلعانى قاجەت-اق.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
سونىمەن بىرگە قازىر قازاق قوعامىنا مادەنيەتكە دەگەن كوزقاراستى قايتا قاراۋ, تىپتەن وزگەرتۋى قاجەت سياقتى. جاھاندانۋ زامانىندا حالىق قويناۋىندا جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان قول ۇزە باستاعان, تەك «فولكلورلىق», «جانسىز» سيپاتقا يە بولىپ بارا جاتقان بەرەكەسى كەتكەن مادەنيەتتىڭ ەڭسەسىن XXI عاسىردىڭ كوشىنە ىلەسە الارلىقتاي ەتىپ كوتەرگەن ءجون.
ءسويتىپ بۇلاردىڭ ءبارى ناقتى, ناتيجەسىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن سالالار. وسى ناتيجەلەردى كورىپ وسكەن جاس ۇرپاق قانا قوعامداعى ەكولوگيالىق جانە مادەني قۇندىلىقتاردى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جادىلىق ءمانىن باعالاي بىلۋگە ۇيرەنەدى, ول ىسكە وزدەرى دە تىكەلەي ارالاسىپ, جاقسى مەن جاماندى اجىراتىپ, بولمىسىن وزگەرتىپ, ادىلدىك پەن ادىلەتتىلىك, ەڭبەكقورلىق, تياناقتىلىق پەن ادالدىق جولىنا تۇسەدى. ناتيجەسىندە, ول جاڭعىرعان قوعام قۇرۋ جولىندا ىسىراپشىلدىق پەن داڭعازالىق, جاۋاپسىزدىق پەن نەمقۇرايلىلىق, بوس سوزدىلىك پەن بوسپەلىك, ماقتانشاقتىق سياقتى قوعام مەن ادامنىڭ ابىرويىن توگىپ, بۇكىل ەلدى قاسىرەتكە ۇشىراتاتىن جات ادەتتەردەن ارىلادى. مىنە, سوندا عانا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ايتقانداي: «... ەلىمىزدە «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسى بەرىك ورنىعۋى كەرەك».
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياساتتانۋشى