تسيفرلى تاڭبالاۋ – نارىقتىڭ تالابى

وسى جىلدىڭ 1 قازانىنان ­باستاپ ەل اۋماعىندا تەمەكى ونىم­دەرىن مىندەتتى تاڭبالاۋ ەنگى­زىلگەنى بەلگىلى. ازىرشە بۇل تالاپ ءفيلترلى تەمەكىگە عانا قو­يىلىپ وتىر. ءونىمنىڭ باسقا تۇر­لەرىن (سيگارا, قىزدىرىلعان تەمەكى جانە ت.ب.) تاڭبالاۋ 2021 جىل­دىڭ 1 ساۋىرىنەن باستالماق. وندا­عى ماقسات – نارىقتاعى اشىق­­تىق­تى قامتاماسىز ەتۋ جانە حا­لىقتى جاساندى, جالعان ونىم­دەردەن ساق­تاندىرۋ.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ حا­بار­لاۋىنشا, نارىق ويىنشىلا­رى­نا قويما مەن دۇكەندەردەگى تاڭ­بالانباعان تەمەكi ونiمدەرi­­نiڭ قالدىقتارىن ساتۋعا ءبىر جىل ۋاقىت بەرىلگەن.

«تەمەكى ونىمدەرىن تاڭبالاۋ تاۋار اينالىمىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, ادال باسەكەلەستىكتى قول­داۋ, نارىقتى زاڭسىز ونىمدەردەن قورعاۋ, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» كو­لەمىن ازايتۋ, زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن ساقتاۋ جانە بيۋدجەتكە سالىقتىق تۇسىمدەردى ۇلعايتۋ ءۇشىن كەرەك. تاڭبالاۋ تاۋارلارعا Data Matrix كودىن قولدانۋ ارقىلى جۇر­گىزىلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇتىنۋشىعا ساتىپ الىنعان تاۋار تۋرالى تولىق اقپارات الۋعا جانە ءوزىن جالعان ونىمنەن ساقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى», دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ رەسمي حابارلاماسىندا. 

رەسپۋبليكا اۋماعىندا وندى­رىلگەن تەمەكىنى تاڭبالاۋدى ءون­دى­رۋشى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. ەلى­مىزدەن تىسقارى جەرلەردە شى­عا­رىلاتىن تەمەكى ونىمدەرىن تاڭ­بالاۋ يمپورتتاۋشىعا جۇكتەلەدى.

سونىمەن قاتار 2020 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا الكوگول ونىم­دەرىن تاڭبالاۋ بويىنشا قول­عا الىنعان قاناتقاقتى جوبا اياق­تالادى. بۇل سالاداعى تاڭبالاۋ كەلەر جىلدىڭ باسىندا مىندەتتى نورماعا اينالماق. ودان كەيىنگى كەزەكتە اياقكيىم ونىمدەرى تۇر. سونداي-اق 2021 جىلدىڭ ساۋىرىن­دە ءدارى-دارمەكتى تاڭبالاۋ باستالا­دى. 

– تسيفرلى تاڭبالاۋ – «كو­لەڭ­كەلى ەكونوميكامەن» كۇرەسۋدىڭ ءبىر جولى. جاڭاشىلدىق نارىقتاعى زاڭسىز ساتىلاتىن تاۋارلاردىڭ جولىن كەسەدى. وسىلايشا, كا­سىپكەرلەرگە ادال باسەكەلەستىك ور­نا­تۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جالپى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­قا مۇشە بەس ەل 2015 جىلى تاۋار­لاردى مىندەتتى تسيفرلىق تاڭ­بالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. سودان بەرى بىرنەشە تاۋار بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. قازىر ءار مەملەكەت وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋدە. اسى­رەسە, رەسەيدىڭ قارقىنى جو­عارى. ولار 2024 جىلعا دەيىن تاڭ­بالاۋعا جاتاتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزى­لىمىن جاريالادى. قازاقستان دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇستى. بەلارۋس, ارمەنيا جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرى دە ءتيىستى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا, – دەيدى تسيفرلى ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى بيكەش قۇرمانعاليەۆا.

بەلگىلى بولعانداي, تاڭبالاۋ تۋ­رالى كەلىسىم بەس مەملەكەتكە ورتاق بولعانىمەن, ءار ەل تاڭبا­لاۋعا جاتاتىن تاۋارلاردى وزدەرى انىقتايدى.

– اياقكيىم ونىمدەرى دە تاڭبا­لانادى. بۇل نارىقتا «كولەڭكەلى» اينالىمنىڭ بارى راس. سوندىق­تان جاڭاشىلدىقتى وندىرۋشىلەر دە, يمپورتتاۋشىلار دا بىردەن قولدادى. ولار اتالعان نارىقتى جارىققا شىعارۋ ارقىلى جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولاتىنىنا سەنىمدى, – دەيدى ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى.

قازاقستاننىڭ كيىمدى تاڭبالاۋ تۇرعىسىنان جيناعان تاجىريبەسى بار. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن تەرى ونىمدەرىن تاڭبالاۋ جۇرگىزىلگەن بولاتىن.

– بۇل جوبا ءالى دە جالعاسۋدا. اۋەلدە قاناتقاقتى جوبا بولدى. قازىر قالىپتى دۇنيەگە اينالدى. نارىق تا بۇعان ۇيرەندى. جاڭاشىلدىق سالاداعى «كولەڭ­كەلى» اينالىمدى ازايتتى. شە­تەلدەن زاڭدى تۇردە اكەلىنەتىن تاۋار­دىڭ كولەمى ارتتى. ماسەلەن, 2018-2019 جىلدارى يمپورتتىق ءونىمنىڭ ۇلەسى 189 پايىزدى قۇ­رادى. وسىدان-اق بۇعان دەيىن اينالىمدا قانشاما ءونىمنىڭ زاڭ­سىز جۇرگەنىن ەسەپتەۋگە بولادى, – دەيدى ب.قۇرمانعاليەۆا.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كەلەر جىلدان باستاپ الكوگول ونىمدەرى دە تاڭبالانادى. ما­مانداردىڭ پىكىرىنشە, اتالعان نا­رىقتا دا «كولەڭكەلى» اينالىم­نىڭ ۇلەسى كوپ. دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك, بىلتىر 6,2 ملن ليتر الكوگول ءونىمى تاركىلەنگەن. بيىلعى شىلدە ايىنىڭ وزىندە ساپاسىز الكوگولدىڭ سالدارىنان 23 ادام قايتىس بولعان.

رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر الكوگول ونىمدەرىنەن بيۋدجەتكە 56 ملرد تەڭگە اكتسيزدىك سالىق تۇسكەن. تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەن سوڭ اتالعان سوما 10 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسەدى دەگەن بولجام بار.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­­لەر پالاتاسىنىڭ باسقارما تور­­اعاسى ەۆگەني بولگەرتتىڭ ايتۋىن­شا, قازاقستان ءۇشىن ءسۇت ونىم­­دەرىن تاڭبالاۋ وزەكتى ماسە­لەگە اينالىپ وتىر.

– نارىقتا ورتاق كەلىسىم جوق. وندىرۋشىلەر, ەكسپورتتاۋ­شىلار ءسۇت ونىمدەرىنىڭ تەز بۇزىلاتى­نىن, بۇل پروتسەسس ونسىز دا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن تەحنيكالىق رەتتەۋ كوميتەتى تا­­را­پىنان قاتاڭ قاداعالانىپ, رەت­­تەلەتىنىن العا تارتۋدا. ال رەسەي ءسۇت ونىمدەرىن تاڭبالاۋعا قاتىستى جۇمىستى ۇدەتە ءتۇس­تى. كورشى ەل 2021 جىلدىڭ قاڭ­تا­رىنان باستاپ تاڭبالاۋدى اينا­لىمعا ەنگىزەدى. دەمەك, وداقتاعى وزگە مەملەكەتتەر وسىعان جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. ەندىگى ماسەلە قا­زاقستان ىشكى نارىقتى تۇگەلدەي تاڭ­بالاۋعا كوشىرۋى كەرەك پە؟ الدە نارىقتاعى ءوز ورنىن جوعال­تىپ الماس ءۇشىن تەك ەكسپورتتاۋ­شىلاردى عانا مىندەتتەي مە؟ بىزگە سوڭعىسى ءتيىمدى. ال تۇتاس سالانى تاڭبالاۋدان ۇتارىمىز شامالى. مۇنى ساراپشىلار دا دالەلدەپ بەردى. ءسۇت وندىرىسىندەگى «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ ۇلەسى ونسىز دا كوپ ەمەس. سوندىقتان نارىق ويىنشىلارى تاڭبالاۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن ۇستانىمدى العا تارتۋدا, – دەيدى ە.بولگەرت.

وسى ورايدا, تسيفرلى تاڭبا­لاۋ ءونىمنىڭ قىمباتتاۋىنا جول اشۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار دا ايتىلۋدا. بىراق ونىڭ قان­­شا­لىقتى دالەلدى, دايەكتى دۇ­نيە ەكە­نى تولىق ايتىلماۋ­دا. دە­گەن­مەن كاسىپكەرلەردىڭ تاڭ­بالاۋ قۇ­رىل­عىلارىن الۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مول­شەردە قارجى شىعىن­دايتىنى انىق.