«قاشاعان» جانە ىلەسپە گاز ءوندىرىسى («كوگىلدىر وتىن» زاۋىتى قاشان سالىنادى؟)

ماسەلەن, بىلتىر تەڭىز تابا­ن­ىن­داعى كەن ورنىنان وندى­رىل­گەن 14,1 ملن توننادان استام مۇناي ەكسپورتتالدى. سونداي-اق شەتەل نارىعىنا جىبە­رىلگەن گاز كولەمى 3,5 ملرد-تان اسا تەكشە مەتردى قۇرادى. ال ەكسپورت­تالعان كۇكىرت 1 ملن 207 مىڭ تون­­نا­دان استى.

ارينە, كاسپيدىڭ مۇنايىن يگەرۋ وڭاي بولعان جوق. ونىڭ بىر­نەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, وتاندىق مۇناي­شىلاردىڭ سۋ تۇبىنەن «قارا التىن» الاتىنداي تاجىريبەسى بولعان جوق. سول سەبەپتەن بۇل ەلىمىز ءۇشىن توسىن ءارى تاۋەكەلى مول قادام ەدى. سوعان قاراماستان, «قاشاعان» – قازاق­ستاننىڭ تاريحىندا تەڭىز تۇبى­نەن يگەرىلگەن تۇڭعىش كەنىش. مامان­داردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەن ورنىنىڭ كوللەكتورى تەڭىز تۇبىنەن 4200 مەتردەي تەرەڭدىككە بويلايدى. مۇنداعى قىسىم دا وتە جوعارى, مۇناي قۇرامىندا پارافين دە مول. كۇكىرتتى گاز دا كوپ, ال كۇكىرتتى سۋتەك (H2S) 15 پايىزعا تەڭ.

ەكىنشىدەن, وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن كاسپي جوباسى شەتەل ينۆەس­تور­لا­رى­نىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ ىشىن­دە «ستاتويل», «ەني-ادجيپ», «شەلل», «تو­تال­­فيناەلف», «ەكسون-مو­بيل» سەكىلدى كومپانيالار وپەرا­تور بو­لۋعا ۇمتىلىس جاسادى. ويت­­كەنى بۇل – ۇزاق جىلدارعا سوزىلا­تىن ينۆەستيتسيالىق جوبا. مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالاسىن­داعى مۇنداي جوباعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ كەيىن ەسەلەپ قايتاتىنىن ەسكەرسەك, شەتەلدىك كومپانيالار مۇمكىندىكتى جى­بەرىپ الماۋعا تىرىسادى.

ۇشىنشىدەن, «قاشاعان» – 40 جىل بۇرىن الياسكادا تابىلعان پرۋدحو-بەي كەن ورنىنان كەيىنگى ەڭ اۋقىمدى اشىلىم بولۋىمەن الەم نازارىنا ىلىكتى. سەبەبى مۇندا 4,5-تەن 5,5 ملرد تونناعا دەيىنگى مولشەردە مۇناي, 3 ترلن تەكشە مەتردەي گاز قورى بار دەپ جوبالانۋدا. «قاشاعان» كەن ورنى جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن يگەرۋگە 55 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىندى.

تورتىنشىدەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ فاۋناسى مەن فلوراسىنىڭ بارىنەن ماڭىزدى بولاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى مۇندا الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن يتبالىق پەن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتار بار. بۇدان باسقا قۇستىڭ 280-نەن استام تۇرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە 40-تان اسا قۇس «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن.

ەندى وسىنداي سان الۋان ما­ڭىزعا يە «قاشاعان» كەن ورنىنان وندىرىلگەن گازدى وڭدەۋ ماسە­لەسى دە كوتەرىلىپ وتىر. نەگە؟ ويتكەنى قازىر مۇنداعى تاۋلىكتىك مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 380 مىڭ باررەل شاماسىن قۇرايدى. كەن ورنىن يگەرۋ جوسپارىنا سايكەس, 2022 جىلى ءونىم ءوندىرۋ دەڭگەيى تاۋلىگىنە 420 مىڭ باررەلگە جەتۋى ءتيىس. سول كەزدە ىلەسپە گاز­دىڭ كولەمى دە ەسەلەنەتىنى داۋسىز.

دەمەك, ەلىمىزدە ىلەسپە گازدى قايتا وڭدەيتىن ءوندىرىس ورنىنىڭ قاجەتتىگى تۋىندايدى. بۇعان سەبەپ بولاتىن جايتتار دا بار. الدىمەن بۇل جىل سايىن گازعا ىشكى سۇرانىستىڭ ارتۋىمەن دە بايلانىستى بولىپ وتىر. گاز ەكسپورتىنان تۇسەتىن قوماقتى ءتۇسىم دە باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, IHS Markit زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بىلتىر قازاق­ستاندا گازدىڭ جالپى جيىنتىق ءوندىرىسى 55,5 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى. ونىڭ تەك 19,4 ملرد تەكشە مەترى عانا ەكسپورتتالدى. مۇناي ءوندىرۋ كومپانيالارى قويناۋقاتتاعى قىسىمدى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 19,1 ملرد تەكشە مەتر گازدى كەرى ايداعان. ال 17 ملرد تەكشە مەتر گاز وتاندىق تۇتىنۋشىلارعا ساتىلىپتى.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, الەمدە گاز تۇتىنۋ كولەمى 2040 جىلعا قاراي 1,5 ەسەگە ءوسىپ, 5,5 ترلن تەكشە مەتردەن اسۋى مۇمكىن. سول كەزەڭدە ونىڭ باسقا ەنەرگيا كوزدەرى اراسىنداعى ۇلەسى 23%-دان 26%-عا دەيىن ارتادى ەكەن. مىنە, وسى كەزدە «قارا التىنعا» بالانعان مۇناي­دىڭ ۇلەسى 40-تان 30%-عا دەيىن تومەندەيدى. سوندىقتان «قاشا­عان» گازىن وڭدەيتىن زاۋىت­تىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىس­تى قابىلدانعان شەشىم وسى سالانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن شيكىزاتتى ساتىپ الۋعا, جالپى ۇقساس جوبالاردى قار­جىلاندىرۋعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەنى رەتتەۋى ءتيىس.

ارينە مۇنداي زاۋىت سالۋ ءۇشىن الدىمەن ورىن تاڭداۋدا بىرنەشە نۇسقا ۇسىنىلعانى داۋسىز. الايدا ماقات اۋدانىنىڭ اۋماعى تاڭدالدى. وسىعان وراي اتالعان جوباعا «GPC Investment» جشس ينۆەستيتسيا سالعالى وتىر. سەرىكتەستىك وكىلدەرى بىلتىردان بەرى ەكى رەت, العاشىندا ماقات اۋدانىندا, ال جاقىندا اتىراۋ قالاسىندا قوعامدىق تىڭداۋ وتكىزدى.

جاڭا ءوندىرىس ورنىنا ينۆەستي­تسيا سالۋعا بەل بۋعان كوم­پا­نيا وكىل­دەرىنىڭ مالىمەتىنە سۇ­يەنسەك, «قاشاعان» گاز وڭدەۋ زاۋى­تى­نىڭ جوباسى شيكى گازدى جاعۋ مەن كەرى ايداۋدىڭ ورنىنا ونى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلتتىق باعدار­لاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلادى. زاۋىت جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن گاز وڭدەيتىن بولا­دى. جوباعا سايكەس, وسىنشا كو­لەمدەگى شيكى گازدى وڭدەۋ كەزىن­دە زاۋىت جىلىنا 815 ملن تەكشە مەترگە دەيىن تاۋارلىق گاز, 119 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز, 212 مىڭ تونناعا جۋىق كۇكىرت, سونداي-اق 35 مىڭ توننا گاز كوندەنساتىن شىعاراتىن بولادى.

سونداي-اق بۇل «قاشاعان» كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرۋدى 12 ملن تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن ەل ۇكىمەتى بەكىتكەن. جوباعا ينۆەستور رەتىندە «GPC Investment» جشس تاڭدالدى. بۇدان باسقا جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جەتەكشى وتاندىق جانە شەتەلدىك ماماندار تارتىلادى. جوبانى قارجىلاندىرۋ ينۆەس­توردىڭ ءوز ەسەبىنەن جانە قار­جى ينستيتۋتتارىنىڭ قارا­جاتىن تارتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.

– جوبالانعان جۇمىستار ۋچاس­كەسى ماقات اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەردەن الىستا ورنالاسادى. زاۋىت سالىناتىن ورىن اتىراۋ قالا­سى­نان 60 شاقىرىم, ال اۋدان ور­تا­لىعى – ماقات كەنتىنەن سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 63 شا­­قىرىم قاشىقتا بولاتىنى انىقتالدى. قۇرىلىس كەزەڭىندە, ودان كەيىن پايدالانۋعا بەرىل­گەن سوڭ زياندى زاتتاردىڭ شىعا­رىندىلارى, قالدىقتاردىڭ مولشەرى بارلىق سانيتارلىق نورماعا سايكەس كەلەتىن رۇقسات ەتىلگەن ماندەر شەگىندە بولادى. قۇرىلىس قۇنىنا اسەر ەتەتىنىنە قاراماستان, اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ ماقساتىندا ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اتموسفەراعا كۇكىرت­تى انگيدريد سياقتى زياندى گاز­دىڭ شىعارىلۋىن بولدىر­ماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن SCOT تەحنو­لوگياسى قولدانىلادى. سون­داي-اق BASF جانە Dow Chemical سياقتى تانىمال الەم­دىك كومپانيالاردىڭ وزىق تەحنو­لوگيا­لارىن دا پايدالانۋدى كوزدەدىك. جابىق تۇردەگى الاۋ قوندىرعىسى ورناتىلادى. جابىق الاۋ قوندىرعىسىنىڭ كورپۋسى شۋدان, جەلدەن, جىلۋ رادياتسياسىنان, كورىنەتىن وتتان قورعاۋعا ارنالعان, – دەيدى جوبانىڭ تەحنيكالىق جەتەكشىسى بولات ساقتاعانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جوبا بويىنشا قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتاردىڭ شىعارىن­دى­لارى مەن قالدىقتار مول­شەرى بەل­گىلەنىپ وتىر. ماسە­لەن, زا­ۋىت قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە زياندى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ مولشەرى جىلىنا 186,40 توننانى, قالدىق­تار­دىڭ كولەمى 130,19 توننانى قۇرايدى. ال زاۋىت ىسكە قوسىل­عاننان كەيىن زياندى زاتتار شىعا­رىن­دىلارى جىلىنا 250,96 تون­نا­دان, قالدىقتار 1286,33 توننا­دان اسپايدى ەكەن.

گاز وڭدەۋ زاۋىتىنا پايدا­لانىلا­تىن سۋ قولدانىس­تاعى «استراحان-ماڭعىشلاق» سۋ تا­رات­قىشىنان الىنادى. بيو­رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ ءۇشىن زاۋىت­تا تازالاۋدان كەيىن سۋدى قايتا پايدالانا وتىرىپ, تۇرمىستىق كارىزدىڭ جابىق جەراستى جەلىسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. وندىرىستىك-جاڭبىر كارىزدەرىنىڭ كوللەكتورلارى بويىنشا بارلىق وندىرىستىك جانە جاڭبىر اعىنى جابىق تۇر­دەگى ساقتاۋ رەزەرۆۋارىنا تۇ­سە­دى. ساقتاۋ رەزەرۆۋارىنان سور­­عىشتار وندىرىستىك-جاڭبىر اعى­­نىن تازارتۋ بلوگىنا بەرىلەدى. تا­زا­لاۋدان كەيىن قاجەتتى ساپاعا د­ەيىن تازارتىلعان وندىرىستىك-جاڭ­­بىر اعىنى كاسىپورىننىڭ ون­دى­رىستىك سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيە­سىندە قايتا پايدالانۋعا جىبەرىلەدى.

گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلى­سىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2500-گە دەيىن, كەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ 600-گە جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلماق. بىراق ازىرگە جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ تۋرالى ناقتى مەرزىم ايتىل­ماي وتىر. دەگەنمەن, بۇل جوبا وتاندىق ەكونوميكانى وركەن­دەتۋگە ورگە سۇيرەيتىن سەرپىندىلىك سترا­تە­گياسىنا اينالا ما؟ ارينە, الدىن الا بولجام جاساۋعا ءالى ەرتە­لەۋ بولار. مۇنى ۋاقىت ەنشى­سىنە قالدىرعاندى ءجون كوردىك.

اتىراۋ وبلىسى