قازىر كوپشىلىكتى الاڭداتىپ وتىرعان پاندەميا كەزىندە يممۋنيتەت, انتيدەنە جايلى اڭگىمە كوپ ايتىلادى. ماماندار يممۋنيتەتى جوعارى ادام كوپتەگەن جۇقپالى اۋرۋلاردان جاقسى قورعانادى دەپ جاتادى. سول يممۋنيتەت دەگەنىمىز نە؟
يممۋنيتەت – اعزانىڭ كەز كەلگەن اۋرۋعا توتەپ بەرە الۋ قابىلەتى ورگانيزمنىڭ زياندى اسەرلەردى نەمەسە ءبۇلدىرۋشى ۋلاردى قابىلداماۋ قاسيەتى. ارينە, مۇنداي قاسيەت اعزانىڭ تىرشىلىك ورتاسىنا بەيىمدەلۋىنە, سول ورتاداعى زياندى ميكروورگانيزمدەر, ۆيرۋستار جانە ولار بولەتىن ءتۇرلى ءبۇلدىرۋشى قاسيەتى بار زاتتارعا قارسى تۇرا الاتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسىنداي ءوزارا بايلانىستىڭ, دالىرەك ايتقاندا كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە اسا كۇردەلى بيولوگيالىق پروتسەستەر باستالادى. ءسويتىپ ورگانيزمدە قورعانىشتىق قاسيەت ارتا تۇسەدى, ونىڭ ءتۇرلى زياندى ميكروورگانيزمدەردى, ۆيرۋستاردى قۇرتاتىن جانە ۋلى زاتتاردىڭ ۋىتىن جويىپ ىدىراتاتىن قابىلەتى كۇشەيەدى. يممۋنيتەت تۇزىلۋدە بۇكىل ورگانيزم قاتىسادى, ارينە مۇندا باسقارۋشى جانە باعىتتاۋشى – ورتالىق نەرۆ جۇيەسى. اۋرۋ قوزدىرۋشىلار نەمەسە ۆاكتسينالار جۇيكە جۇيەسىنىڭ ۇشتارى ارقىلى سارىسۋ گامما-گلوبۋليندەرىن تۇزەتىن ءتيىستى ورگاندارعا اسەر ەتەدى. ال بۇلار جاۋاپ رەتىندە ءتيىستى انتيدەنەلەر بولەدى. وسىندايدا جاسۋشا ىشىندە كانداي پروتسەستەر ورىن الاتىنى جونىندە تولىق مالىمەت جوق. يممۋنيتەت پايدا بولۋدا سىرتقى ورتا جاعدايلارى كوپ اسەر ەتەدى. شامادان تىس قىزۋ, سالقىنداۋ نەمەسە ورگانيزمنىڭ اسا شارشاۋى قورعانىش زاتتارىنىڭ ءتۇزىلۋىن ناشارلاتادى. سونىمەن بىرگە يممۋنيتەتتىڭ ورگانيزمدە جاقسى ءتۇزىلۋىن تاماقتىڭ ساپاسىنىڭ جانە ونىڭ قۇرامىنىڭ ناشارلىعى, سونىڭ ىشىندە ا جانە س دارۋمەندەرىنىڭ, فوسفور جانە كالتسي تۇزدارىنىڭ جەتىسپەۋى تەجەيدى. بۇدان زياندى اسەرلەرگە قارسى كۇرەسۋدە ارناۋلى شارالارمەن قاتار (ۆاكتسينالار, سارىسۋ ەگۋ ت.ب.) ادامداردى تولىق باعالى, ساپالى قورەكتىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. جالپى, يممۋنيتەتتىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن اجىراتادى. ونى مىنادان كورۋگە بولادى: تابيعي نەمەسە تۋا پايدا بولعان يممۋنيتەت – ادامدار جانە جانۋارلاردىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە ءتان. بۇل تۇقىم قۋالايدى. ال ەكىنشىسى, ءومىر ءسۇرۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن جاساندى يممۋنيتەت. تابيعي جولمەن تۇزىلگەن يممۋنيتەت ادەتتەگىشە ۇزاق بولادى. ادەتتە تابيعي يممۋنيتەت سابيگە انا ءسۇتى ارقىلى جانە كىندىك تامىرى ارقىلى قانمەن بەرىلەدى. ال كەيبىر اۋرۋلارعا قارسى تۇزىلگەن يممۋنيتەت ورگانيزمدە بۇكىل تىرشىلىك بارىسىندا ساقتالىپ قالادى. مىسالى, ادامدار شەشەك, وبامەن ءبىر رەت اۋىرسا, ەكىنشى رەت ونىمەن اۋىرمايدى.
قازاقستاندا جوسپارلى ەگۋ ۆيرۋستى گەپاتيت ا (ۆ15), ۆيرۋستى گەپاتيت ۆ (ۆ16), ۆ ءتيپتى گەموفيلدىك ينفەكتسيا (ۆ96.3), كۇل-ديفتەريا (ا36), جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋى (س53), كوكليۋش (ا37), قىزىلشا (ۆ05), قىزامىق (ۆ06), پنەۆموكوكتىق ينفەكتسيا (ۆ95.3), پوليوميەليت (ا80), سىرەسپە-ستولبنياك (ا33-ا35), تۋبەركۋلەز (ا15-ا19) جانە ەپيدەميالىق پاروتيت (ۆ26) اۋرۋلارىنا جۇرگىزىلەدى.
تىرشىلىك بارىسىندا تۇزىلگەن جاساندى يممۋنيتەتتى اكتيۆ جانە پاسسيۆ دەپ ەكىگە بولۋگە بولادى. مۇندا ورگانيزم زياندى اسەرگە ءوزى يممۋنيتەت قۇرايدى. جاساندى جولمەن قۇرالعان اكتيۆ يممۋنيتەت تۇراقسىزداۋ. ماسەلەن, پاراتيفكە قارسى جاسالعان يممۋنيتەت تەك 6 اي بويىنا عانا ساقتالادى. ء«سىبىر جاراسىنا» قارسى جاسالعان يممۋنيتەت ءبىر جىلعا جەتەدى. اكتيۆ يممۋنيتەت ورگانيزمگە ۆاكتسينا ەنگىزىلگەننەن كەيىن 2-10 كۇن وتكەن سوڭ پايدا بولادى. ال پاسسيۆ, سارىسۋ يممۋنيتەتى ورگانيزمگە دايىن قورعانىش زاتتاردى ەنگىزگەندە تۇزىلەدى. ءتۇرلى اۋرۋلارمەن اۋىرعان ورگانيزمنىڭ سارىسۋىندا وسى اۋرۋعا قارسى يممۋنيتەت قۇراۋشى زاتتار پايدا بولادى. ونى ارناۋلى ءدارى-دارمەك وندىرەتىن كاسىپورىندا, فارمفابريكادا وندىرەدى. ءسويتىپ جاساندى يممۋنيتەت ءارتۇرلى ەكپەلەر (ۆاكتسينالاۋ, سارىسۋ ەنگىزۋ جانە ت.ب.) ارقىلى ادام بويىندا قالىپتاسادى. ادەتتە ەلىمىزدە جاس بالالارعا بەلگىلەنگەن كۇنتىزبە بويىنشا پروفيلاكتيكالىق ەكپە ەگۋ تۋبەركۋلەزگە قارسى بتسج, ۆيرۋستىق گەپاتيتكە قارسى ۆگۆ, پوليوميوليتكە قارسى وپۆ جانە دە باسقا اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينالار رەت-رەتىمەن جۇرگىزىلەدى. وعان قوسا كۇز ايلارىندا تۇماۋعا قارسى ەكپە ورىندالادى.
سوڭعى كەزدەرى ەل-جۇرت اراسىندا ەكپەگە قارسى سان ءتۇرلى اڭگىمە, داۋ-جانجال كوبەيىپ كەتتى. بالالار اراسىندا ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كەڭ تاراماسىن, سولاردىڭ سالدارىنان ولار مۇگەدەك, كەمتار بولىپ قالماسىن دەسەك ۆاكتسينالاۋ ىسىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعانىمىز ءجون. بەتى اۋلاق, ەگەر جاس بالا قاۋىپتى ءبىر ينفەكتسيامەن اۋىرا قالسا ونى اۋرۋدان ايىقتىرۋ جەڭىل بولمايدى نەمەسە ول وكىنىشپەن اياقتالۋى دا مۇمكىن. كەيدە كوشەدە كەلە جاتىپ قولارباعا تاڭىلعان مۇگەدەك جاندى كورەمىز. شىنىن ايتقان ءجون, ولاردىڭ ءبىرازى بالا كەزىندە پوليميەليت اۋرۋىنا شالدىعىپ, سونىڭ سالدارىنان مۇگەدەك بولىپ قالعاندار. ەگەر ولار ۋاقتىلى پوليميەليتكە قارسى جوسپارلى ەكپە (ۆاكتسيناتسيا) السا, مۇنداي جاعدايعا ۇشىراماس ەدى. مىنە, بۇل پروفيلاكتيكالىق ەكپە جۇمىسىنا سەلقوس, ەنجار, ءجۇردىم-باردىم قاراۋدىڭ ءبىر مىسالى.
جۇرە بىتكەن توزىمدىلىك (يممۋنيتەت) ادام اۋىرىپ جازىلعاننان سوڭ نەمەسە قولدان ەگۋ ارقىلى پايدا بولادى. ەگۋ ءۇشىن ءتىرى نەمەسە ولتىرىلگەن ۆاكتسينا قولدانىلادى. بۇل ۆاكتسينالاردىڭ قۇرامىندا ۆيرۋستىڭ ءوزى نەمەسە ونىڭ پرەۆەنتيۆتىك انتيگەنى كەزدەسەدى. پايدا بولعان ياكي تۇزىلگەن يممۋنيتەت اعزاداعى ارناۋلى جانە ارناۋلى ەمەس فاكتورلارمەن تىعىز بايلانىستا بولادى.
يممۋندىق جۇيە جايلى قاۋىپتى ينفەكتسيالىق اۋرۋ پايدا بولعان ساتتەردە ءجيى ايتىلادى. مىسالى, كۇزدە, قىستا ءلۇپ ەتكەن سالقىن سامالعا توتەپ بەرە الماي تۇماۋ جانە دە باسقا تىنىس اعزالارىنىڭ ءجىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستى اۋرۋلارىمەن (ۆيرۋستىق رەنيت, فارينگيت, فرونتيت, گايموريت جانە ت.ب.) ناۋقاستانىپ قالاتىندار كەزدەسەدى. ءتىپتى جانىنان وتكەن ادام تۇشكىرسە اۋىرىپ قالاتىن ادامدار بار, ياعني ولار يممۋنيتەتى ءالسىز ادامدار. نەمەسە ءۇي ىشىندەگى جانداردىڭ ءبارى تۇماۋمەن اۋىرىپ جاتسا دا ساپ-ساۋ جۇرەتىن ادامدار بولادى, ولار يممۋنيتەتى كۇشتى ادامدار. قورعانۋ كۇشى از ادامدار قاۋىپتى ينفەكتسيالىق اۋرۋلارعا ۇشىراپ, ونىڭ اسقىندىرماۋ ءۇشىن ەكپە جۇرگىزىلەدى. مىسالى, تۇماۋعا, ۆيرۋستى گەپاتيتكە قارسى ەكپەلەر ەلىمىزدە جولعا قويىلعان. قازىر ادامزاتقا اۋىر تاجال بولىپ كەزىككەن كوروناۆيرۋس ىندەتىن اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ۆيرۋسولوگ-عالىمدارى وعان قارسى ۆاكتسينا شىعارۋدى قولعا الدى. ءبازبىر مالىمەتتەر بويىنشا, ونداي ۆاكتسينالار اقش, رەسەي, قىتايدا تاياۋ ايلاردا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن ءسوز بار. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ دا بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەرىنە كوپشىلىك كوز تىگىپ وتىر. ەرتە مە, كەش پە ونداي ۆاكتسينانىڭ پايدا بولاتىنىنا سەنەمىز.
جۇقپالى اۋرۋلار جايلى ءسوز قوزعاعانىمىزدا, ودان قالاي ساقتانامىز, اۋىرا قالساق قالاي ەمدەلەمىز دەگەن سۇراق تۋادى. ءوز بەتىمەن نەمەسە تانىس بىرەۋدىڭ كەڭەسىمەن ەم-دوم جۇرگىزەتىندەر از ەمەس. ادەتتە كەز كەلگەن اۋرۋعا ءدارى قابىلداي بەرەتىن ادامداردىڭ يممۋنيتەتى تومەن بولادى. ويتكەنى انتيبيوتيكتەردى رەتسىز كوپ ىشكەننەن ىشەك قىزمەتىنە زاقىم كەلىپ, ىشەكتىڭ ىشىندەگى اس قورىتۋ پروتسەسىنە قاتىساتىن پايدالى ميكروورگنيزمدەردى جويىپ, كىسىنى ديسباكتەريوزعا ۇرىندىرادى. ولاردىڭ تاماق قورىتۋى تومەندەپ, ۇلكەن دارەتى بۇزىلادى. ويتكەنى ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسىنىڭ 70 پايىزدان اسا جاسۋشالارى ىشەكتە بولاتىنى بەلگىلى. سونىمەن قاتار ىشەكتە اۋرۋ تۋدىرعىش «بوتەن» ميكروبتاردى ولتىرەتىن پايدالى باكتەريالار بار. ولاردى, جالپاق تىلمەن ايتقاندا, ورگانيزمنىڭ (ىشەكتىڭ) قورعاۋشى «سولداتتارى» دەسە دە بولادى. ويتكەنى بۇل باكتەريالار اعزاداعى يممۋندىق جاسۋشالاردى قولداپ وتىرادى جانە امينقىشقىلدار مەن ۆيتاميندەردى وندىرەدى. ەگەر ىشەكتە بۇل ميكروورگانيزمدەر ءبازبىر سەبەپتەرمەن از بولسا, وندا الگى «بوتەن» باكتەريالار ۇستەمدىك الىپ, ادامدى اۋىرتا باستايدى, ياكي ديسباكتەريوزعا ۇشىراتادى.
كەيدە ورىنسىز پايدالانعان ءدارى-دارمەك اللەرگياعا الىپ كەلەدى. اللەرگيامەن اۋىراتىن ادامداردى يممۋنيتەتى تومەن ادامدار دەپ جاتاتىنىمىز بار. دارۋمەندەردى دە ورىنسىز قىسى-جازى پايدالانۋ ءجون ەمەس. ناۋقاستانعان كىسىگە ءدارى-دارمەكتى دارىگەر تاعايىنداعانى ءجون. ايتپەسە ءدارىحانادا كوزگە ىلىككەن نەمەسە بىرەۋدىڭ ايتۋىمەن ەم-دوم جۇرگىزۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. ويتكەنى اركىمنىڭ اعزاسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار: بىرەۋگە ول ءدارى «جاعىپ» جاتسا, ەكىنشى بىرەۋگە كەرى اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن. يممۋنيتەتى ياكي قورعانىش قابىلەتى تومەن, قاۋقارسىز ادامدارعا كەز كەلگەن اۋرۋ ءۇيىر كەلەدى. اسىرەسە قىس-كوكتەم ايلارىندا تۇماۋدىڭ «قىدىرىپ» جۇرگەن كەزىندە يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. وكىنىشكە قاراي, كوپشىلىك مۇندايدا ءتۇرلى ۆيتاميندەردى قابىلداۋ كەرەك دەپ ۇعۋى مۇمكىن. ولاي دەپ ويلاۋ قاتە, تۇسىنبەۋشىلىك.
ەڭ باستىسى, دەنەنى شىنىقتىرۋ ەكەنىن ەستە ۇستاڭىز. كوپ قيمىلداڭىز. قيمىل-قوزعالىس كەزىندە ادامنىڭ قان اينالىمى جاقسارىپ, بۇلشىق ەتتەرى قالپىنا كەلەدى. دەنەنىڭ ىرعالۋى ىشەكتىڭ دە بۇلشىق ەتتەرىن رەتتەپ, قىزمەتىن جاقسارتادى. يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋ ءۇشىن كەبەكتەن جاسالعان نان, قىرىققابات, ءسابىز, اسكوك جانە قىزىلشانى كوبىرەك پايدالانعان جاقسى. ال اقۋىزعا باي تاعامدار, اسىرەسە ەت ىشەكتىڭ جوعارعى بولىمدەرىنەن باستاپ سىڭەدى دە, «بوتەن» باكتەريالار تاماقسىز قالىپ, السىزدەنە باستايدى. ءتۇرلى تۇزدىقتار بۇل پروتسەستى كۇشەيتەدى, سوندىقتان ەتكە بۇرىش سالىڭىز نەمەسە دامدەۋىشتەر قوسىپ جەڭىز. تاماقتان سوڭ 2 اس قاسىق وسىمدىك مايىن ىشكەنىڭىز پايدالى. ۇيىقتاۋدان جارتى ساعات بۇرىن ءبىر ستاكان ايران ىشكەن دۇرىس. ونداعى قىشقىل ءسۇتتى باكتەريالار استى قورىتۋعا كومەكتەسەدى. ءسويتىپ يممۋنيتەتتى كوتەرىپ, كەز كەلگەن اۋرۋعا توتەپ بەرە باستايسىز. سوسىن, ارينە, دۇرىس تاماقتانۋ, زياندى ادەتتەردەن اۋلاق بولۋ, تىنىش تا ساپالى ۇيقتاۋ جانە ت.ب. اركىمگە پايدالى.
ادەتتە ادامدار يممۋنيتەتتى ساقتاۋدىڭ ءرولى مەن مۇمكىندىگىن اۋىرعان كەزدە عانا ويلايدى. يممۋن تاپشىلىعى كەز كەلگەن ادامدى اۋرۋعا الىپ باراتىن تىكە جولدىڭ ءبىرى. سوندىقتان ءار ادامعا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە يممۋندىق جۇيەنى نىعايتۋ ماڭىزدى, اسىرەسە قىس-كوكتەم قارساڭىندا. سەبەبى بۇل ۋاقىتتا اعزا ەرەكشە قولداۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق جەدەل رەسپيراتورلى اۋرۋلار مەن جەدەل رەسپيراتورلىق-ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردان نەمەسە تۇماۋدان زارداپ شەككەندەرگە جانە ۇلكەن فيزيكالىق كۇشتەردى سەزىنەتىندەرگە يممۋنيتەتكە نازار اۋدارۋ كەرەك.
تۇماۋ جانە باسقا رەسپيراتورلىق اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ تاعى بىرنەشە جولى بار. اينالاداعىلاردىڭ ءبارى اۋىرىپ جاتسا, يممۋنيتەتتى كوتەرىپ قانا قويماي, ينفەكتسيا جۇقتىرۋشىلارمەن بايلانىستى شەكتەۋ قاجەت. اعزاعا تۇسەتىن باكتەريا مەن ۆيرۋس كولەمى از بولعان سايىن, يممۋنيتەتتىڭ ونى جەڭۋىنە دە وڭاي بولادى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ادامدار كوپ شوعىرلانعان جەرگە بارماڭىز. كەزدەسكەندە 1,5 مەتر قاشىقتىقتى ساقتاڭىز. قول الىپ امانداسپاڭىز, امانداسۋ كەزىندە بەتىنەن ءسۇيىپ, قۇشاقتاماڭىز. اۋرۋ ادامنىڭ تۇكىرىگى بەتىڭىزگە شاشىراماس ءۇشىن, قوعامدىق ورىنداردا, دۇكەندەردە بەتپەردە كيىپ ءجۇرىڭىز, دالاعا شىعار الدىندا كيىمدەرىڭىزگە ميكروب, ۆيرۋسقا قارسى ەفير مايلارىن (جالبىز, ەۆكاليپت, ارشا جيدەگى) سەۋىپ الىڭىز. بۇل ءسىز دەم الاتىن اۋانى زالالسىزداندىرادى. قولدارىڭىزدى دوموفون, ليفت تۇيمەشەلەرىن, ەسىك تۇتقاسى, تەلەفون ۇستاعاننان كەيىن انتيسەپتيكپەن ءسۇرتىڭىز. ۇيدەن تىس جەرلەردە جۇرگەن ۋاقىتتا قولىڭىزدى جۋماي بەتىڭىزدى ۇستاماڭىز, ءۇي ءىشىن ءاربىر 3-4 ساعات سايىن جەلدەتىپ تۇرىڭىز. شاڭدى ءسۇرتىپ, اۋانى ىلعالداندىرىڭىز; قولىڭىزدى ۇيگە كەلگەننەن كەيىن مۇقيات جۋىڭىز. كىلت, سومكەڭىزدى ءسۇرتۋدى ۇمىتپاڭىز. ەگەر كوزىلدىرىك كيسەڭىز, ونى دا سابىنمەن جۋ كەرەك.
ەندى يممۋندىق قۋاتتى تولىقتىرۋ تاسىلدەرى جايلى ايتا كەتەيىك. بۇل – ۇيقى مەن تاماقتانۋ ءتارتىبىن ساقتاۋ, كوكونىس تاعامدارىن, جەمىس-جيدەكتەردى كوبىرەك جەۋ, تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, سالقىن سۋعا شومىلۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ. حالىق اراسىندا يممۋنيتەتتى كوتەرۋدىڭ سان ءتۇرلى (دارىلىك ءشوپ تۇنبالارى, ليمون, ءزىبىر جانە ت.س. پايدالانۋ) تاسىلدەرى بار. ونى ورىندى پايدالانساق ەش زيانى جوق.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تاراز