– تۇڭعىشباي اعا, ونەردە جۇرگەنىڭىزگە ەلۋ جىلداي بولىپتى. وسى جىلداردا ۇلتتىق تەاترىمىز بەن كينومىزعا ءبىر كىسىدەي ەڭبەگىڭىز ءسىڭدى. ابىلاي حان, ءابىلحايىر, قايىرحان, جانىبەك حان, ماحامبەت, قۇنانباي سياقتى قازاق تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار تۇلعالار وبرازىن سومداپ, كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەندىڭىز. ءوز پايىمىڭىز بويىنشا, ەلىڭىزگە قانداي ەڭبەك ءسىڭىردىم دەپ بىلەسىز؟ جالپى ەلگە ەڭبەك ەتۋ ۇعىمىن قالاي تۇسىندىرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ونەرگە ءومىرىمدى ارناعانىما ەلۋ جىل بولدى. از ەمەس, اجەپتاۋىر ۋاقىت... جوعارىدا اتتارى اتالعان تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن مۇڭ-شەرىن ساحنا مەن ەكران ارقىلى كەشۋ – تاعدىر-تالايىما بۇيىرعانى باسىما قونعان باق دەپ سانايمىن.ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى مەن ار-نامىسى بولعان ارۋاقتى تۇلعالار مەنى ەسەيتتى, سارايىمدى اشتى, وزدەرىندەي بيىكتەۋدىڭ جولىنا سالدى... ەڭ ءبىرىنشى ەلىمە دەگەن ەسەپسىز ماحاببات پەن پەرزەنتتىك پارىزدى قان-جۇرەگىمە قاداپ, ۇلتىما دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىمدى سەمدىرمەستەي شەگەلەدى. ساحنا مەن ەكراننان بىردە قايىرحان, بىردە ابىلاي حان بوپ اتوي سالىپ, عاسىرلار قويناۋىندا قالعان قىمباتتارىمىز بەن جوعىمىزدى ىزدەپ-جوقتاپ ءجۇرىپ, ارىداعى اتا-بابا اماناتى مەن تەرەڭگە تارتقان تاريحىمىزعا ەسسىز عاشىق بولدىم. قىردىم-جويدىم, قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىردىم دەپ سەمىز سويلەمەي-اق قويايىن, زامانالار كوشىندە ۇمىت قالعان, كەزەڭدەر كەرىشىندە تات بوپ قاتقان شەجىرەمىزدى ىزدەپ شەرلەنۋگە, ەسىمىزدى جيۋعا, الدىمەن ءوزىمنىڭ, ءوزىم ارقىلى وزەگىم-ەلىمنىڭ جادىسىن جاڭعىرتۋعا, ۇيقىدا جاتقان قازاقتىڭ ۇلتتىق نامىسىن وياتۋعا سەپتىگىم تيگەنىن زور ەڭبەكتىڭ ءبىر پۇشپاعى دەپ ەسەپتەيمىن. ەلگە ەڭبەك ەتۋ – مىندەت قىلۋدان ەمەس, ونى ەسەپسىز سۇيۋدەن باستالادى. قاعىنان جەرىگەن قۇلاننىڭ كۇيىنەن اۋلاق بولۋ, بارىمىزدى باجايلاۋ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋ – ەگەمەندىك الىپ ەسىن جيعان ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ كوكەيكەستى ماقساتى, بورىشى دەپ ەسەپتەيمىن. ەلىڭ باردا – ۇلتىڭ بار, ۇرپاعىڭ بار, ونەرىڭ بار... ونەر – بىلەكتىڭ, ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس – ۇلتتىڭ جۇرەگى, ەلىڭنىڭ ماڭدايىنداعى جارقىراعان گاۋھار تاسى. ەلىڭ اماندا, ەگەمەندىگىڭ باردا, ۋايىمىڭ ازدا, ازاماتىڭ مەن ۇرپاعىڭنىڭ ەلى مەن ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمى مولدا جارقىرايدى ول گاۋھار تاس!
– وسى تۇستا ءوزىڭىز ءبىلىم العان قارا شاڭىراق جايىندا, بىلىكتى ۇستاز حاديشا بوكەەۆا تۋرالى ءسوز قوزعاماي كەتپەۋگە بولماس. قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىندە ايرىقشا ورنى بار تۇلعالار ەڭبەك ەتكەن شەبەرحانا سىزگە نە ۇيرەتتى؟
– ادالدىقتى ۇيرەندىم, تازالىقتى ۇيرەندىم... ونەردە اسىرەقىزىلدىقتان اۋلاق بولۋدى, ارزان اتاققا بوي ۇرماۋدى, قىزعانىش پەن كىساپىرلىككە قۇل بولماۋدى, كەردەڭ مىنەزبەن كوكىرەك قاقپاۋدى, ساحنا مەن ەكراندا بيىك, ومىردە كىشىك بولۋدى, وزىڭنەن بۇرىنعىنى سىيلاۋدى, كەيىنگىنى باعالاۋدى, بارعا ءمازىر, جوققا سابىر كورسەتۋدى ۇيرەندىم. نە ايتساڭ دا, نە جاساساڭ دا بىلىكتىلىكپەن جاساۋدى ۇيرەندىم, ءبىلىمدى بولۋعا تالپىندىم. شالالىققا, شالاپايلىققا قارسىمىن. ۇيرەنە الماعان ءبىرىم بار, ول – ادىلەتسىزدىككە قارسىلىق كورسەتپەۋگە, ادىلەتكە اراشا تۇسپەۋگە... «نەعىلايىنىڭ بولسىن» دەيتىن ۇستازىم... وسىنى ادەت قىلا المادىم, قىساستىقتى كورە تۇرا, كورمەگەندەي بولا المايمىن. «نەعىلايىن», مەنىڭ نە شارۋام بار دەپ, شەت قالا المايتىن شاتاق مىنەزىم بار, تاياقتى سودان كوپ جەيمىن.
– ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق بويعا بالا كەزدەن داريتىنى زاڭدىلىق. دەگەنمەن, نەلىكتەن وسى جولدى تاڭدادىڭىز؟
– نەلىكتەن دەرىڭىز بار ما... ءومىر بويعى ارمانىم ەدى دەپ ايتا المايمىن, سەبەپتەن-سەبەپ بولدى دا. كىتاپ وقۋعا قۇمارتىپ, پوەزياعا اۋەيى بولدىم. مەكتەپتە ءجۇرىپ انگە, دومبىراعا اۋەستەندىم. ءتىپتى كانيكۋل كەزىندە اۋىلدىق كلۋبتا ءارتىس تە بولىپ اۋرەلەندىك. ودان بۇرىندارى, ءارىپ تانىماي تۇرىپ تا, كىراسىن شامنىڭ الاكەۋىم جارىعىنىڭ اينالاسىنا جينالعان اتام-اجەم, اكە-شەشەم جىلاپ وتىرىپ تىڭدايتىن ەرتەگى-قيسسا, جىرلاردى وقيتىن اكەمنىڭ دە كوز جاسىن سىعىپ وتىرىپ اندەتەتىنى ەسىمدى الاتىن. «داريعا-قىز», «مىڭ ءبىر ءتۇن», «رۇستەم-داستاننىڭ» شىم-شىتىرىق ۋاقيعالارى ۇيىقتاپ كەتكەن مەنىڭ شىم-شىمداپ تۇسىمە ساپار شەگەتىن. بىراق ونەرگە بارام دەپ شىنداپ ويلامادىم. اكەم تەمىرجولشى بولعاندىقتان با, تەحنيكالىق ماماندىقتى كوبىرەك ويلاۋشى ەدىم. ماسكەۋدەگى باۋمان اتىنداعى جوعارعى تەحنيكالىق وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدى ارماندادىم, كوسموناۆت بولۋ ءۇشىن ەمەس ارينە... وداقتاعى ەڭ اتاقتى ۋنيۆەرسيتەت بولعانى ءۇشىن... بوزبالا كوڭىلى اسپاندا ەدى عوي. بىراق سورىمىزعا قاراي ءبىز بىتىرگەن جىلداردا «بلات» دەگەن اۋرۋ بوي كوتەرگەن. قوي, ماسكەۋ سەنى نەعىلسىن, ءبىر ايلىققا قاراعان اكەڭنىڭ ون ءبىر بالاسىن اسىراۋعا ازەر جەتەتىن تاقىل-تۇقىل اقشاسى جول كىرەڭە دە جەتپەس دەگەن ويمەن, ءوز ەلىمە, تارازداعى تەحنيكالىق وقۋ ورنىنا ات باسىن تىرەدىم. انگە قۇمارلىق وندا دا جالعاستى, ستۋدەنتتىك وركەستردە دومبىرا تارتتىق. ءۇشىنشى كۋرستا اۋليەاتاعا اسقار توقپانوۆ كەلىپ, مەن بىتىرگەن اسا ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ەرىمبەت قوناقباەۆ ارقىلى تاۋىپ الدى. بولدى... ەسىم اۋدى... «شايتان ءتۇرتتى...»
– ستۋدەنت كەزىڭىزدەن اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اكتەرلىك قۇرامىنا الىندىڭىز. س.قوجامقۇلوۆ, ە.ومىرزاقوۆ, ءا.مولدابەكوۆ, ى.نوعايباەۆ, ح.بوكەەۆا, س.مايقانوۆا, ب.ريموۆا, ش.جانداربەكوۆا, ف.ءشارىپوۆا ت.ب. قازاق ونەرىنىڭ تۇلعالارىمەن بىرگە ەڭبەك ەتكەن جىلدار نەسىمەن ەسىڭىزدە قالدى؟ قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ورلەگەن تۇسى «مامبەتوۆ داۋىرىندەگى» تەاتر قانداي ەدى؟
– ستۋدەنت كەزىمدە سۇمدىق تالانتتى بولعاندىعىمنان ەمەس, حاديشا اپام مەنىڭ جۇپىنى كيىمىمە كوزى ءتۇستى مە, الدە ەستيارلىعىمنان بولار, مۇمكىن ورىسشاعا تاۋىرلىگىمنەن بە, ايتەۋىر اۋەزوۆ تەاترىنا ىلەسپە اۋدارما بولىمىنە ورنالاستىرۋعا سەبەپكەر بولدى. ول ورىنداعى كىسى اۋىرىپ قالدى ما ەكەن, بىلمەدىم. سورايىپ ءجۇرىپ, سونداعى اتتارى مەن اتاعىنان ات ۇركەتىن سۇلەيلەردىڭ كوزىنە ءىلىنىپپىن. قادىر جەتپىسباەۆ اعامىز ءبىر كىشىگىرىم رولگە جەكپەسى بار ما! جۇرەگىم جارىلىپ كەتە جازدادى! شاتىپ-پۇتىپ ءجۇرىپ, ەكىنشى قۇرامدا وينادىم, الايدا نە ويناعانىمدى بىلمەيمىن... قويشى, ايتەۋىر تارازداعى تەحنيكالىق ۆۋز-دى تاستاپ, قايتادان ءبىرىنشى كۋرسىنا تۇسكەن جوعارى وقۋىمدى, كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك ءبولىمىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن جالعىز مەنى, «قۇداي جارىلقاپ» ازەكەڭنىڭ ءوزى اتتاي قالاپ, اكەمتەاترعا الىنۋىم جايىندا جوعارىداعى مينيسترلىككە جولداما بەرگىزدىردى. ول كەزدە مامانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋمەن مينيسترلىك اينالىساتىن. حوش دەڭىز, ونەر ەلىنە, ونىڭ ىشىندە حاس ونەرپازداردىڭ, «سامورودوك سارى التىنداردىڭ» ورتاسىنا ءتۇسۋىم – باسىما باق قۇسىنىڭ قونعانى ەكەنىن كوپ ۇزاماي ءتۇسىندىم, ءتۇيسىندىم. سەراعادان باستاپ, حالىقتىڭ سۇيىكتىسىنە اينالعان سۋرەتكەرلەردىڭ سوڭىنان ەردىم, قولدارىنا سۋ قۇيدىم, ءتالىمىن تەردىم, تاربيەسىن الدىم. ونەردىڭ قۇدىرەتى مەن كەپيەتىن ۇقتىم, اۋزىمدى اشىپ, كوزىمدى جۇمدىم. اعا-اپالارىما عاشىق بولدىم, ساحنانى ەسسىز ءسۇيدىم! سول كەزدەرىم, ونەردىڭ ورەلى, باعالى كەزدەرى, قازىر ويلاسام, كوزدى اشىپ-جۇمعانداي زۋ ەتىپ وتە شىعىپتى. ول جىلدارىم – جىعىلعان-تۇرعان, جۇگىرگەن-سۇرىنگەن, كۇيزەلگەن-جىلاعان, ۇرىككەن-قورىققان, تۇڭىلگەن جىلدارداي ەمەس, زىمىراپ ۇشقان, قاناتتانىپ اسپانداعان, بيىككە تالپىنعان, تەرەڭگە ۇڭىلگەن, كەڭدىككە قۇلاش سەرمەگەن سۇيرىكتى جىلدارىم ەكەن. ماعان قانات بىتىرگەن سول اعالارىم مەن اپالارىمنىڭ تەكتىلىكتەرى مەن تاڭداي قاقتىرار قاراپايىمدىلىقتارى. ءازىربايجان مامبەتوۆ اعامىزدىڭ دا «التىن عاسىرى» وسى ارۋاقتىلاردىڭ ارقاسى شىعار دەيمىن. وداقتىڭ كەزىندەگى ورتان قولداي اتاقتى تەاتر بولدىق. ماسكەۋ باردىق, فرانتسيا, يران استىق, تاتار, باشقۇرت ەلىن تامساندىردىق, قىرعىز, وزبەكتى تاڭعالدىردىق. چەحوۆ پەن شەكسپيردى شەمىشكەشە شاقتىق, اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارمالارىن تۇلپار عىپ جالىن تارادىق, ات قىپ ءمىنىپ, بايگەگە قوستىق...
– كينودا قىرىققا, تەاتردا جەتپىسكە تاياۋ رولدەردى سومداعان ەكەنسىز. جالپى, ءسىز ءۇشىن تەاتر مەن كينونىڭ اراسى قانداي؟ شىعارماشىلىعىڭىزعا قايسىسى جاقىن؟ بۇگىنگى ۇلتتىق كينو, تەاتردىڭ بەتالىسى قانداي؟
– وسى جىلداردا كەيىپكەرلەرىمنىڭ عۇمىرىن كەشتىم, ءومىرىن ءسۇردىم... تەاتر جاقىن... ەكەۋىنىڭ اراسى الىس ەمەس, ءبىر «اۋرۋ», ءبىر «دەرت»... ەكەۋىنە دە ەسسىز بەرىلگەندىك, بيىك تالعام, پاراسات پەن تولاعاي ءبىلىم كەرەك. كينواكتەرلەردىڭ كوبى تەاتردىڭ تالابىنا, تارتىبىنە پار كەلە المايدى, جاندى ونەر جاساي المايدى, كورەرمەننىڭ الدىندا جانىن جالاڭاشتاپ, بۇكىل زالدى سوڭىنان ەرتىپ, ەرتەگىگە سەندىرە المايدى. ولاردىڭ كورەرمەنى – وبەكتيۆ, كامەرا عانا. ولاردىڭ كومەكشىسى, سۇيەنەرى تەحنيكا, قايتالاپ ويناۋعا دۋبل دەگەن مۇمكىندىگى بار. ال تەاتر اكتەرلەرىنىڭ ونداي مۇمكىندىگى جوق, سوندىقتان جالعىز كومەكشىسى, سۇيەنەرى سۋرەتكەرلىك جۇرەگى. كينودا دا سول جۇرەك, سول بىلىك, سول سۋرەتكەرلىك... تەرەڭدىگىڭ مەن جۇرەگىڭنىڭ ءلۇپىلىن, قىزۋىڭ مەن سۋىعىڭدى ۇلكەيتىپ, كورەرمەننىڭ كوز الدىنا اكەلەر تەحنيكالىق سيقىرى بار كينو, ايگىلىلىككە تەز جەتكىزەدى, مۇنى مويىنداۋ كەرەك. الايدا كينو – قيمىلدايتىن سۋرەت سەكىلدى, عاشىعىڭ, كوڭىلدەسىڭ سىندى. كينو توڭىرەگىندە ايقاي كوبەيىپ كەتتى... اقشا كوپ بولىنگەن سوڭ, بالعا ۇيمەلەگەن اراداي, تاتتىدەن دامەلىلەردىڭ ىشىندە سۋىق قولدار سۋماڭدايدى... بولىنگەن قارجىدان ءبولىسۋ دەگەن دەرت بار... بۇل دەرتكە كوبىنە «ساپتاياققا اس قۇيىپ, سابىنان قاراۋىل قارايتىن» دوكەيلەر شالدىققان. اۋىز تيگىزبەگەن استام پروديۋسەر مەن رەجيسسەر شۇمەكتەن قاعىلادى. امال جوق, دوكەيدىڭ قولىن مايلايدى دا, تازا ونەر كىرلەنىپ, ورەسى مەن قۋاتى ارزانداعان شالا دۇنيە تۋادى. بۇل قالاي بولدى دەپ تەرگەيتىندەر دوكەيدىڭ دۇمپۋىنەن قايمىعادى دا, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالا بەرەدى. بىزدە سۇمدىعى سول, بۇل دەرت ادەتكە اينالىپ بارادى. سۋرەتكەرلىك وجدانىنا بەرىك بولماعان ونەر ادامى جالتاق, جاعىمپاز بولعان سوڭ, ەركىندىگىنەن ايىرىلادى. شىنايى ونەر قۇرساۋ مەن كىسەندە تۋمايدى, بۇگىنگىلەر قۇرمانعازى مەن ءمادي ەمەس.
بۇرىنعىداي نە تۇسىرەم, كىمدى تۇسىرەم دەيتىن ەركىندىگى مەن پاتىگى بيىك بەگاليندەر مەن قامالى بۇزىلماس قارساقباەۆتاردىڭ, شەنەۋنىكتىڭ شەكپەنىنە قۇل ەمەس قوجىقوۆتاردىڭ زامانى كەلمەسكە كەتكەن...
– «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋى ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزدا ەرەكشە ورنى بار ۇجىم بولعانى بەلگىلى. بۇگىندە ويىن-ساۋىق وتاۋىندا مەيىرمان, توقسىن, ۋايس اعالارىمىزدىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانى بايقالادى. قازاق ساتيرا ساحناسىنىڭ مەكتەبى تۋرالى ءسوز ەتكەندە جەتىستىگىمىز قانداي, كەمشىلىگىمىز نەدە دەيسىز؟
– الدىمەن «تاماشادان» مەن كەتىپ, ءبىر ويسىراتتىم-اۋ دەيمىن... ەسترادا جانرى كەزەڭدىك, ۋاقىتشا ونەر. زامانا كوشى تالعامدى دا تارازىلايدى, اسىرەسە ەسترادا ونەرىندە. قۇنى ارزانداماس, ءبىراز جىلعا ازىق بولارلىق تاقىرىپتار بارشىلىق ارينە, نەكەن-ساياق الايدا... بۇل جانر ءوزى, فەلەتون سىندى... كەزىندەگى «ارا», «كروكوديل» دەگەن ساتيرالىق جۋرنالدار قايدا كەتتى؟ ول كەزدەردە سول جۋرنالعا شىققان فەلەتوننىڭ ارتى ۇلكەن ۋاقيعا بولاتىن, سىقاققا ىلىنگەن شەنەۋنىك ورنىنان الىنىپ, سوتتالىپ تا كەتەتىن. ال قازىر شە؟ «ويباي, ءولتىرىپ جاتىر» دەسەڭ دە, قوعام سەلت ەتپەيدى... كەرەڭ قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز... ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ەسترادا اقشا قۋىپ, ارزان كۇلكى مەن ورىنسىز ىرجاڭدى اينالسوقتاپ ءجۇر. حالىقتىڭ بولاشاقتى, ەلدىڭ ەرتەڭىن, ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاپ قامىقتىرماۋ ءۇشىن, تەك ويسىز, ءنارسىز كۇلكىگە تويعىزىپ, ەسىن جيعىزباي, قىمبات ونەرگە اش قارنىن «تويعىزۋدا»... بىلە-بىلگەنگە بۇل قىلمىسپەن پارا-پار! ۇلتتىڭ جادىسىنا, تالعام-تارازىسىنا شابۋىل جاساۋدان ارتىق قانداي قىلمىس بار! ءبىز ونسىز دا تالاي قىمباتىمىزدى جوعالتىپ العان, ءتىلىمىز بەن دىنىمىزدەن, ارمانىمىزدان, سالت-داستۇرىمىزدەن ايىرىلا جازداعان جۇرتپىز! بىرەسە ورىسقا, بىرەسە ارابقا ەلىكتەپ, ءوز وزەگىمىزدەن اداسا باستاعان ەلمىز. ونەردىڭ تاقىرىبى وسى بولماققا كەرەك, ءان دە, جىر دا, ءازىل دە, وسپاق تا, ادەپتى, مادەنيەتتى, ءتالىمدى, تاربيەلى تۇردە, اقشانىڭ قامىن ەمەس, ەل ءسوزىن ونەر تىلىندە ايتپاق كەرەك. ماعان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «ەل ءسوزىن ەستيتىن مەملەكەت ورناتۋىمىز كەرەك» دەگەن باستاماسى وتە ۇنايدى. ونەر ادامدارى قوعامنىڭ بارومەترى ىسپەتتى, ولاردى كوبىرەك تىڭداۋ كەرەك, باعالاۋ كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدە ايعاي سالعاننان گورى, ونەر تىلىندە وي سالعان ورىندى. ارينە, ول ۇلى ماقسات ويى بۇزىق, قولى سۋىق, قۇلاعى بىتەۋ, پەيىلى ارام, ءبىلىمسىز, جۇرەكسىز شەنەۋنىكتەر جوق ەلدە ورىندالادى.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «مەنىڭ جولىم – اۋىر, تۇزىم – سور. كەيبىر «شەنەۋنىكتەردىڭ» شۇيلىگۋىنەن, شەتتەتۋىنەن ساحنادان اجىرادىم. ءسويتىپ 10-15 جىلداي ءرولسىز ءجۇردىم» دەيسىز... جالپى قاراپايىم كورەرمەن تەاتر الەمىن پاراساتتى وردا, رۋحانيات مەكەنى دەپ قابىلدايدى. پەندەشىلىك ارەكەتتەر بەلەڭ الا بەرسە, تەاتردان قادىر قاشپاي ما؟ سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە تەاتر اينالاسىندا جاعىمسىز اڭگىمەلەر كوپ ايتىلىپ ءجۇر.
– بۇل سۇراعىڭىزعا جوعارىدا جاۋاپ بەرگەندەيمىن... مەن تەاتردى, كۇپىرلىك بولماسىن, قاسيەتتى قاعباعا تەڭەيمىن! قاعبانى اينالا ءبىر جاراتۋشىعا جالبارىنعان, ۇلكەن-كىشى, باي مەن كەدەي, باستىق پەن جالشى, اتاقتى دا, اتاقسىز, ۇلتى مەن جۇرتى ەسىندە جوق, كومەسكى كوپتىڭ ءبىرى بوپ جۇرگەن ميللياردتاعان پەندەلەردىڭ سول تۇستا جۇرەگىندە يمان, پيعىلىندا كىرشىك جوق! ونەر ساحناسىندا دا سولاي بولماسا, ىشتارلىق پەن پەندەشىلىك بەلەڭ السا, ءوزىن وزگەلەردەن زور تۇتسا, كەۋدەگە نان ءپىسىپ كىساپىرلەنسە, ءوز تالعامىن وزگەگە زورلاپ تاڭاتىن تاكاپپارلىق بيلەسە, توڭىرەگىندەگى ارىپتەستەرىن مەنسىنبەي, ايارلىققا جۇگىنسە, ءبىرىن زور, ءبىرىن قور ساناپ, ونەردەگى ادىلەتتىڭ بەلىنەن باسسا, ەسەكتى تۇلپار, قارعانى سۇڭقار ەتسە – وندا ول تەاتر ولىك, ىرىڭ-جىرىڭ, وسەك-اياڭ جايلاعان, مال دا جايىلمايتىن, قۇس تا ساڭعىمايتىن, ءشوبى قۋراعان, ەلى كوشىپ كەتكەن, ءادىرا قالعان جۇرت. كەز كەلگەن ونەر ۇجىمى باسقارۋشىنىڭ تالعام-بىلىمىنە تۋرا پروپورتسيونالدى ەكەنى مەنىڭ اشقان جاڭالىعىم ەمەس... ءبىزدىڭ تەاتر مامبەتوۆ كەتكەن كەزدەن ءبىراز كەيىن جوعارىداعى كەلەڭسىز جاعدايدى باستان كەشتى... سول «اۋرۋدان» ارىلتپاق بولعان مەنىڭ ارى شاۋىپ, بەرى شاپقان الاڭعاسار ەڭبەگىم ەش بولدى. باسشى بولىپ, بار-جوعى توعىز جىلعا شىداس بەرە الدىم... يماندى بولعىر ءبىر مينيستر (ولگەننىڭ ارتىنان وزگە ءسوز ايتقىم جوق) بەلگىلى بولعانمەن, بەرەكەسىز اعالارىمنىڭ, ازەكەڭنىڭ كەزىندەگى ەركە بولعان توتايلاردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, كۋرستاس رەداكتورلاردىڭ گازەتتەرىندە شۋىلداتىپ, ءبىر مەنىڭ ورنىما ءۇش تۋىس-جاماعايىنىن وتىرعىزىپ تىندى... سودان تەاتر دا تىندى... ءسوز قىلۋعا تاتىماس كەشەگى ەكس-ءمينيستردىڭ كەزىندە جاعداي ودان سايىن ۋشىقتى... امالىن تاۋىپ, اتاق الىپ, ساحنانى ساۋىق-سايرانعا اينالدىرار سۇيىكتىلەرى كەلىپ, كەزىندە حاديشا, شولپان, بيكەن, فاريدالاردىڭ پاك جۇرەكتەرىمەن ۇيلەسىم تاپقان قازاقتىڭ حاس سۇلۋلارىنىڭ سۇيرىكتى ءسوزىن سالقىن سويلەپ, يمەنبەي سىرعاسىن تاقتى... باسشىلىققا پاراقورلار مەن الاياقتار كەلدى... قاعبالىق قاسيەت قاراداي قور بولدى...
– رەجيسسەر رەتىندە «تۋراندوت حانشايىم», «توميريس», ت.ب. دۇنيەلەردى ساحناعا شىعاردىڭىز. بۇل وتاندىق تەاتر ونەرىندەگى ءبىر كەزەڭ دەسەك, بۇگىنگى رەجيسسۋرانىڭ دەڭگەيى, دارەجەسى تۋرالى قانداي وي-پىكىر بىلدىرگەن بولار ەدىڭىز؟ جۇزەگە اسقان جوسپارلارىڭىز, تىڭ قويىلىمدار بار ما؟ الداعى جوسپارلارىڭىز جايىندا ايتىپ وتسەڭىز.
– ءسىز ەسكە العان «توميريس», «قازاقتار», «تۋراندوت حانشايىم» اتتى رەجيسسەرلىك تۋىندىلارىمنان جالعىز ساق پاتشايىمى توميريس جايىنداعى بۇدان 20 جىل بۇرىن قويىلعان قويىلىم عانا كەيىندەرگى «قاساڭ» قاساپشىلاردىڭ پىشاعىنا ىلىنبەي امان قالدى... ءوزىم ساحنادا ءومىرىن كەشكەن, مۇڭىن شەرتكەن, كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان ابىلاي حاندار, ماحامبەت, جاڭگىرلەر, ابىلقايىرلار, سىرىمدار مەن ەديپ پاتشالار ارحيۆكە ساپار شەكتى... شەرحان مۇرتازانىڭ شەرى, قان جۇرەگىنەن جارىپ شىققان «اي مەن ايشا» قويىلىمى دا كوركەمدىك جەتەكشىنىڭ «كوڭىلىنەن شىقپاي» ءتورت جىلعا قاڭتارىلىپ ەدى, ءويتىپ-ءبۇيتىپ ءجۇرىپ بيىل كوكتەمدە جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى دەپ ء«تىرىلتىپ» ەدىك, پاندەميا تۇساۋ بوپ ازىرگە رەپەرتۋارداعى بارلىق قويىلىمدارمەن بىرگە توقتاپ تۇر... قايسىبىرىن ايتايىق... ءبارى جوعارىدا ءسوز قىلعان ۇجىم باسشىسىنىڭ تالعامى مەن سۋرەتكەرلىك وجدانىنا بايلانىستى. حو-وش دەڭىز... الايدا اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتپەيىك, «باقسى كەتتى, جىن تارادى» دەگەندەي... ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق قوي. جۇرەگى, انالىق مەيىرىمى بار, جاعىمدى مىنەزدى جاڭا مينيستر كەلدى. قۇدىقتان شىعىپ, دەرتتەن ايىعا باستاعاندايمىز. جاس رەجيسسەرلەر كەلىپ, تازا ونەر تەڭىزىنىڭ جاعاسىنا شىققاندايمىز. جاس رەجيسسەر جۇلدىزبەك ەرەكشە ستيلدەگى ەكى قويىلىمدى, و.بوكەيدىڭ «قار قىزى» مەن حاكىم ابايدىڭ قارا سوزدەرىن ساحناعا شىعاردى. فارحات مولداعاليەۆ دەگەن تالعامى ەرەكشە جىگىت جاقسى سوزگە ىلىگىپ ءجۇر... جوسپارلارىم كوپ... ت.احتانوۆتىڭ «انتىن» جاڭا ۇردىستە قايتا قويسام, ۆ.شەكسپيردىڭ «انتوني مەن كلەوپاتراسىن» دا ساحنالاسام دەگەن دامەلەرىم بار... كەزىندە الگى ەكس-باسشىنىڭ پارمەنىمەن ءوز بەتىممەن, 70 جىلدىعىما وراي دايىنداعان «قۋىرشاقتارىما» ءتول تەاترىمنىڭ كىشى زالى دا بۇيىرماپ ەدى... سونى دا سويلەتسەم دەيمىن... شۇكىر, جاڭا باسشىمىز مادەنيەتتىلىك پەن سۋرەتكەرلىك سابىرلىق تانىتىپ, بۇرىنعىلاردىڭ بىلىعىن اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ جوندەۋگە تىرىسىپ ءجۇر. اكتەرلىك ترۋپپانىڭ شتاتى ءجوندى-ءجونسىز تولعان, ءوز شاكىرتتەرى مەن سىباي سەرىلەرىنىڭ سەلتەڭبايلارى مەن بيكەلەرى ءبىر ورىنعا ەكى ادامنان نىعىزدالعان... مەنىكى عانا ءجون دەپ «ەكى جەپ بيگە شىققان» باسشىعا سەنىپ, ۇجىمعا جاڭا الىنعان جاۋتاڭكوز جاستارعا وبال...
– شىعارماشىلىقپەن قاتار ۇستازدىقتى دا قاتار الىپ كەلەسىز. بۇگىندە ونەرگە كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ بەتالىسى, ونەردى قابىلداۋى تۇرعىسىندا پەداگوگتىك پايىمىڭىز قانداي؟
– قىرىق ەكى جىلدان بەرى ۇستازدىق ەتىپ كەلەمىن. حاديشا اپام اماناتتاپ كەتكەن اكتەرلىك مەكتەپتى جالعاستىرۋدامىن. ول مەكتەپ اپام ايتىپ كەتكەن ادالدىق پەن تازالىقتى تۋ ەتىپ كەلەدى. جوعارىدا ءوزىم ءسوز ەتكەن ادام رەتىندەگى ۇستانىمدارىم مەن ونەرپاز رەتىندەگى تالعام تارازىسىن شاكىرتتەرىمنىڭ جۇرەكتەرى مەن سانالارىنا سىڭدىرۋگە تىرىسامىن. مەن – ونەر بىلەكتىڭ ەمەس, جۇرەكتىڭ ءىسى دەپ ەسەپتەيمىن, ولار دا وسى ويدا... ەكى جۇزگە تاياۋ شاكىرتىم بار. باسىم كوپشىلىگى ونەردە ءوز ورنىن تاپقان تالانتتار. قازاقستاننىڭ 56 تەاترىنىڭ كوبىندە قىزمەت ەتىپ ءجۇر. بىرەن-سارانى عانا پەندەلىكپەن سىرت اينالعانى بولماسا, تۇگەلدەي دەرلىك شاكىرتتىك شارت پەن ادامدىق قاسيەتتەردەن الىستاعان جوق. قيىن جىلدارىمدا تۇگەلىمەن مەنىڭ توڭىرەگىمدە بولدى...
– دەسەك تە, تەاتردان قول ۇزگەن جوقسىز؟ قارا شاڭىراق ءوز تالانتتارىن قالاي قورعاپ, قانداي قامقورلىق كورسەتىپ كەلەدى؟
– ءيا, ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن. اعىمدى رەپەرتۋارداعى قويىلىمداردىڭ ءبىرازىندا سۇيەكتى رولدەردەمىن. ال تالانتتار تەك قارا شاڭىراقتىڭ عانا ەمەس, مەملەكەت قامقورلىعىندا بولعانى ءجون. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە وسىنداي. گەرمانيا كانتسلەرىنىڭ ونەر مەن مادەنيەت جايىندا ايتقاندارىن ەستىگەن شىعارسىز... ەلباسىمىز بەن پرەزيدەنتىمىز ق.ج.توقاەۆ تا وسى پىكىردە ەكەنىن بىلەمىن.
– ونەرلى ورتادا وسكەن بالالارىڭىزدىڭ بەتالىسى قانداي؟ ولار تاڭداعان ماماندىقتىڭ ونەرگە جاقىنى بار ما؟
– بالالارىمنىڭ ەشقايسىسىنا ونەردى تاڭداتپادىم. ءوزىم كورگەن «قورلىققا» قيمادىم... ءارتۇرلى سالادا ءجۇر, ءبىرى ديپلومات, ءبىرى بانك قىزمەتكەرى, ءبىرى كەدەنشى. ايتپاقشى اقسۇلتان اتتى ۇلىم, كەزىندە ءوز ارمانىم بولعان ماسكەۋدىڭ باۋمان اتىنداعى جوعارعى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ماگيستراتۋراسىن اياقتاۋعا جاقىن. ۇلدان كىشىم بيىل مەكتەپ بىتىرەدى, كەنجە قىزىم 8-سىنىپتا, انگە, سۋرەت سالۋعا, سپورتقا قۇمار. ءبارى قازاق مەكتەبىندە.
– بۇگىنگى بيىگىڭىزدەن قاراعاندا قانداي ارمانعا يەك ارتقان بولار ەدىڭىز؟
– ەلىمنىڭ ەرتەڭى باياندى بولسا دەگەن ارمان. انالار جىلاماسا, بالالار باقىتتى بولسا. بابادان قالعان كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ ريزىعىن قازاق كورسە... ءتىلىمىز تۇعىرلى بولسا, ويتكەنى ءتىل جوعالسا, ءبارى تۇل. ەڭ ءبىرىنشى ونەر ءادىرا قالادى. ونەرسىز ەلدىڭ بولاشاعى جوق. وكىنىپ, «اتتەگەن-اي» دەيتىن جاستان كەتتىك. بولارى-بولدى, بوياۋى ءسىڭدى, وتكەن ءوتتى. ەشكىمگە دە وكپە جوق. بۇل – ءومىر. تەك قازاق دەگەن ۇلتتىڭ قانى سۇيىلماي, قادىرى قاشپاسا دەگەن ءۇمىت ۇزىلمەسە ەكەن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»