قاتىگەز عاسىردىڭ نازىكتىگى

وسىدان تۇپ-تۋرا ەلۋ جىل بۇرىن, ياعني 1970 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە تالانتتى جازۋشى­ ەريح ماريا رەمارك ومىردەن ءوتتى. نەمىستىڭ وسنابريۋك قالا­سى­نىڭ تۋماسى ەريح (شىن اتى پاۋل) ماريا رەمارك شۆەي­تساريا­نىڭ لوكارنو قالاسىنداعى «سانكت-انەس» اۋرۋحاناسىندا جۇرەك تالماسىنان قايتىس بول­عان ەدى. ول مادجورە كولىنىڭ جا­عا­سىنداعى پورتو رونكو ۆيل­لا­سىندا ەكىنشى ايەلى, امەري­كالىق اكتريسا پولەتت گوددار­مەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان.

رەماركتىڭ ايەلى 1990 جىلى ومىردەن وزىپ, كۇيەۋىنىڭ جانى­نا جەرلەندى. ول رەماركتىڭ قۇر­­­­مەتىنە اتالعان ەۋروپالىق زەرت­تەۋلەر ينستيتۋتىن قار­جى­­­لاندىرۋ ءۇشىن نيۋ-يورك ۋني­­­ۆەرسيتەتىنە 20 ميلليون دول­­لاردى مۇراعا قال­دىر­عان. رە­مارك ءبىرىنشى, ەكىن­شى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىستان سوڭ ءوزىن اسقان مەيى­رىممەن قار­سى العان شۆەي­تسا­ريادان قيلى تاع­دى­رىنىڭ سو­ڭىندا پانا تاپتى.

ەل اۋزىندا ەكستسەنتريك, سە­زىمتال تسينيك, ىشىمدىك پەن ساۋىق-سايراندى, بوگەمدى ورتانى­ جانىنداي جاقسى كورەتىن ول ايەل­ زاتىنا قۇمارلىعىمەن دە اتى­ شىقتى (وتكەن عاسىردىڭ ەڭ سۇ­لۋ اكتريسالارى ونىڭ ناق­سۇ­يەر­­لەرى ەدى). رەمارك ءوزى «قور­قاۋ-عاسىر» دەپ اتاعان جيىرما­سىنشى عاسىردىڭ, قاتىگەز ءدا­ۋىر­­دىڭ ديىرمەنىنە ءتۇسىپ كەتكەن ادام. بىراق «ۇساق تا سۇم ءومىر­­دى» كورگەن ءارى تانىعان ول بەز­بۇيرەكتىككە بوي الدىرعان جوق. كەرىسىنشە, كۇرت وزگەرىستەر مەن تراگەديانى جان-تانىمەن سە­زىن­گەن جازۋشى سۇم زامانعا نا­زىكتىك پەن ادامزاتقا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىكپەن جاۋاپ قاتتى. ونىڭ روماندارى مەن دوسى حەمين­گۋەيدىڭ كىتاپتارىن 1950-1970 جىلدارداعى ءار كەڭەستىك وقىرماننىڭ كىتاپحاناسىنان تابۋعا بولادى. ولاردا اسقاق باس­تاۋ, ىنجىلدىك «الەم مەن قالاعا» دەگەن مەيلىنشە اشىقتىق سالتانات قۇرعان. سول ارقىلى ادام جانى ءوزىن قورشاعان قايعىنى, قيىندىقتار مەن تراگەديالار­دى ۇمىتادى. وقىرمان اۆتور­ قا­hارماندارىنىڭ ءزىلسىز ازىل­دە­رى­نەن ءلاززات الادى, ونىمەن بىر­گە ء«ۇش جولداستاعى» ءولىپ با­را جات­قان عاشىعى پاتري­سيا­نىڭ شا­شىن تارايدى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە 18 جاسار ەريح-پاۋل رەمارك نەمىستىڭ يمپەراتورلىق ارمياسىنا الىنادى. رەمارك 1917 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا با­تىس مايدانعا اۋىستىرىلىپ, سول جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە سول اياعىنان (ونى امپۋتاتسيالاۋ تۋرالى ماسەلە تۋىندايدى), وڭ قو­لىنان جانە موينىنان سنارياد جارىقشاعىمەن جارالانادى. ءتىپتى ءولى جولداستارىنىڭ ارا­سىنان ارەڭ تابىلعان دەسە­دى.­ گەرمانياداعى اسكەري ەمحانا­عا اۋىستىرىلعان ول سوعىس­تىڭ قال­عان ۋاقىتىن وسىندا وت­كى­زىپ, دەموبيليزاتسياعا ۇشى­را­عانعا دەيىن جازىلىپ شى­عادى. (ەمحانادا ول ۇنەمى ءبىر قو­لى­مەن پيانينودا ويناعان). سو­عىس­­تىڭ جاۋىزدىعى مەن تۋعان­ انا قازاسى رەماركتى جان كۇيزە­لى­سىنە ۇشىراتقان. كەيىن كاسى­بي جا­زۋشىلىققا بەت بۇرعان كەز­­دە, ول اناسىنىڭ قۇرمەتىنە «ما­­­ريا­نى» ەكىنشى ەسىمى قىلىپ ­اۋىستىرادى.

رەمارك سول كەزدەگى تۇرىندەگى سايكەسسىزدىككە قاراماستان, ءوزىن سەنىمدى پاتسيفيست سانايتىن: كۇش-قۋاتى تاسىعان ءبلونديندى ناعىز اريلىك دەمەسكە شارا جوق ەدى. 1929 جىلى 1,2 ميلليون دانا تارالىممەن جارىق كورگەن «باتىس مايداندا وزگەرىس جوق» رو­مانىن اۆتور بار بولعانى ال­تى اپتادا جازىپ شىعىپتى. حح عاسىردا سوعىس تۋرالى جازىل­عان ەڭ ۇزدىك رومانداردىڭ ءبىرى دەپ تانىلعان كىتاپ ون ەكى تىلگە اۋدا­رىلىپ, ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «قوش بول, قارۋىمەن» جانە ري­چارد ولدينگتوننىڭ «باتىر­دىڭ ولىمىمەن» بىرگە «جوعال­عان ۇر­پاقتىڭ» ارمانى مەن قاي­عى­سىن كورسەتىپ,  ساتۋشىعا ماتا جىرتىسىن, ال جارناما اگەنتىنە اجەپتاۋىر بايلىق اكەلەدى. ال بۇعان دەيىن ول قۇلپىتاس جاساي­تىن بيۋرودا جۇمىس ىستەگەن. بۇل جونىندە «قارا قۇلپىتاستا» جازدى.

رەمارك بۇدان بولەك توعىز رو­مان جازعان, ولاردىڭ بارلى­عىندا سۇراپىل سوعىس اڭگىمە­لەنەدى. سوڭعى رومانى «ليس­سا­­بونداعى تۇندە» ول ەكىنشى  دۇ­­نيەجۇزىلىك سوعىستى ادولف گيت­­لەردىڭ ەۆرەيلەر مەن باسقا حا­لىقتاردى بيلەۋشى ءناسىل اتىنان قىرۋ ارەكەتى رەتىندە اياۋسىز اشكەرەلەيدى.

ءبىرىنشى كىتابىنىڭ جەلىسىمەن گولليۆۋدتىق فيلم 1930 جىلى ەكرانعا شىققاننان كەيىن رە­مارك باي ءارى اتلانتيكانىڭ ەكى جا­عىندا دا ايگىلى ادامعا اينالدى. قالامداس دوستارى – حەم اكەي­­مەن, گەرترۋدا ستاينمەن, ول­­دينگتونمەن مونپارناستاعى ايگىلى پاريج كافەلەرى مەن رەس­تو­­راندارىندا ارمانسىز سايران سا­لاتىن ۋاقىت تا سول كەز ەدى.

«مەن قالاي ەگىز بولدىم» دە­­گەن مەمۋارلار كىتابىندا يۋري ميحايلوۆيچ فەليچكين (كە­­­زىندە ۋكراينادا تۇرعان) پا­­­­ريجدە رەماركپەن قالاي كەز­دەس­­­كەنى تۋرالى باياندايدى. سول يۋري ءميحايلوۆيچتىڭ اي­تۋىن­شا, 34 جاستاعى جازۋشى­مەن­ مونپارناستاعى اتاقتى  «كۋپول» كافەسىندە 1930 جىل­داردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا­ تا­نىسقان ەكەن. ء«بىز تەرراسساداعى ۇستەل باسىندا 4-5 رەت جولىق­تىق. رەمارك مەري ەسىمدى امەري­كالىق اكتريسامەن, ال مەن ايە­لىم­مەن بولدىم», دەپ ەسكە الادى اۆتور. سوندا رەمارك تىم جاقسى كوڭىل كۇيمەن كوپ ازىلدەگەن. (بۇل كەزدە رەمارك ۆە­­نەتسياداعى كينوفەستيۆالدا تا­نىسقان شالكەس, تۇيىق تا اساۋ مىنەزدى سۇلۋ مار­لەن ديتريحپەن ارادا شىتىرمان حيكايانى باس­تان كەشىرىپ جۇرگەن ەدى. كەيىن امەريكالىق ءانشى ءارى اكتريسا مەمۋارلارىندا جازۋ­شى­نى ەرەكشە تولقىنىسپەن باياندايدى. ەريح ماريا ءوز قول­­جاز­بالارىن ەڭ العاش بولىپ­ مە­ريگە بەرەتىن. ول اقش-قا كەت­كەن­­دە وعان كۇندە حات جازىپ­ تۇر­­عان. حاتتار توپتاماسى 2003 جىلى «Sag Mir, Dass Du Mich Liebst» («مەنى سۇيەمىن دەشى») كى­­تابىندا جاريالاندى). ولار­دىڭ ەشقايسىسى فرانتسۋز ەمەس, بىراق تورتەۋى دە فرانتسۋزشا سوي­لەسەتىن. كەزىندە اقتارمەن بىرگە تۇركياعا قاشقان, كەڭەستىك بارلاۋشى بولعان ءھام 1950-جىلدارى بريتاندىق ارنايى قىزمەتتىڭ قولىنا تۇسكەن تاعدىرى قىم-قيعاش فەليچكين رەماركقا «ان­تيا­نەكدوتتاردىڭ» ءبىرىن ايتىپ بەرەدى. كەيىن جازۋشى ونى ء«ۇش جولداستىڭ» ەپيزودتارىنا پايدالاندى. ال يۋري ميحايلوۆيچ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ودەس­سا وبلىسىنىڭ يزمايل مەم­لەكەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىندە فرانتسۋز تى­لىنەن ءدارىس بەرگەن.

ۇلتشىلدار رەماركتى ەڭ كوپ ىز­دەلەتىن «يدەيالىق قىلمىس­كەر­لەر» تىزىمىنە ەنگىزىپتى. رە­مارك­قا قارسى يدەولوگيالىق ناۋ­قان­دى دوكتور گەببەلستىڭ جەكە ءوزى باسقارعان. جازۋشىنىڭ كى­­­تاپ­تارى كۇللى نەمىس كىتاپ­حا­­­نا­­­لارى­نان الىنىپ, ساتۋعا نەمە­سە جاريالاۋعا قاتاڭ تى­يىم سا­لىن­دى. ءۇشىنشى رەيح اۆ­تور­دىڭ «باتىس مايدانداعى» «جە­ڭى­لۋشى كوڭىل كۇيى» مەن ونىڭ كا­توليكتىك سەنىمىن كەشىرە الما­دى (جازۋشى كاتوليك ءدىنىن ۇس­تاناتىن, ال كىتاپتارىنا نە­مىسشە «رەمار­كانىڭ» ورنىنا فران­تسۋزشا «رەمارك» دەپ قول قوياتىن). ونىڭ روماندارى ماركس­تىڭ «كا­پيتالىمەن» بىر­گە بەرليندە وتقا وراندى. جا­زۋ­شىنىڭ وسنا­بريۋك­تەگى ءۇيى تو­نالىپ, ورتەلدى, ال ءوزى كوپ­تەگەن جىل بويى تۋعان ەلى­نەن جىراقتا جۇرۋگە ءماجبۇر بول­دى. ول الدىمەن شۆەي­تسا­ريادا, كەيىن قۇراما شتات­تار­دا تۇردى. ۇلكەن اپكەسى «ان­تيپات­ريوتتىق سوزدەرى» ءۇشىن 1943 جى­لى تۇتقىنعا الىنىپ, ءولىم جا­زا­سىنا كەسىلگەن.

كەيدە مىنا الەم وتە تار كو­رى­­نەدى ءھام سونىسىمەن دە كۇل­كى­لى. قالامگەردىڭ ءبىرىنشى ايەلى, نەمىس اكتريساسى يلزا يۋتتا زامبوننىڭ اپكەسى رەيحسمارشالل گەرينگتىڭ تۋىسى ەدى. رە­مارك تەك 1947 جىلى عانا اقش ازا­ماتى اتانعانىمەن, 1930 جىل­­­دارى-اق ونىڭ ستسەناري­لەرى بۇل ەلدە اسا تانىمال بولدى. ال سول بويىنشا تۇسىرىلگەن فيلم­دەر­دىڭ مول تابىس اكەلگەندىگى سون­شالىق, ول جات جەرلىك, بارى­نان ايىرىلعان ەميگرانت بولا تۇرا, گولليۆۋدتىڭ اتاقتى اۆتورى – چارلي ءچاپليننىڭ دوسىنا اينالدى. رەماركتىڭ ايتۋىنشا, ول چارلي ءچاپليننىڭ, گرەتا گاربونىڭ, ەرنەست حەمين­گۋەي­دىڭ ورتاسىندا ءوزىن ەلەۋسىز ادام سەزىنەدى ەكەن.

«باتىس مايداندا وزگەرىس جوق­­­­تىڭ» ساتىلىمىنان تۇس­كەن­ قار­­جىعا رەمارك انتيكۆا­ريات ساتىپ الا باستايدى. شۆەي­تساريا­نىڭ پورتو-رونكوسىنا قونىس اۋدارعان جازۋشى ءۇي الىپ, ونى «رەماركتىڭ سارايى» دەپ اتادى. اۆتور ءۇيىن ەجەلگى قىتاي مەن مى­سىردىڭ قولا مۇسىندەرىمەن, ۆەنەتسيالىق اينالارمەن جانە پارسى كىلەمدەرىمەن, سونداي-اق گەرمانيادان ۇلكەن كۇشپەن الىپ شىققان سۋرەتتەردىڭ تاماشا كوللەكتسياسىمەن (رەنۋار, دەگا, ۆان گوگ) بەزەندىردى.

رەماركتىڭ ءومىر تەاترىنىڭ ساح­ناسىندا تەك اكتريسالار «ونەر كورسەتتى». رەمارك پەن زام­­بونا 1930 جىلى تىسقارى ينتري­گالار سالدارىنان اجى­راس­قانىمەن, 1933 جىلى شۆەي­تسارياعا بىرگە قاشقان. 1938 جى­لى ولار زامبونانىڭ گەر­ما­نياعا ءماجبۇرلى تۇردە قاي­تا­رىلماۋى ءۇشىن قايتا نە­كە­لەسىپ, 1939 جىلى قۇراما شتات­تار­عا قونىس اۋدارادى دا, وسى ەلدىڭ تولىققاندى ازاماتتارىنا اينالادى. ال ەكىنشى ايەلى پولەتت گوددارمەن 1958 جىلى ۇي­لەنىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىر­گە بولعان. رەمارك ديتريحپەن ايى­رىلىسقاننان كەيىن دۋشار بول­عان اۋىر جان كۇيزەلىسىنەن ەكىن­شى ايەلى ايىقتىرعانىن مويىندايتىن. ءبىرىنشى كۇيەۋى چارلي چاپلينمەن 6 جىل تۇر­عان پولەتت گوددار ايگىلى «جەل­مەن عايىپ بولعاندار» («ۋنە­سەن­نىە ۆەت­روم») ەپوپەياسىندا باس­تى ءرولدى سومداۋى كەرەك ەدى, بى­راق رەجيسسەر سوڭعى ساتتە ۆي­­ۆەن ءليدى تاڭدادى. ەڭ قى­زى­عى, رەمارك ومىرىندەگى باس­تى ءۇش ايەل (ەكى ايەلى مەن ديتريح) ءبىر-بىرلەرىنە ۇقسايتىن: تانا كوزدەرى, ۇزىن كىرپىكتەرى, يىق­تان توگىلگەن شاش­تارى ءھام اققۇ­بالىقتارى.

جازۋشى روماندارى, اسىرەسە كينەماتوگرافيالىق جانە تەاتر ­ساحناسىنا لايىقتالىپ جا­زىلعانداي كورىنەدى. ماسەلەن, ء«ۇش جولداس» سپەكتاكلى ۇزاق جىل­­داردان بەرى ماسكەۋدىڭ «سوۆ­رەمەننيك» تەاترى ساحنا­سى­­نان تۇسپەي كەلەدى. اۆتوردىڭ شى­عارمادا اعىنان جارىلۋى شارت­پا-شۇرت ءھام قانىق ديا­لوگ­تارمەن جىمداسىپ جاتادى. رە­مارك ءوز قولجازبالارىن وت­كىر ۇش­تالعان قارىنداشىمەن شيى­را وتىرىپ, راحاتتانا جازا­دى دەسەدى. وبرازدى تۇردە ال­ساق, ونىڭ وسىلايشا جازۋى ءومىر سۇ­رۋىنە ۇقسايدى. قار­تاي­عان­دا مويىنداعانىنداي, ول سوز­دەر­دى دىبىستالۋىنا قاراي تاڭ­­داپ جازعان ەكەن – بۇعان جا­­سىندا كومپوزيتور بولۋدى ارمان­دا­عا­نى اسەر ەتسە كەرەك.

ايگىلى سۆيتەردەگى, اق شال­عان قالىڭ مۇرت-ساقالدى حەم اكەي­دىڭ پورترەتى ءار زيالى ادامنىڭ كى­تاپ سورەسىندە تۇرسا, كەڭەستىك سىن­شىلار رەماركتى نەگىزىنەن ىشىم­دىكپەن ءھام باي, بەكزات ومىر­مەن عانا بايلانىستىراتىن. ال رەسمي باسىلىمدار ونىڭ­ اتىن اتاماۋعا تىرىستى. بۇ­گىن­گىدەي عالامتور جوق زاماندا وقىرمانداردىڭ كوپشىلىگى اتى-جونىندە ايەل ەسىمى ۇشىراساتىن وسىناۋ جۇمباق نەمىستىڭ ءتۇرى قانداي ەكەنىن بىلمەي كەتتى. جازۋشىنىڭ ولىمىنەن ەكى جىل بۇرىن تۇسكەن سۋرەتىن كورىپ, ءتىپ­تى تاڭعالاسىز. بۇل ۋنيۆەر­سيتەتتە ءجيى ۇشىراساتىن كا­دىمگى زيالى, جانى جايساڭ پروفەسسور بولاتىن. ساليقالى مىر­زانىڭ ەكىنشى يەگى كورىنىپ-اق تۇر. سەزىمتال ەرنى, ءاجىم باس­قان ماڭدايى, كوز استىنداعى ىسىك شالا ۇيقى مەن قاجىماس ەڭبەكتىڭ سالدارى بولسا كەرەك. ال كوزدەرى شە؟ ونىڭ كوز­دەرىنەن ومىردە جولى بولعان ەۋرو­پالىقتى كورمەيسىز. قۋلانا قا­راعان جانارىنان سلاۆياندار­عا ءتان مۇڭ بايقالادى. بودلەرشە ايتساق, ونىڭ جانارى – «جان جارالارىنىڭ ءمورى باسىلعان» «مۇڭ سۇلۋلىعىنىڭ» ءدال ءوزى.

ول ءتىپتى جاقىندارىنىڭ ولى­مى­نەن دە جاقسىلىق كورۋگە تىرىسىپتى. رەماركتىڭ اكەسىنەن اي­ىرىل­عانىن ەستىگەن رەپورتەر ونىڭ ۇيىنە الىپ-ۇشىپ جەتەدى. سوندا جازۋشى ساسىپ قالعان جۋرناليسكە: «بىلە بىل­سەڭىز, مەنىڭ اكەم جۇرەك تال­ما­سىنان قايتىس بولدى. 83 جاس­تا ەدى. پالتەسىن كيمەي شىق­قان­دىقتان, شىركەۋدە سالقىن تيگەن. پالتەسىن كيمەگەن سەبەبى, قا­سىنداعى ايەلدىڭ كوڭىلىنە قا­راعان. ءسويتىپ ول ۇيگە اۋىرىپ كەلدى. اپكەم ودان: «اكە, كو­نياكقا قالاي قارايسىڭ؟» دەپ سۇراعاندا ول باسىن يزەدى دە, ءولىپ­ كەتتى. كونياك كۇتىپ وتىرىپ ولگەنگە نە جەتسىن!» دەگەن. ولە­رىنىڭ الدىندا جۇرەك تالما­سىنان زارداپ شەگىپ جۇرگەن رەمارك (بۋىرقانعان ءومىرىنىڭ سال­دارى) بارلىق تۆورچەستۆو ادام­دارى قورقىپ ءھام ۇرىنىپ كەل­گەن ءبىر عانا جايتقا وكىنەدى. ول ارينە ىردۋ-دىردۋمەن بوس وت­كەن ۋاقىت ەدى. ولىمنەن زارەسى ۇشا­تىن ونىڭ ادەبيەتكە دەگەن ىقىلاسى ايرىقشا بولعان. ءسوي­تىپ تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەريح ماريا رەمارك كاتوليك داستۇرىنە ساي شۆەيتساريانىڭ پور­تو-رونكو دەگەن جەرىندەگى قو­رىمدا جەرلەندى.