بۇركىت شىڭ, باسىڭ بيىك, شىعا المادىم...

ءبىرىمىزدىڭ سوڭىمىزدان ءبىرى­مىز قۇيرىق تىستەسىپ, سارنوي شات­قالىنداعى جەتىم سۇرلەۋمەن ور­لەپ كەلەمىز. بۇل جولعى توپ باس­تاۋشىمىز توپقايىڭدىق باقتيار ەسىمدى جىگىت. س ۇلىكقاراعا مىنگەن داۋلەت. جازۋشى ديداحمەت ءاشىم­حانوۆتىڭ ۇلى. سودان كەيىن توپ­قا­يىڭنىڭ تۋماسى الماس سارباسوۆ پەن جاندوس سانسىزباەۆ.

سوقپاقتىڭ ەكى جاعىنداعى كوك مايسانى مەن مىنگەن كۇرەڭ بىرت-بىرت ج ۇلىپ, اۋىزدىعىن قارش-قارش شاينايدى. تەبىنىپ قويامىن. ءتىلىن سالاقتاتىپ ەرىپ كەلە جاتقان اقتوستىكى نە سور؟! سايدىڭ ىشىمەن گۇرىلدەپ بۇركىت وزەنى اعىپ جاتىر. بۇل سوناۋ ءبىز كەتىپ بارا جاتقان شىڭنىڭ بوكتەرىنەن باستاۋ الادى. ساعاسى قاراسۋدا. قاراسۋ كۇلمەسكە قۇيادى.

بۇركىتتىڭ ۇشار باسىنا شى­عۋ­دى بالا كەزدەن ارمانداي­تىن­­بىز. بىراق بيىگىنە كوتەرىلۋ وڭاي­عا سوقپاسىن ىشتەي سەزەتىن ەدىك. قالاي دەگەنمەن, التاي تاۋ سىلەمدەرىنىڭ ىشىندە مۇزتاۋدان كەيىنگى بيىك شىڭ. بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن 3373 مەتر. ايتەۋىر مامىر, ماۋسىم ايلارىندا قى­زىلدى-جاسىلدى كيىنگەن ال­پي­­نيس­تەر ارتىنىپ-تارتىنىپ بۇر­كىتتى بەتكە الاتىن. ەتەگىندە سو­لار­دىڭ ءۇيى بار دەپ ەستيتىنبىز. قۇز­عا ورمەلەۋشىلەردىڭ ءوزى اساي-مۇسەيلەرىن ارقالاپ, ۇلكەن دا­يىن­دىقپەن بارسا, بىزدىكى بوس اۋرە­شىلىك پە دەيمىن. نە دە بولسا بيىل بارلاپ قايتايىق.

مويناققا شىققاندا وزەننىڭ گۇرىلى ساپ تىيىلدى. باقتيار ارتىنا قاراپ:

– بۇركىتتىڭ ۇشار باسىنا اپاراتىن اينالما جول بار, – دەپ داۋىستادى.

– ەندى بيىگىن بىردەن باعىن­دىرىپ قايتپايمىز با؟! – دەدى جاندوس.

– در-ر-ر-ر, تاۋ ەشقاشان بىز­گە باعىنبايدى, – دەپ باقتيار اتىنىڭ باسىن تارتتى.

ءسوزىنىڭ جانى بار. بيىگىنە شىق­ساق شىعارمىز, بىراق اس­پانمەن استاسقان تاۋدى باعىن­دىراتىن قۇدىرەت قايدا؟! قارت التايدىڭ تىلسىم سىرى كوپ ءبىز بىلمەيتىن.

كەڭ جازىققا شىققاندا ىرس-ىرس ەتىپ كەلە جاتقان ءيتىمىز كو­رىنبەي كەتتى. تەگى كەرى قايتقان شى­عار دەگەنبىز. سويتكەنشە بولعان جوق قالىڭ قاراعايدىڭ ىشىنەن قوس ەلىكتى قۋىپ الىپ شىقتى. ال­دى­مىزدان كەسە-كول­دەنەڭ ءدۇر ەتىپ وتكەن ەلىكتەر قوي سوڭىندا جۇرگەن جاباعى يت­كە جەتكىزسىن بە, ءبىر بەلدەن اس­تى دا جوق بولدى. قۇلاعى سال­پيعان اقتوس اتتىلارمەن قاي­تا قا­تارلاستى. جاراپ جۇرگەن قۇ­ماي تازى بولسا, ەكەۋىن دە تىرپ ەت­كىزبەۋشى ەدى. ەلىكتى قويىپ, جامان اۋىزدى باسىپ جى­بەرەتىن تازىلار بار. اۋماق ۇلت­تىق پاركتىكى بول­عان سوڭ يت جۇ­گىرتىپ, اڭ اۋلاي المايمىز.

كۇن ەكىنتىگە تاياعاندا سارنوي شاتقالىن, ساعىمباي سايىن ارت­قا تاستاپ, قىرىق قۇدىققا جەتتىك. اشىق الاڭقاي. الاڭقايدىڭ ور­تا تۇسى سازداۋىت ەكەن. ءار-ءار جە­­رىنەن سۋ شىعىپ جاتقان سە­كىل­دى. باتىسىندا باس جاعىن ناي­زاعاي ۇشىرىپ كەتكەن قاراعاي تۇر. قۋراپ كەتىپتى. باياعىدا-وۋ اقتومار جايلاۋىندا نايزاعاي ويناپ, قاراعايدى قاق ايىرعانىن كورگەنبىز. سوندا الاپات كۇشكە قاس­قايعان قاراعاي دا توتەپ تۇرا المايدى ەكەن عوي دەپ تاڭعال­عانبىز.

اتتىڭ تەرىن باسىپ الدىق تا, ساپارىمىزدى ارمەن قاراي جال­­­­­عاستىردىق. بيىكتەگەن سايىن تاۋدىڭ سالقىن لەبى سەزىلەدى. تاۋ بيىكتەگەن سايىن سامىرسىن­دار الاسارا بەردى. بالاپان سامىر­سىنداردىڭ بىرىنەن باقتيار ءتورت-بەس بۇرشىك بالقاراعاي ءۇزىپ الدى. شايىرى اعىپ, ابدەن ءپى­سىپتى. «وت­قا قاقتايمىز» دەپ داۋ­­لەت قۋا­نىپ كەتتى. وتتىڭ شو­­­عى­نا كو­مىپ, اۋدارىستىرىپ وتىر­­ساڭ, شايىر ءيىسى تاناۋىڭدى قى­­­تىق­تايدى. ءدانى­نىڭ ءدامى ءتىل ۇيى­رەدى.

قالىڭ شىققان جىلى اۋىل­­دا­عىلار تاۋدا قونا جاتىپ, بال­قاراعاي سوعادى. ۇگىتىپ, قابى­عى­نان ءدانىن اجىراتادى-داعى, قاپ­تاپ قابىلداۋشىلارعا وتكىزەدى. قابىلداۋشىلار توننا-تونناسىمەن قىتاي اسىراتىن كورىنەدى. تەگى, بالقاراعايدىڭ ەمدىك قاسيەتى بولسا كەرەك, قىتاي ءدارى جاسايدى-مىس. وندىرگەن ءونىمىن نەشە ەسە قۇنىن تولەپ, ساتىپ تا الىپ جۇر­گەن شىعارمىز. ال ءوزىمىز بولساق, «التايدىڭ استى-ءۇستى بايلىق» دەپ كەۋدە سوعۋدان ءارى اسپايمىز. ايت­پەسە التىن دا, مىس تا بار. تا­مىلجىعان تابيعاتىڭ مىناۋ. شە­تەل اسىپ, دەمالاتىن ءتۋريسىڭ اناۋ. قايتا بيىل كاتونعا قاراي تار­تىلعان ساياحاتشىلار كوپ بولدى.

سامىرسىندى كەزەڭنەن اسقان­دا بۇركىت شىڭى كورىندى. بۇل جولى بيىگىنە قول سوزىم-اق جەردەن كوز تاستادىق. «مىقتى بولساڭ شى­عىپ كور» دەگەندەي مۇزدىقتارى سۇس­تا­نىپ تۇردى. اناۋ شاپشىما شىڭعا ورمەلەپ شىعۋ استە مۇمكىن ەمەس. جارىقتىق الىستان عانا جاپ-جازىق بولىپ كورىنەدى ەكەن عوي. اتتى سيپاي قامشىلاپ كەلەمىز. تومەندە قاتونقاراعاي اۋىلى جاتىر. مۇزتاۋدىڭ باسىن بۇلت باسىپ تۇر.

– سارىالقا دەگەن جەر وسى, ءارى قاراي كولى جاتىر, – دەدى الماس توبىلعى ساپتى قامشىسىمەن تو­ڭىرەكتى نۇسقاپ. بەتكەيدە ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, تابىن-تابىن سيىر تاس كەنەشە جابىسىپ جايىلىپ ءجۇر. ەتەكتەگى ەل ەگىنىن ورىپ, ءشوبىن تا­سىپ العان سوڭ اۋىلعا تۇسەدى.

بۇركىتتىڭ بيىگىنەن كوز الا ال­­ماي كەلە جاتىرمىز. نەتكەن سۇ­لۋلىق؟! التايدا تۋىپ-وسسەك تە تا­بيعاتى تاڭعالدىرۋىن قوي­ماي­دى. ءار ءوڭىرى وزىنشە سۇلۋ.

ارداعىم التاي – دالامنىڭ

اسقاق ءتورى ەكەن,

تاۋدىڭ دا تارلان

تالانتتىسى ەكەن, سەرى ەكەن.

تاۋ ەمەس مىناۋ كىلەڭ

ءبىر التىن باسپالداق,

اللانىڭ ءوزى اسپاننان

تۇسەر جەرى ەكەن,–

دەپ جىرلاعان عافۋ قايىر­­بە­كوۆتى وسىنداي تاڭعا­جايىپ تابيعات شابىتتاندىرسا كەرەك.

التايدى ارالاپ بولمايىنشا باسقا جاققا ۇمتىلمايمىز دەپ قويامىن ىشتەي. بۇركىتكە ءبىر شىقساق, مۇزتاۋدىڭ بيىگى بار. مۇزتاۋ دەمەكشى, مۇزارت شىڭعا قۇمار جازۋشى الىبەك اسقاروۆ پەن قاتونقاراعاي اۋداندىق ءماس­ليحاتىنىڭ حاتشىسى دۇيسەن برا­لينوۆ بۇركىتتىڭ بيىگىنە جا­قىنداعان. بىراق توبەسىنە ءجۇز-ءجۇز ەلۋ مەتردەي جەتپەي كەرى قاي­تىپتى. الىبەك اسقاروۆ: «ەڭ باسىنا ارتىنىپ-تارتىنىپ شىق­پاسا, ءجۇردىم-باردىم شىعا سالاتىن شىڭ ەمەس», دەگەن ەدى. كوز جەتتى.

سارىالقاعا جەتىپ اتتان تۇستىك. الماس اعاشتان موسى ورناتىپ, استىنا لاپىلداتىپ وت جاقتى. سارقىراعان وزەننىڭ سۋىنان الىپ شاي قايناتتىق. قايناعان شايعا ءبىر-ەكى باس «ماترەشكا» گۇ­لىن تاستاپ جىبەرىپ ەدىك, ءيىسى بۇر­قىراپ شىقتى. «ماترەشكا» دەپ وتىرعانىم, كيىكوتى. ونى ءبىزدىڭ جاقتا عانا ەمەس, قىتايدىڭ قازاقتارى دا «ماترەشكا» دەسەدى ەكەن. جۇپار ءيىستى بۇل ءشوپتىڭ ەم­دىك قاسيەتى دە زور.

– قىرىق قۇدىقتىڭ ارعى جا­عىندا ۇڭعى دەگەن جەر بار. كە­زىندە شاحتا بولعان دەيدى ۇلكەن­دەر. شاحتانىڭ اۋىزى ءالى بار. كەيىن كورەمىز بارىپ. سونىمەن جايلاۋعا اسىپ تۇسكەندە «بالۋان تاس» جاتىر, – دەپ باقتيار شاي ۇستىندە تەرەڭنەن اڭگىمە قوزعادى. – ونى ەرتە كەزدە توپەن دەگەن كىسى كەۋدەسىنە دەيىن كوتەرىپتى. ودان سوڭ الىپ تاستى ەشكىم كو­تەرە الماعان. بەرتىن عانا توپەن اقساقالدىڭ نەمەرەسى كىندىك تۇ­سىنا دەيىن اكەلگەن عوي دەيمىن. ال كەيىنگى ۇرپاقتارى جايلاۋعا بارعاندا بابالارىنان قالعان «بالۋان تاستى» ورنىنان ءبىر اۋناتىپ قانا كەتەدى ەكەن.

– «جاسىندا بايقارى بولماسا, قارتايعاندا ايتارى بولمايدى» دەۋشى ەدى؟! بايقارىڭ دا, ايتارىڭ دا كوپ سياقتى, – دەپ داۋلەت جانىندا وتىرعان جىگىتتىڭ ارقاسىنان قاعىپ قويدى.

ءبىر بەلدەن اسقاندا ايناداي كول كورىندى. سارىالقا كولى. جول­باس­تاۋشىمىزدىڭ ايتۋىنشا, ال­­عان بەتتەن قايتپاساق, قورىم تاس­­تاردى باسىپ ءوتىپ, بۇركىتتىڭ بيى­گىنە شىعۋعا بولاتىن سياقتى. بىراق قورىم تاسقا جەتە بەرە ات­­تاردى ارقانداپ, ءارى جاياۋ كو­تەرى­لۋى­مىز كەرەك.

وتىرىك-شىنىن بىلمەدىك, ءبىر توپ الپينيست بۇركىتتىڭ بيىگىنە ەكى كۇن ورمەلەپ شىقسا, كۇنباتىس جاقتاعى بەتتە ءبىر اقساقال قوي جا­يىپ ءجۇر ەكەن. ءبىر جاعىنان قي­سىندى سياقتى. ويتكەنى تىك­ۇشاقتان تۇسىرىلگەن بۇركىتتىڭ سۋ­رە­تىنە قاراسام, جەلكە تۇسى جا­داعايلاۋ كورىنەدى.

سارىالقاعا بەتى-قولىمىزدى شايىپ, كەرى قايتتىق. بيىلعى دىتتەگەن جەرىمىز وسى بولاتىن. اسقار بيىگىنە شىعۋ – ۋاقىت ەن­شىسىندە. ارالبايداعى الپي­نيس­تەردىڭ ۇيىنە جاقىنداعاندا كۇن كۇركىرەپ, جاڭبىر سەبەلەپ ءوتتى. ءبىر ايالداپ, ماياتەكشەمەن اۋىلعا ءتۇسىپ كەلەمىز. ارتىما ءبىر بۇرىلىپ قاراعاندا, بۇركىت شىڭى الىستاي بەرگەن…

شىعىس قازاقستان وبلىسى