«قاراقشىلىق» قارەكەتى

ارينە كەڭەستىك كەزەڭدە دە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ وتىردى. العاشقى كەزەڭدە ەل­دىك جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن ءىرى تۇلعالارىمىزدى اقتاپ الدىق. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قارماعىنا قاراپايىم اۋىل ەڭبەككەرلەرى دە ىلىككەن بولاتىن. ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ز.قابىلدينوۆ ساياسي قۇربانداردى تو­لىق اقتاۋ ءۇشىن ءالى دە التى مىڭعا جۋىق ءىس قارالۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى قازاق ەلىندەگى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق وزگەرىستەردىڭ (ۇلتتىق ساياسات, ءدىني, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ, اس­تىق دا­يىنداۋ ناۋقاندارى) سالدارىنان جاپ­پاي حالىق نارازىلىعى تۋىنداپ, جەر-جەردە جاسىرىن ۇيىمداسقان قوزعالىستار باس كوتەرە باستاعانى بەلگىلى. ءىرى كوتەرىلىستەردى ايتپاعاندا, جەكەلەگەن شاعىن توپتار دا ءتۇرلى دەڭگەيدە قارسىلىق تانىتتى. مۇنداي قوزعالىستار 1928 جىلى باي-قۇلاقتاردىڭ مۇلكىن كامپەسكەلەۋ جۇمىسى ناقتى قولعا الىنۋ بارىسىندا-اق باستالىپ كەتتى. ولاردىڭ قارۋ-جاراعى نە­گىزىنەن ۆينتوۆكا مىلتىقتار, رەۆول­ۆەر تاپانشالار, قىلىشتار, جارىل­عىش زاتتار بولدى. قوزعالىستاردى ۇيىم­داس­تىرۋشىلار مەن قاتىسۋشىلارعا كە­ڭەس وكىمەتى «قاراقشىلار» («باندا») دەگەن ايدار تاعىپ, ولارمەن وگپۋ (بىرىك­كەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما) دەگەن اتپەن ايگىلى بولعان ارنايى ورگان جەن­دەتتەرى كۇرەس جۇرگىزدى. تۇتقىنعا تۇس­كەندەرى تۇر­مەگە 3-10 جىلعا قامالدى, كەيبىرەۋلەرى اتىلدى, ايدالدى.

سوندا جەكەلەگەن جاسىرىن «قاراق­شىلار» دەپ اتالعان توپتاردىڭ باسشىلارى مەن قوسشىلارى كىمدەر ەدى؟ ارحيۆ مالىمەتتەرى بويىنشا قاراستىرايىق.

 

1928-1929 جىلدار. سىرداريا وكرۋگى

1928 جىلدىڭ اياعىنا قاراي سارىسۋ اۋدانى №3 اۋىل ازاماتتارىنان باستىعى مادىبەك كەنشين, بەيسەيىت جانە ماقۇش ادىلەۆتەر, بوحاي توقپانباەۆ پەن مۇس­تافا بارلىعى 7 ادامنان تۇراتىن توپ قۇرىلدى. ولار كەڭەس جۇمىسشىلارىن ۇرىپ-سوعىپ, جەكەلەگەن شابۋىلدار جاساپ, اۋىلشارۋاشىلىق ناۋقانداردىڭ جۇرگىزىلۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. بايلار مەن داۋلەتتىلەردىڭ يدەولوگياسىن تاراتتى. چايانوۆ اۋدانىنداعى شولاق-قورعان دەگەن جەردە قاراقشىلاردى جويۋعا شىق­قان وكىمەتتىڭ ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ەكس­پەديتسياسى ادىلەۆتەردى ءوز ۇيلەرىن­دە تۇت­قىندادى. بەيسەيىت تۇتقىنداۋ كەزىن­دە ءوزىن-ءوزى اتسا, مۇقىش پەن اعابەك باي­­­دۋل­لاەۆ قولعا ءتۇستى. ەكسپەديتسيا اتباسىن №6 جانە №7 اۋىلدارعا بۇرىپ, وندا مادى­­­بەك, ءبىتىمباي, بەتەباي, بوحايدى تۇتقىن­­دا­دى.

كەلەس اۋدانىندا ادىلەۆ يداليات باس­قارعان توپ ارەكەت ەتتى.

 

گۋرەۆ وكرۋگى

قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسويعان دەگەن جەردەگى توپتا بارلىعى 4 ادام − قۇنىسكەرەي قوجاحمەتوۆ جانە ونىڭ اكەسى قوجاحمەت جانباسارپوۆ جانە تاعى باسقا ادامدار بولدى. ارنايى ورگان وسى توپتى قولعا ءتۇسىرۋ كەزىندە 1928 جى­لى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا №11 اۋىل­دا ق.جانباسارپوۆتى اتىپ ءولتىردى. قۇنىسكەرەي توبى ويىل وكرۋگىنىڭ قاز­بەك بولىسىنداعى كوكمەشىت دەگەن جەر­دە بەردەن تاۋىرباەۆ دەگەن كىسىنىڭ ۇيىن­دە تىعىلىپ ءجۇردى. كەيىن قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اۋىلدارىنا, 1929 جىلى قاڭتاردا اقتوبە وكرۋگىنە ويىستى. وندا 1931 جىلعا دەيىن جانبەيتى جانە قاراتوبە اۋداندارىنىڭ شەكاراسىنداعى جارلى-قيباس جەرىندە ارەكەت ەتتى.

تەڭىز اۋدانىندا امانعالي ديمشەۆ پەن حايرۋللا قاليەۆ توبى پايدا بول­دى. 1928 جىلى قازان ايىندا ا.ديم­شەۆ ولتىرىلسە, 23 قازاندا ح.قاليەۆ تۇتقىن­دالدى. قىزىل اسكەر كۇشى توپتى وسىلاي تاراتتى. 1928 جىلى جەلتوقساندا نار­سۇلتان جانگۋرين گۋرەۆتەن 115 شاقىرىم جەردە بوي كورسەتىپ, كەيىن 4 ماۋسىمدا ورال وكرۋگىندەگى تايپاق اۋدانىندا ءولتىرىلدى.

 

ورال وكرۋگى

جانعالا اۋدانىنداعى مىڭتوبە اۋى­­­لىندا 10 ادامنان تۇراتىن توپتى مۇ­قان كەنجەاحمەتوۆ باسقارعان ەدى. بى­راق 1928 جىلى 24 جەلتوقسانداعى اتىس كەزىندە مەرت بولدى. قۇناتىر بەك­مام­­بەتوۆ باسقارعان توپتىڭ ىشىندە مۇزا­فار بەرعاليەۆ, مۇسارعالي دۇيسەن­باەۆ, تەمىرحان احتانوۆ, تانىش نۇر­ما­عام­بەتوۆ, بايعۇللا قابدۇشەۆ بولدى. بار­لىعى ايباسوۆ اۋىلىندا 1928 جىلى 13 جەل­توق­ساندا ۇستالدى.

وردا اۋدانىندا 1929 جىلى ماۋسىمدا راحمەتۋللا يحسانگاليەۆ ديۋسە دەگەن جەردە ورنالاسىپ, تەمىربەك قاراۋوۆ, يمحاير يوحاير, سەيتەكوۆ سياقتى قوسشىلارىمەن قىزىلقوعا اۋدانىنداعى قويلىباي شا­عىل-شاتقالىندا جىلقى ايداپ كەتۋمەن, بارىمتامەن اينالىستى.

 

اقمولا وكرۋگى

ەركىنشىلىك, باياناۋىل اۋداندارىندا 1928 جىلى 27 قازان-قاراشا ايلارىندا اۋلەنتى وزەنى جاعاسىنداعى ەرەمەل, نياز, قاشقىناتا شاتقالدارىندا وسەرباي يسين, كومەكشىسى ءجامشيت وماروۆ ەلدى توناۋمەن اينالىسقان ەدى. 1928 جىلى قاراشادا وسەربايدىڭ جانسىزدارى ءابدىلدا راحىمبەرلين, جامار بيجانوۆ, مالاي اقنۇجۇقوۆ تۇتقىندالادى. 1929 جىلدىڭ باسىندا وسەرباي مەن ءجامشيت كۇندىز تاۋ ۇڭگىرلەرىندە, ءتۇن باتا اسانقوعا اۋدانىنداعى ىبىراي جانە قاراباي شولشەباەۆتاردىڭ ۇيىندە جاسىرىنادى. وسىلاي ءجۇرۋدىڭ ماقساتسىزدىعىن ءتۇسىنىپ, ولار قىستاپ شىعۋ ءۇشىن كوكتەمدە قايتىپ ورالىپ, ودان ءارى ارەكەت ەتۋ ماقساتىمەن وڭتۇستىككە بەت الادى. وسى جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا شۋ وزەنى بويىندا اسانقوعا اۋدانىنا قايتىپ كەلە جاتقاندا سىرداريا وكرۋگىنىڭ اۋليە-اتا اۋدانىندا وسەرباي مەن ءجامشيت, جانتىق سمايلوۆ, سارسەن, جۇماتاي يمانوۆ بارلىعى 6 ادام تۇتقىندالدى. ولاردىڭ بارلىق قارۋ-جاراقتارى, 12 جىلقىسى تاركىلەندى.

اسانقايعى اۋدانىندا قول استىندا 70 ساربازى بار باتىنباي دەگەن ازامات ارەكەت ەتسە, اتباسار اۋدانىندا 1929 جىلى قىر­كۇيەك ايىندا قۇرامىندا 5 ادام بار رامازان قۇسايىنوۆ توبى پايدا بولدى. وگپۋ-ءدىڭ ارنايى توبى ولاردى تەز تاراتىپ جىبەردى.

 

سەمەي وكرۋگى

كۇرشىم اۋدانىندا 15 ادامدىق توپتى سەرگەي رۋدەنكو باسقاردى. ولار كرۋ­توگورسك, بۋدەنوۆسكي پوسەلكەلەرى ما­ڭىنداعى تاۋلاردى, شىڭعىستاۋ اۋدا­نىنداعى جانقورا, ارقالىق شاتقالىن پانالادى. بىرنەشە شاعىن توپقا ءبولىنىپ ارەكەت ەتتى. بۇل توپ كەيىن تارقاپ كەتتى. س.رۋدەنكو بولسا 1929 جىلى 14 تامىزدا سەرگيوپول قالاسىندا ۇستالدى.

شىڭعىستاۋ اۋدانىندا اسىمحان مۇ­­­سا­حانوۆ ءىنىسى مۇحتار مۇساحانوۆ پەن اياعان نۇرعاجيندى جانە تاعى ەكى ازامات بار, بارلىعى 4 ادامدى باسقاردى. ولار سەمەي-سەرگيوپول تراكتىندا, جان­قورا, تىشقاندى شاتقالىندا ارەكەت ەتتى. ا.مۇساحانوۆ بولسا تاۋ اراسىنداعى ارقالىق-قوقون قىستاۋىندا جاسىرىنىپ ءجۇردى. ولاردى وگپۋ جەندەتتەرى العاش قولعا تۇسىرەمىز دەگەندە بىرنەشە ادام ۇستالعانىمەن, ا.مۇساحانوۆ قاشىپ قۇتىلادى. بىراق كەيىن 1929 جىلى اقپان ايىندا تۇتقىندالىپتى.

وسكەمەندە پوليكارپ الەكسەەۆيچ يۆا­­نوۆ باسقارعان 13 ادامنان تۇراتىن توپ ۇستالادى. بارلىعىنىڭ ەسىمى انىق­تا­لىپ, سلاۆياندىقتار بولىپ شىقتى. قارۋ-جا­راقتارى تاركىلەندى.

 

اداي وكرۋگى

مۇندا 1929 جىلى قاڭتاردا قۇر­ماش قوششانوۆ توبى پايدا بولدى. توپ 3-كە بو­­لىنگەن: 8 ادامنان تۇراتىن 1-ءشى توپ­­تى – ىزتۇرعان ۋست-ۋرت-سام اۋدا­نىن­­دا باسقاردى. 15 شاقتى ادامنان تۇ­­راتىن 2-ءشى توپتى ورىنباەۆ تۇس­باير دەگەن جەردە باسقاردى. ق.قوششانوۆ باس­­­قارعان 3-ءشى توپ تۇركىمەن شەكارا­سى­نا جاقىن شاعالا دەگەن جەردە ارە­كەت ەتىپتى. وگپۋ ساقشىلارىمەن كەزەك­تى قاق­تىعىستا ق.قوششانوۆ توبىنىڭ 9 ادام ۇستالىپ, جىلقى, تۇيە, قارۋ-جاراق­تا­­رى تاركىلەنىپتى. ق.قوششانوۆ بولسا قارا­باقى-قويسۋ دەگەن جەرگە قاشىپ كەتكەن كورىنەدى. ق.قوششانوۆتىڭ كومەكشىسى − ال­شىن مەنداليەۆ ەسىمدى ازامات بولىپتى. 1929 جىلى قازان ايىندا گۋرەۆ وك­رۋگىندەگى جيلوكوسين اۋدانىنىڭ قا­­­را­قۇم دەگەن جەرىندە جۇرەدى. بىرتە-بىر­تە توبىنىڭ سانى كوبەيىپ, اداي رۋىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكە شاقىردى. «كەڭەس وكىمەتى قۇلايدى, كوممۋنيستەر كە­تەدى, كسرو قالالارىندا اق جالاۋلار كوتەرىلەدى. ورتا ازيادا سوعىس, قىتايلار ىعىستىرۋدا. ادايلار, وزدەرىڭنىڭ كۇش­تەرىڭدى ەسكەرىڭدەر, بىرىگىپ, جاۋىمىزدان كەك الۋىمىز كەرەك», دەيدى. قازان ايىنىڭ باسىندا 10 شاقتى ادام «بەك-بەكە» مۇناي كاسىپورنىنا شابۋىل جاساپ, تاۋار, اقشا تونايدى. كەيىن 1929 جىلى 14 قازاندا ق.قوششانوۆ پەن قوجاحمەدوۆ توپتارى بىرىگىپتى.

مۇعالجار تاۋلارىندا يۆان گريگورە­ۆيچ ششەرباكوۆ, باينازار جاپتاقوۆ جا­نە ايىمبەتوۆ توبى پايدا بولدى. ولار 7 جىلعا سوتتالىپ, شالقار تۇرمەسىنەن قا­شىپ شىققان ءمىنايدار قۇناپوۆ دەگەن ازامات جانە تاعى باسقالار قوسىلادى. ءسويتىپ ولاردىڭ سانى 9 ادامعا جەتەدى. ولار 1929 جىلى 23 قازاندا ابرەنەۆ دەگەن كازاكتىڭ قىستاۋىندا تۇتقىندالدى.

 

1931 جىل

قورداي اۋدانىندا بەرعالي اكىمباەۆ باستاعان 20 ادام 11 اقپاندا قاستەك اۋدا­نىنا شابۋىل جاساپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ 4 بەلسەندىسىن سوققىعا جىعادى. ءتىپتى, 14 جىلقىنى دا ايداپ كەتەدى. وزدەرى ۇق-ۇرشىل تاۋىندا (قىرعىز تاۋى بولسا كەرەك) بەكىنەدى.

اقسۋ اۋدانىندا 13 قازاندا قىتايدان كەلگەن 30 قاراقشىنىڭ 5-ەۋى ۇستالدى – جاپىسپاي بەكتاەۆ, بەيسەن (تەگى انىق ەمەس), بايسەرىك بۇركىتباەۆ, جاڭگىر اش­بايباەۆ, جانباي يساباەۆ. ولاردان 1 اعىل­شىن ۆينچەستەرى تارتىپ الىنادى.

تالدىقورعان اۋدانىندا قىتايدان كەلگەن قۇنداق تولەندينوۆ جانە قاناپيا مۇقاشەۆ ۇلكەن توپ قۇرىپتى. ولار №6 اۋىلدا كولحوز توراعاسىن ولتىرەدى. بىراق 18 قىركۇيەكتە دەمىكپە اسۋىندا ءتارتىپ ساقشىلارىمەن قاقتىعىستا توپتىڭ 70 ادا­مى, 21 قىركۇيەكتەگى قاقتىعىستا تاعى 10 ادامى ءولىم قۇشادى. 4 ازامات تۇت­­­­قىندالىپتى. ق.تولەندينوۆ بولسا قى­­­تايعا قاشىپ كەتكەن كورىنەدى. قازان ايى­نىڭ سوڭىندا قايتا كەلىپ, شولاق تاۋلارىندا جاسىرىنادى. 4 قاراشادا توپتىڭ تاعى ءبىر باسشىسى مولدانازار نوعايباەۆ پەن يشان دۇيسەنوۆ ۇستالدى. ولاردا ءتورت اۋىزدى ۆينتوۆكالارى بار ەكەن. 8 قاراشادا ولاردىڭ 9-ى ۇستالىپ, توعىز زاريادتى جاپون ۆينتوۆكاسى مەن 1 مىلتىق تاركىلەندى.

ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى باقاي تاۋ­لارىندا قىتايدان كەلگەن يسلامقوجا كەگەنباەۆ جانە مالىك ماقاسوۆ باسقارعان 10 قاراقشى توپتاستى.

شەلەك اۋدانىندا جالاعاش تاۋلارىن­داعى كەن-سۋ سايىندا قىتايعا كوشىرىپ الۋ ماقساتىمەن كەلگەن التىباسار دە­گەن­نىڭ توبىمەن 2 ساعاتتىق قاقتىعىس بول­­­دى. 13-ءى اجال قۇشىپ, قالعاندارى 14 قىر­­كۇيەكتە تالدى-بۇلاق شەكارا زاس­تاۆاسىندا مەرت بولىپتى. 7 قازاندا قى­تايدان كەلگەن كادىرحان وقاسوۆ, مالىك ماقاسوۆ, بولاتبەك شاعانوۆ باستاعان توپتا 27 ادام بولعان كورىنەدى. ولار العاشىندا ق ۇلىق تاۋلارىن پانالاپ جۇرەدى. 23 قازاندا م.ماقاسوۆ باستاعان توپ قىرعىز اۋماعىنا وتپەك بولادى. 30 قازان كۇنى ك.وقاسوۆ پەن ب.شاعانوۆ كەگەن جانە شەلەك اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن قىتايعا كوشىرىپ كەتپەك بولعانىمەن, 26 قازاندا ق ۇلىق تاۋىندا اتىس بولىپ, 14 ادام تۇتقىندالادى. 8 ادام اجال قۇ­شىپتى. سونىڭ ىشىندە ب.شاعانوۆ بار. 200 وتباسى توقتاتىلىپ, قارۋ-جاراق, 300 جىلقى, 1 تۇيە الىندى.

قاراتال اۋدانىندا 25 قىركۇيەكتە قىتايدان كەلگەن وماربەك ەركىمبەكوۆ جانە قازىبەك كومبانوۆپەن قاقتىعىستا 5 ادام جان تاپسىرىپ, قالعاندارى سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي قاشادى. 18 قازاندا شولاق تاۋلارىندا 80 ادامى بار و.ەركىمبەكوۆتىڭ توبىمەن 7 ساعاتتىق اتىستا 10 شاقتىسى ءولىپ, 9-ى ۇستالادى. ولاردان 24 جىلقى, 21 تۇيە, 3 سيىر, 1 اعىلشىن كارابينى الىنىپتى.

قاستەك اۋدانىندا شالتاباي قۇداي­بەرگەنوۆ, ومىربەك جانتاەۆ, ساماتاي ارسەكوۆ باسقارعان توپ 19 تامىز بەن 25 قىركۇيەك ارالىعىندا قوڭىر توبە, دۋلان-قارا شاتقالدارىندا, ارعايتى-بايشى تاۋلارىندا ارەكەت ەتىپ, بىر­نەشە پارتيا قىزمەتكەرلەرىن, كولحوز ۋاكىل­دەرىن, قىزىل اسكەردى ولتىرەدى. سو­نىمەن قويماي 20 شاقتى جىلقىنى ايداپ اكەتەدى. 21 كۇنى بۇل توپتىڭ 12 ساربازى تۇتقىندالدى. 25 قىر­كۇيەكتە توپ ۇشكە ءبولىنىپ, 13 قازاندا ساماتاي ارسەكوۆتىڭ توبىنداعى سالت اتتىلار وتار ستانسا­سىنا جاقىن اق-تە­رەك شە­لىندە قىزىل اسكەرمەن 5 ساعاتتىق ۇرىس جۇرگىزىپ, ۆزۆود كومانديرى مەن 3 جاۋىنگەر قازا تابادى. 4 سارباز جارالانىپتى. 22 قازاندا سەرەك-تاس تاۋىنا بەكىنگەن 2-ءشى ءبىر توپ پۋلەمەتپەن اتىس­تى. قاراڭعى تۇسە «باندىلار» قاپتالداپ دۋلان-قورا تاۋىنا قورداي ستانساسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنا قاراي باعىت الادى. 24 قازاندا قىزىل اسكەر ولارعا ۇشاق­تان پۋلەمەتپەن وق جاۋدىرىپ, قوزعا­لىسقا قاتىسقان 15 ادام مەرت بولادى. 90 ادام قولعا تۇسەدى. بىرنەشە مالدارى تاركىلەندى. 2-3 قاراشادا مۇنشالى شاتقالىندا س.ارسەكوۆ 30 شاقتى ساربازىمەن ۇرىس جۇرگىزىپ, 10-ى ولگەن كورىنەدى. قالعاندارى تاۋ اسىپ كەتىپتى. قاراشا ايىنىڭ ورتاسىندا س.ارسەكوۆ توبى ەكىگە بولىنەدى. ال­عاشقىسى – اقتەرەك پاناسىنا, ەكىنشىسى – جاۋدۇشباي شالعومباەۆ باسقارعان مۇنشالى پاناسىنا بەكىندى. 26 قاراشادا ءتۇن باتا س.ارسەكوۆتى 8 ادامىمەن قوسا وگپۋ ۇن, وق-ءدارى بەرەمىز دەپ الداپ №12 اۋىلعا شاقىرىپ الىپ تۇتقىندايدى. وگپۋ س.ارسەكوۆتىڭ تاۋدا جاسىرىنىپ جاتقان ادامدارىنا تۇتقىندار ارقىلى ء«وز ەرىكتەرىڭمەن بەرىلىڭدەر» دەپ حات جىبەرە­دى. الايدا تۇتقىندار پاناعا جاقىنداي بەرە قاشا جونەلەدى. وسى كەزدە ميليتسيا بارلىعىن اتىپ ولتىرگەن كورىنەدى.

اقتوبەنىڭ جانعاقتاۋ دەپ اتالاتىن جەرىندە اعايىندى قارامانوۆتار توبى 1 مي­ليتسيانى, 3 تۇرعىندى ولتىرەدى. توپتىڭ سانى بەلگىسىز.

ورال قالاسىندا اقپان ايىندا بيسەن­عالي, ماماي بەركەنوۆتار, رامازان بي­لەن­عاليەۆ, دوسوۆ جانە انتيپوۆ تۇت­قىندالدى.

سىرداريا اۋدانىندا بۇرىن تا­را­تىلعان توپ باسشىسى اباسبەك قوجا­تاەۆتىڭ ۇلى ورىمباي اباسبەكوۆ 10 شاق­تى اداممەن قاڭتار ايىندا باس كوتەرىپ, اقپاننىڭ باسىندا بارلىعى ۇستالدى.

ارال اۋدانىنداعى وتەپبەرگەن تۇ­رىم­بەتوۆ, بىرسۇگىر سارىبولاەۆ (كەي دەرەكتە ساريۋلوۆ), ءومىر سارتاەۆ بارشاقۇم جەرىنە كوشىپ كەتەدى. ولارعا 30 كەدەي, ورتاشا شارۋالار قوسىلادى. قاراشا ايىندا ولار قۇيىندى قۇم شاتقالىنا ويىسىپتى.

ىرعىز اۋدانىن دا كوشىرىپ كەتۋدى ۇيىم­­داستىرۋشىلار سانالعان ساعىنباي جال­پين, قالي يريمبەتوۆ, ءنابي ومىرزاقوۆ سىندى بارلىعى 25 ادام ۇستالادى.

سەمەي اۋدانى قىزىل-كەسەك تاۋىنىڭ باتىس جاعىندا اقپان ايىندا اكشاي تويكين باسقارعان 50 شاقتى ادامى بار توپ شىقتى. كومەكشىسى مامىربەك ماقاجانوۆ بولدى. ولاردىڭ كوبىسى قىتايدان كەلگەندەر ەدى. توپتاعى ادامداردىڭ سانى 200-گە جەتتى. ولاردىڭ ۇراندارى: «ەت وتكىزۋ توقتاتىلسىن. تارتىپ الىنعان مالدى, ناندى قايتارسا, اۋىلىمىزعا تارايمىز. بارلىعىمىز كەدەيلەرمىز. تارباعاتاي, ۇرجارعا كەتەمىز. ەگەر شابۋىل ءساتسىز بول­سا قىتايعا كەتەمىز», دەدى.

كوكپەكتى اۋدانىندا 27 تامىزدا قى­تاي­دان كەلگەن 200 ادامى بار سادىق جانە جۇماجان سەگىزباەۆتار قىزىل-كەسەك شاتقالىنا شابۋىل جاسايدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ 40 شاقتى ادامى ولارعا ۇرىسسىز بەرىلىپتى. ادام سانىن 33-كە تولىقتىرا سارىبۇلاق شاتقالىنا بە­كىندى. الايدا 2-3 قىركۇيەكتەگى قاقتى­عىستا قا­راقشىلار توبى تاراتىلدى. 59-ى قولعا ءتۇسىپ, سونىڭ ىشىندە 3-ەۋى پار­تيا ادامى بولىپ شىقتى. ولاردان ءۇش جانە ءتورت اۋىزدى مىلتىقتار, 480 جىلقى, 150 تۇيە, 87 سيىر الىندى. ۇيىم­­داستىرۋشىلار سانالعان رايىمبەك قا­دىروۆ, بۋسالىم تاشكەمباەۆ, وماربەك بولتاەۆ, باسشىلارى سەگىزباەۆتار قاشىپ كەتىپتى.

جارما اۋدانىندا 19 قىركۇيەكتە مۇر­عالى ازباقانوۆ, يتۇرعالى الجيتوۆ باستاعان 300 ادام قاقتىعىستا 30 ساربازىنان ايىرىلدى. ولاردان 300 جىلقى, 45 تۇيە تاركىلەندى. قالعاندارى كوكپەكتى تاۋ­لارىنا قاشىپ, قۋعىن كەزىندە باسشىنىڭ كومەكشىسى مەيىرقان ءجۇسىپوۆ ۇستالادى. ول توپ قۇرامىندا 70 ادام قالعانىن ايتىپ, ونىڭ 20-ى قارۋلانعانىن جەتكىزەدى. تىلەۋحان ءشارىپوۆ دەگەن ازامات 20 شارۋا­شىلىقتى قىتايعا كوشىرىپ كەتىپتى.

21 تامىزدا تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ ەتەگىندە قىتايدان كەلگەن احمەتجان مۇحامەدجانوۆ باستاعان 400 ادام كو­شىپ بارا جاتقان جەردەن ۇستالادى. اتىس كەزىندە ولاردىڭ 15-ءى جان تاپسى­رىپ, 2-ەۋى جارالانادى. باسشىلارى مەن ۇيىم­داستىرۋشىلارى – جاكەنوۆ, ساقىشەۆ, يبراگيموۆ, جالعاسباەۆ, دۇيسەنباەۆ, كامال ساتىباەۆ بولىپتى.

اياگوز اۋدانىنا 5 قىركۇيەكتە قىتاي­دان بيعۇلجا توعىلباەۆ باستاعان 9 ادام­دىق توپ كەلىپ, ەگەن-سۋ پيكەتىنە شابۋىل جاسايدى. مىڭبۇلاق سوۆحوزىنان 100 جىلقى, 30 تۇيە ايداپ اكەتەدى. تالدى-قۇدىق شاتقالىندا اتىس كەزىندە ولاردىڭ 6-اۋى اجال قۇشىپتى. قازان ايىنىڭ ورتاسىندا قىتايدان تاعى ءبىر توپ كەلىپ, ۇشكە بولىنەدى. قۇرامىندا 12 ادامى بار بايقاديا بالعاباەۆ باسقارعان 1-ءشى توپ سەرگيوپولدىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنان 80 شا­قىرىم جەردەگى چاكۋرتى وزەنى جاعاسىنا ورنالاسادى. 16 ادامنىڭ باسىن قوسىپ, اسان مادىنەۆ باسقارعان 2-ءشى توپ ءۇرجار ستانساسىنان 20 شاقىرىم جەردەگى اقتاس تاۋىنا بەكىنەدى. 3-ءشى توپتى سەمباي سما­عۇلوۆ باسقارىپ, ول قاراماعىنداعى 8 ادامىمەن سەرگيوپولدىڭ وڭتۇستىك باتىسىنا ورنالاسادى. قاراشا ايىندا بارلىعى بىرىگىپ قارقارالى شاتقالى مەن تارباعاتاي تاۋلارىنا بەكىنىپتى. قۋعىن كەزىندە س.سماعۇلوۆ, بەيسەمباي كوكمىرزاەۆ, شوناش بەيبولوۆ ۇستالا­دى. ب.توعىلباەۆ قىتايعا قايتىپ كەتكەن ەكەن. №2, №3 اۋىلداردا قىتايدان كەل­گەن مۇقاتاي قاردىباەۆ پەن قاجان ومار­بەكوۆ, قوڭىر قورداەۆ باستاعان 10 شاق­تى ادامنان قۇرالعان توپ وتباسىلارىن كوشىرىپ كەتۋگە ارەكەت ەتتى.

28 تامىزدا شۇبارتاۋ اۋدانىنداعى №10 اۋىلعا قىتايدان قوجامجاروۆ باستاعان 50 جىگىت كەلەدى. ولار اۋىل­سو­ۆەتتى اتىپ, 100 باس مالدى ايداپ اكەت­كەن ەدى. سونىمەن قاتار اق-ۇيرەك تاۋى ماڭىندا اۋداندىق قىزىل اسكەردى تال­قان­دايدى. ولاردىڭ 4-ەۋى ءولتىرىلىپ, 2-ەۋى تۇت­قىندالادى. 31 تامىزدا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جيناپ, تارباعاتاي تاۋلارى ارقىلى قىتايعا ءوتۋ ءۇشىن ءۇش-كيىك ستانساسىنا كەلەدى. الايدا 13 قىر­­كۇ­ي­ەك­­تە ءبارى ۇستالىپ, توپ تاراتىلادى. وسى اۋداندا شاكارىم قۇ­دايبەرديەۆ توبى ءتۇزىلىپ, ارەكەت ەتىپتى. ولار №13, №14 اۋىلدارعا ويىسقاندا قاراۋىل اۋدان ورتالىعىنان وڭتۇستىك-باتىس جا­عىن­­داعى 50 شاقىرىمدىق جەر­دەگى كە­رە­گەتاس تاۋلارىندا قىزىل وترياد­تىڭ كوزىنە تۇسەدى. اتىس كەزىندە توپ باسشىسى ش.قۇدايبەرديەۆ قازا تابادى. ودان ۆين­چەستەر قارۋى, 2 ات, 1 تۇيە الىنىپتى. قال­عاندارى جان-جاققا قاشادى.

21 تامىزدا كۇرشىم اۋدانىنداعى ۆوز­نەسەنسك سەلوسىندا يبراەۆ توبىمەن اتىس­تا 1 ادام ءولتىرىلدى. يبراەۆ ءوزى قىتاي شەكاراسىنا قاشادى. قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا كەدروۆىي كليۋچ شاتقالىندا وسى اۋداننىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنەن قاشقان ستەپان جانە يۆان چەرەمنوۆتار باستاعان 6 ادامدىق توپ پايدا بولدى. اي ورتاسىندا ستەپان ۇستالىپ, توبى تاراتىلدى. 19 قازاندا قىتايدان كەلگەن ءالىمجان نوراەۆ باستاعان 15 ادامدىق توپ پايدا بولادى. ولاردىڭ ماقساتى وتباسىن كو­شىرىپ اكەتۋ بولىپتى.

زىريانوۆسك اۋدانىندا ءسىبىر ولكەسى جاعىنان كەلگەن كوپەستىڭ ۇلى مەششەرياكوۆ باستاعان 10 ادامدىق توپ شىعىپ, ولار قاراشا ايىندا ەرتىس وزەنىنىڭ قىزىل جار كەمەجايىنا بەكىندى.

قاراشا ايىنىڭ باسىندا قارقارالى اۋدانىنداعى وراز شاتقالىندا اشكەر سارىقوۆتىڭ باسشىلىعىنداعى 7 ادامدىق توپ ارەكەت ەتىپ, 3-ەۋى ۇستالادى. قالعانى بوقتى تاۋلارىنا جاسىرىنىپتى.

تۇركىستان اۋدانىندا قۇرامىندا 7 ادامى بار انقاي بايماحانوۆتىڭ توبى 2 قىركۇيەكتە 2 كولحوزشىنى ءولتىرىپ, 1-ءىن جارالايدى.

(بك (ب) پ قازاق ولكەلىك كوميتەتىنە جى­­بەرىپ وتىرعان قازاقستان بويىنشا بىر­­لەسكەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقار­ما­سى وكى­لەتتى وكىلدىگىنىڭ 1929-1931 جىل­دار­داعى اسا قۇپيا وپەراتيۆتى-بارلاۋ جيىن­تىقتارىنان).

مۇنداي تولقۋلاردىڭ ماقساتى 1929 جىلى بيلىك تالاپ ەتكەن سالىق جوسپارىنا قارسىلىق ءبىلدىرۋ ەدى. 1931 جىلى جايلاپ بارا جاتقان اشتىقتان جان ساقتاپ, وتباسىن, اۋىل ادامدارىن امان الىپ قالۋ بولدى. باسقا امال جوق ەدى...

 

ايناش سەيسەنباەۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى