قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسى كۇمبىرىمەن جاراسا ورىلگەن حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءان مۇراسى اسەم دە كۇردەلى يىرىمىمەن, دالاداي كەڭ دياپازونىمەن, ۇلتتىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى دەسەك, بۇگىندە سول ءداستۇردى اۋەندىك, ورىنداۋشىلىق تۇرعىدان جاڭعىرتىپ, ءان مادەنيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىنە اينالدىرا بىلگەن تۇلعالار نەكەن-ساياق. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ارقا ءداستۇرلى ءان مەكتەبىنىڭ وكىلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى, ءانشى-تەرمەشى ءارى سازگەر گۇلميرا سارينا.
– گۇلميرا ايىمعازىقىزى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان «ابايدىڭ ءان الەمى» اۆتورلىق جوباڭىزدى العاش توبىل-تورعاي وڭىرىنەن باستاپ, كەيىن اقتوبە, تالدىقورعان قالالارىندا جالعاستىرماق جوسپارىڭىز بار ەدى. اۋەلى وسى ساپارلار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ بەرسەڭىز.
– العاشقى سۇراقتى اباي اتامىزدان باستاعانىڭىز ءۇشىن راحمەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الاش جۇرتى عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ ابايىنا اينالعان ۇلى ويشىل, دانا اقىن, دارىندى كومپوزيتور اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن ەل بولىپ اتاپ ءوتۋ تۋرالى جارلىعى ءبارىمىزدى قۋانتقانى راس. ءاربىرىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن بۇل مەرەيلى داتانى مەملەكەت كولەمىندە تويلاۋ – اقىن شىعارماشىلىعىنا قايتا ءۇڭىلىپ, مۋزىكالىق مۇراسىن ناسيحاتتاي تۇسۋگە مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي مەزەتتە ونەر ادامى رەتىندە وسىناۋ ايتۋلى ءىس-شارادان تىس قالىپ قويعىم كەلمەدى. سول سەبەپتى قاسيەتتى قارا دومبىرامدى ارقالاپ, ابايدىڭ ءان الەمىن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە ناسيحاتتاپ-جەتكىزۋ ماقساتىندا وسى اۆتورلىق جوبامدى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ۇسىنىپ, حات جولدادىم. باعدارلاماما ابايدىڭ ءوز اندەرى مەن اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەردى, شاكىرتتەرىنىڭ تۋىندىلارىن, سونداي-اق اقىنعا, ونىڭ تۋعان ولكەسىنە ارنالعان اندەرىمدى ەنگىزدىم. مينيسترلىك مەنىڭ بۇل جوبامدى بىردەن قولداپ, وبلىستارعا حات جولدادى. بىرنەشە وڭىردەن جاۋاپ تا الدىم. ۇسىنىسىما الدىمەن قۇپتاپ, ءۇن قاتقان توبىل-تورعاي وڭىرىنە ريزاشىلىعىم شەكسىز. قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 14 اقپان كۇنى وتكەن العاشقى كەشتە جوعارىدا اتالعان باعدارلاما بويىنشا جەكە دومبىرامەن «سەگىزاياق», «اتا-اناعا كوز قۋانىش», «تاتيانانىڭ ءانى», «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» اندەرىن, شاكىرتتەرىنەن اسەتتىڭ ء«ىنجۋ-مارجانىن», اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان «وزگەگە, كوڭىلىم, تويارسىڭ» ء(ا.ەسباەۆ), «ولسەم, ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما؟» (ج.كارمەنوۆ) اندەرىن, سونىمەن قاتار قوستاناي وبلىستىق فيلارمونياسى قازاق ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ابايدىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق ايىن» ورىندادىم. كەش بارىسىندا «ابايدىڭ ەلى», «اباي جولى», «اباي سالعان اۋەلەت سول ءبىر ءاندى» اتتى ءوز اندەرىم دە شىرقالدى. حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ, شابىتتانىپ قايتتىم. وكىنىشتىسى, بۇل جوبامدى بارلىق وڭىرگە ۇسىنا المادىم. الەمدى جايلاعان ىندەتتەن ساقتانۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كارانتيندىك شەكتەۋ ەنگىزىلگەنى ءمالىم.
– جالپى, اباي اندەرى تۋرالى نە بىلەمىز؟ اقىننىڭ كوپ ورىندالا بەرمەيتىن قانداي اندەرى بار؟ ونەردە اباي ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلار بار ما؟
– قازاق ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنە اباي اتامىزدىڭ ءان مۇراسى جاڭالىق بولىپ جەتتى. ءوزىنىڭ اقىندىق ءتىلىن مۋزىكاسىمەن كوركەمدەپ, ۇلتىنا ولمەس مۇرا ۇسىندى. اباي اندەرىنىڭ زەرتتەلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان احمەت جۇبانوۆ ەدى. كومپوزيتور ءوز زەرتتەۋلەرىندە ءان تابيعاتىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, اباي اندەرى ءوزىنىڭ تابيعاتى مەن رۋحى جاعىنان ۇلتتىق سيپاتقا يە ەكەنىن, قاي جاعىنان دا حالقىمىزدىڭ بايىرعى مۋزىكالىق داستۇرىنە ساي بولىپ كەلەتىنىن ايتادى. ونىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنان الەمدىك وركەنيەتتىڭ وشپەس ىزدەرىن ءتول داستۇرمەن شەبەر ۇيلەستىرىپ, الەمدىك قۇندىلىققا اينالدىرا العان اسقاق مۇراتتى ايقىن اڭعارامىز. وسىلايشا, اباي ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىندا حالىقتىق ءان ونەرىنىڭ بايىرعى ءداستۇرىن دامىتۋمەن قاتار, ونى مۇلتىكسىز جالعاستىرۋشى ءھام ناسيحاتتاۋشى قىزمەتىن اتقاردى. ەل ىشىنە كەڭىنەن تارالعان «سەگىزاياق», «جەلسىز تۇندە جارىق اي», «ايتتىم سالەم, قالامقاس» اندەرى سوعان دالەل. ابايدىڭ ودان بولەك كوپ ورىندالا بەرمەيتىن «بويى بۇلعاڭ», «سۇر بۇلت تۇمان دىم بۇركىپ», «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ», «اتا-اناعا كوز-قۋانىش» سياقتى ت.ب. تاماشا اندەرى بار. مىسالى, بۇگىندە كوبىنە ءبىر نۇسقاسى عانا ورىندالىپ جۇرگەن «سەگىزاياقتىڭ» ودان دا باسقا بىرنەشە ءتۇرى بار ەكەنىن ونەر ادامدارى بىلگەنىمەن, قاراپايىم حالىققا كەڭىنەن ءمالىم دەپ ايتا المايمىز. سونداي-اق كەيىنگى كەزدە ۇلتتىق ءان ونەرىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن ءبىراز انشىلەر «ولسەم, ورنىم, قارا جەر سىز بولماي ما؟», «وزگەگە, كوڭىلىم, تويارسىڭ» سياقتى تۋىندىلارىن ابايدىڭ ءوزى جازعان اۋەندە ورىنداپ ءجۇر. اقىننىڭ مۇنداي ەستى اندەرگە تولى مۋزىكالىق مۇراسى الداعى ۋاقىتتا دا ۇزدىكسىز ناسيحاتتالا بەرۋگە ءتيىس.
جالپى, اباي اندەرىنىڭ كوپشىلىگى اقىننىڭ نەمەرەلەرى ءارحام ىسقاقوۆتىڭ, ماكەن مۇحامەدجانوۆانىڭ ايتۋىمەن, سونىمەن بىرگە امىرە قاشاۋباەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, كەيىننەن مادەنيەت ەشەكەەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ سياقتى بەلگىلى انشىلەردىڭ ورىنداۋىمەن بۇگىنگە جەتتى. قازىرگى ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ تۋىن ۇستاپ جۇرگەن ونەرپازداردىڭ دەنى اباي ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلار دەسەك تە بولادى. اقىن ەلىندە ونەردىڭ تۋىن جىقپاي جۇرگەن باقىت شاعاتاەۆا, تامارا كوزباەۆا سياقتى اپالارىمىز بەن قايرات قابىشەۆتاي زامانداسىمىز قاراۋىلدىڭ تورىندە اباي اندەرىن شىرقاپ, كۇللى قازاققا ۇلگى بولۋدا. بۇل جولدا سول وڭىردەگى 40 جىلدىق تاريحى بار «قالامقاس» ءان-بي ءانسامبلىنىڭ دە سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز زور.
– ارمان-مۇراتى اقيقاتقا اينالىپ, ونەرگە قول جەتكىزگەن جاندار وتە سيرەك. ءسىزدىڭ ونەر جولىن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– ونەر جولىنا تۇسۋىمە سەبەپ بولعان نارسە – تۋعان جەرىمنىڭ كيەسى, كىندىك قانىم تامعان ولكەمنىڭ قاسيەتى, تۋىپ-وسكەن ورتام. الاشتىڭ ارداقتىلارى اباي, شاكارىم, مۇحتارلار دۇنيەگە كەلگەن وڭىردە تۋىپ ونەردى سۇيمەۋ مۇمكىن بە؟ مۇنىمەن قوسا, وتباسىمداعى ادامداردىڭ ءبارى سولاي. انام حالىق اندەرىن تامىلجىتا شىرقاعاندا, يليا جاقانوۆشا ايتقاندا, ء«السىز جۇرەككە ويدا جوقتا ىپ-ىستىق قان تولىپ, الپىس ەكى تامىر ءيىپ سالا بەرەتىن-ءدى». اكەمنىڭ دومبىرامەن ەمىنتە, ەمىرەنتە, ۇزدىكتىرە سالعان ءانى تۇلا بويىڭدى ساۋلەلەندىرىپ, ۇمسىنعان كوڭىلدىڭ ءتاتتى اڭساۋى شۋاقتى سەزىمگە ۇلاساتىن. الدىڭعى بۋىن اعا-اپالارىمنىڭ ءبارى شەتىنەن ونەرگە وتە جاقىن جاندار ەدى. اۋلەتىمىزدىڭ تۇڭعىشى, مارقۇم گۇلنار اپام جاس كۇنىندە كەرەمەت ءان سالاتىن, اكتەرلىك قابىلەتى مىقتى بولاتىن. ءوزىمنىڭ ونەردەگى ۇستاز اعام ەربول ءساريننىڭ ەسىمى بۇگىندە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا ەتەنە تانىس. وقىپ جۇرگەندە اۋىلعا دەمالىسقا كەلگەن سايىن ءبىر جاڭا ءان ۇيرەتىپ كەتەتىن. سونىڭ ءبارىن ءبىر ايتقاندا-اق لەزدە قۇلاعىما قۇيىپ الا قوياتىنمىن. ۇيدەگى وسى تاربيە ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ونەر جولىن قۋ بالا كۇننەن ارمانىما اينالدى. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەمەكشى, وتباسىمداعى ءتالىم-تاربيەنىڭ ارقاسىندا ونەردىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستىم.
– ءوزىڭىز ورىندايتىن حالىق اندەرىمەن قوسا, ۇلتتىق اسپاپتارمەن اسپەتتەلىپ, حالىقتىق ماقاممەن شىرقالاتىن «نەنى اڭسايمىن», (م.ماقاتاەۆ, ت.راحيموۆ), «جارق-جۇرق ەتكەن دۇنيە» (ن.ايت ۇلى, ە.ۇسەنوۆ) سياقتى اندەر ساناڭدى ءدۇر سىلكىندىرەدى. جۇرتشىلىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن مۇنداي اندەردى قالاي تاڭدايسىز؟
– اللاعا شۇكىر, حالىق اندەرىنىڭ ءوزى ءتۇپسىز تەرەڭ مۇحيت سياقتى مول قازىنا عوي. ودان قالا بەردى حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ, قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى جەتەرلىك. ءتىپتى كەيىنگى كەزدە دارىنىمەن تانىلىپ جۇرگەن قانشاما كومپوزيتور بار, ولاردىڭ دا تاماشا تۋىندىلارى جوق ەمەس. ءوزىنىڭ ىشكى ۇنىنە قۇلاق تۇرە بىلگەن, جان دۇنيەسى مۇنتازداي ءمولدىر, كوكىرەك كوزى وياۋ جاننىڭ جاسىقتان جاقۇتتى اجىراتا الماۋى مۇمكىن ەمەس. ءمان بەرسەك, قازىر ءانى اۋەزدى, ماعىناسى تەرەڭ سۇلۋ اندەر كول-كوسىر. بۇل رەتتە ءانشى ءسوز بەن سازدىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇراتىن رۋحاني كوپىر ىسپەتتى. وعان اقىن ولەڭىن تۇيسىكپەن ۇعىنۋمەن بىرگە اۋەندى اۋەزبەن ادىپتەپ, ءسوز بەن سازدىڭ ىرعاعىنا قاتار ىلەسە الارلىق «سۋ توكپەس جورعا مىنەز» ءتان بولۋعا ءتيىس. وسى جاعىنان ءوزىمدى ايى وڭىنان تۋعان ءانشىنىڭ قاتارىنا قوسامىن. سەبەبى مەن قاي ءاندى تاڭداسام دا, اۋەن مەن ءسوزدىڭ ۇيلەسىمىنە قاتتى ءمان بەرەمىن. مەنىڭشە, ءان كىتاپ سياقتى, پاراقتاي باستاعاننان پايىم-پارقى ءبىلىنىپ تۇراتىن دۇنيە. ال ءانشىنىڭ ەڭبەگى تەرەڭنەن مارجان سۇزگەندەي تىنىمسىز مول ىزدەنىس دەسەك, تىڭداۋشى – ونەر يەسىن ساحنا مادەنيەتىنىڭ ولشەمدi-مولشەرلi ەستەتيكاسى شەڭبەرiنەن شىعارماي ۇستاپ, ءاننىڭ جاسامپازدىق رۋحىنا, تاربيەلiك ميسسياسىنا ەرەكشە ءمان بەرەتiن ءادىل دە جاقىن سىنشىڭ. حالىقتىق ولشەم-پىشىمنەن ءوزىن جوعارى قوياتىن ادام ۇتىلادى. ول ءۇشىن انشىگە قويىلار تالاپ كومپوزيتور مەن اقىنعا ارتىلاتىن جۇكتەن دە ەداۋىر سالماقتى. سەبەبى ءبارى ورىنداۋشىنىڭ جەتكىزۋىنە بايلانىستى. اقىن مەن كومپوزيتور ويىنىڭ استار-ايشىعىن تۇيسىنە دە, تۇسىنە ءبىلۋ, باعالاۋ سەزىمپاز ءدۇلدۇل ءانشىنىڭ عانا قولىنان كەلەر قاسيەت بولار, ءسىرا. وسى تۇرعىدان تۇجىرعاندا, ءان جەكە-دارا ءبىر كىسى يەمدەنىپ كەتە باراتىن جالعىزىلىكتى ونەر ەمەس, كوپتىڭ ماڭداي تەرى قوسىلا توگىلگەن, بىرنەشە ادامنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىلا اتقارىلاتىن شارۋا. ونەر اتاۋلىنىڭ ىشىندە كىسىنى سۇلۋلىققا قۇشتارلاندىرۋمەن قاتار, وتانسۇيگىشتىك, ەلدىك رۋق ۇمتىلدىراتىن ۇلتتىق تاربيەنىڭ قاينار كوزى دە – وسى اندە.
قازاق دالاسىندا ءاۋ دەمەيتىن قازاق بولماعان. سان عاسىر بۇرىنعى سازدىڭ, كۇي مەن دالا سارىنىنىڭ بۇگىنگە ۇزىلمەي, سارقىلماي جەتۋى قازاقتىڭ ۇلتتىق جادىنىڭ مىقتىلىعىنان دەۋىمىز سودان... ءان ماقاممەن, ياعني سازبەن, ەكىنشىدەن, ماتىنىمەن, ءۇشىنشى ورىنداۋشىسى ارقىلى تارايدى دەسەك, كەز كەلگەن ءاننىڭ وزىنە ءتان ليريكالىق ماقامى, پوەتيكالىق ۇستىنى, ءماتىن-ءمانى ورىنداۋشىنىڭ شەبەرلىگىنە تۇمسىق تىرەپ جاتادى. مەن بۇل ويىمدى ۇنەمى قايتالاۋدان جالىقپايمىن. تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش پەن ادەمىلىككە قۇشتارلىق, ىشكى سەزىمىم مەنى وسىنداي اق قانات اسەم اندەرگە عاشىق ەتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن ءاندى ماعان كومپوزيتورلاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇسىنۋى شىعارماشىلىق ورتادا قالىپتاسقان سونداي تۇسىنىكتەن بولسا كەرەك. ولاردىڭ ىشىنەن ءوز بولمىسىما جاقىن اندەردى عانا تاڭدايمىن. رەپەرتۋارىمدا ەلگە دەگەن ساعىنىش پەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان اندەر, تابيعات اسەمدىگى مەن تىرشىلىكتىڭ اسەرلى ساتتەرىن سۋرەتتەيتىن تۋىندىلار وتە كوپ... تاعى دا ساعىمداي بۇلدىراپ بالالىق شاق ەسكە تۇسەدى. وتباسىلىق باسقوسۋلاردا ءانشى تالعامى, ءان تابيعاتى جونىندە ءوزارا قىزۋ پىكىرتالاس كوپ بولاتىن. ورىنداعان ءانىمىزدى تالاسا تالداپ, ءوز ويىمىزبەن بولىسەتىنبىز. ەستى اندەرگە ەلىتۋىم مەنى ەرتە ەسەيتتى. جالپى, ومىردە توماعا-تۇيىق جانمىن, بىراق ەسەسىنە ادەمى انمەن بىرگە جان سىرىم جارقىراپ اشىلادى.
– تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ساعىنىش» اتتى ءانىڭىز جۇرەكتى تەبىرەنتىپ, جان-دۇنيەڭدى باۋراپ اكەتەدى. سول سياقتى جۇرتشىلىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن «اتا-انانىڭ قادىرى» ء(سوزى ق.ساريندىكى), «فاريزا-عۇمىر», «جۇرەك ءسوزى», « ۇلىسىم مەنىڭ, تىنىسىم مەنىڭ», ء«ان-سەمەي», «اباي سالعان اۋەلەت سول ءبىر ءاندى» ء(سوزى ج.ىسقاقتىكى), «اتامەكەن» ء(سوزى و.تۇرجاندىكى) سياقتى ت.ب. اندەرىڭىز قالاي تۋدى؟ باس-اياعى قانشا ءان جازدىڭىز؟
– ەلۋدەن اسادى-اۋ. ءالى دە جازاتىنىم كوپ دەپ ويلايمىن. اندەرىمنىڭ ءبىرازى تاسپاعا باسىلماعان كۇيىندە. كەيدە ءوزىم ىڭىلداپ ىشتەي قايتالاپ جۇرەمىن. ءوزىڭىز ايتقان بىرقاتار ءان ەل ىشىنە تارالىپ, وڭ باعاسىن الىپ تا جاتىر. ءتىپتى بىرازعا دەيىن وسى ماسەلەگە ونشا كوپ ءمان بەرە قويماپپىن. مۇنىم اۋەل باستا جۇرتقا ارقا ءان مەكتەبىنىڭ تۇلەگى ءارى ۇستاز, حالىق اندەرىن ورىنداۋشى رەتىندە تانىلعاندىعىمنان بولسا كەرەك. ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى پەدينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەننەن-اق ءار انگە وزىمشە ءبىر رەڭ قوسىپ, وڭدەپ, ءوز بوياۋىمدى قوسىپ ايتاتىن ەدىم. ءالى دە سولاي. مۇنىڭ ءوزى بويىمداعى سازگەرلىك قابىلەتتەن ەكەنىن كەيىن اڭعاردىم. سازگەرلەر ۇسىنعان اندەردىڭ ءوزىن ابدەن ىرىكتەپ-سۇرىپتاپ, تالعامىما نۇقسان تيگىزبەيتىنىن, داۋىسىما ساي كەلەتىندەرىن عانا شىرقايتىنمىن.
جالپى, مەنىڭ جانىم پوەزياعا وتە جاقىن. اقىنداردىڭ جىر شاناعىنان توگىلگەن جىبەك اۋەنمەن سىرلاسقان سايىن الاپات ءبىر سەزىم بۋىرقانىپ, تەڭىزدەي تولقي جونەلەسىڭ. وسى ءسات عايىپتان قۇلاعىڭا وزدىگىنەن اسەم ءبىر اۋەن قۇيىلادى. جۇرەگىمنەن تۋعان سونداي اسەرلى ءاننىڭ ءبىرى – «شىعىسىم, شۇرايلى ەلىم». ەلگە دەگەن ساعىنىشتان تۋعان ءاننىڭ ءماتىنىن قالقامان باۋىرىما جازدىردىم. وسى انمەن دوداعا قاتىسىپ, جۇلدەلى بولدىم. اقىن بولماعانمەن ولەڭدى جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزە بىلەمىن. كوڭىلىم قۇلازىعان شاقتا ولەڭ وقىپ, قۋات جيامىن. ءان ۇنەمى سونداي كەزدە تۋادى, ولەڭگە ارناپ جازىلعان ءانىمنىڭ كوپ بولۋى سودان. ياعني رۋحاني ءنار الاتىن تاۋسىلماس شالقار باستاۋىم – جىر-داريا. تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ولەڭدەرىن بالا كەزىمنەن ءسۇيىپ وقيمىن.
انامدى اۋىلعا ارۋلاپ جەرلەپ كەلگەننەن كەيىن نەمەرەلەرىنىڭ ءبارى «اجە, اجە» دەپ ىزدەپ قالدى. تاعدىردىڭ جازعانىنا ىشتەي مويىنسۇنعانمەن, بالالاردىڭ وسىنشاما جاۋتەڭدەپ, اجە مەيىرىمىن ىزدەپ الاسۇرۋى كوڭىلىمدى قاتتى قوبالجىتتى. ءبىر كۇنى اقەركە ەسىمدى قىزدىڭ فەيسبۋك جەلىسىنە تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «ساعىنىشىن» سۋرەتىمەن قوسا سالىپ قويعانىن كوردىم. بۇرىننان ءسۇيىپ وقيتىن اقىنىمنىڭ ولەڭىنە قايتا ءۇڭىلدىم. مول قازىنا تاۋىپ العانداي اسەردە بولدىم. سونداعى: «بابالار ءبىزدى ساعىنعان, جانىم, ارماننىڭ اڭساپ بيىگىن, اجەلەر ءبىزدى ساعىنعان, جانىم, تالدىرىپ اسقار يىعىن» دەگەن جولدار جۇبانىش كۇيىندەي جانىمدى ەرەكشە تولقىتتى. دەرەۋ دومبىرامدى قولىما الىپ, ساناما ساۋلە شاشقان اۋەندى قايتالاي بەردىم. جاتسام دا, تۇرسام دا وسى اۋەن قۇلاعىمنان كەتپەي قويدى. ابدەن ءيىنى قانىپ, يكەمگە كەلگەنشە تىنشي قويمادىم. سودان كەيىن بۇل ءاندى الماتىداعى ستۋدياعا بارىپ جازدىرىپ كەلدىم. بۇگىندە «ساعىنىش» ءانىم الەۋمەتتىك جەلىدە, حالىق اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ, تانىمال انگە اينالدى.
كەيىنگى بەس-التى جىلدا اۆتورلىق ءان قورجىنىم ەداۋىر كوبەيدى. بەلگىلى اقىن قىزىمىز جۇلدىزاي ىسقاق مەنى ءبىر كۇنى ءوزى ىزدەپ كەلىپ, اندەرىمدى قۇمارتا تىڭدايتىنىن ايتتى. ءوزى اياگوزدىڭ تۋماسى ەكەن. «اياگوز-ارۋ» ءانىن ورىنداپ جۇرگەن ماعان بۇل كەزدەسۋ ەرەكشە اسەر قالدىردى. سول ساتتەن باستاپ ەكەۋمىز اپكەلى-سىڭلىدەي ارالاسامىز, شىعارماشىلىق تىعىز بايلانىستامىز. اقىننىڭ ولەڭدەرىنە ۇڭىلە كەلە «جاقسى ادامدار», «جۇرەك ءسوزى», «اباي سالعان اۋەلەت سول ءبىر ءاندى», «اباي جولى» سياقتى ت.ب. ءبىراز جاڭا ءان دۇنيەگە كەلدى.
– حالىق اندەرىن كەيىنگى جاستار تىڭداي بەرمەيدى دەگەن پىكىردى قۇلاعىمىز شالىپ قالادى. بۇل ۇلتتىق ونەردى جەتكىلىكتى دارەجەدە ناسيحاتتاي الماۋىمىزدان ورىن العان جايت پا, الدە جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە دۇرىس كوڭىل بولمەۋدىڭ سالدارى ما؟
– جالپى, ءالى كۇنگە دەيىن بىزدە حالىق ءانى دەسە, تەك جايلاۋدا, كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە, تۇرمىستىق دەڭگەيدە عانا ايتىلادى دەگەن جايداق تۇسىنىك ساناعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن سياقتى. سول سەبەپتى مۇنداي اندەر كوبىنە شاعىن اۋديتوريادا عانا ناسيحاتتالىپ جاتادى. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق ونەرگە قويىلعان شەكتەۋ. نەگىزىندە ءتول دۇنيە ۇلتتىق بوياۋىن ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى زامان ۇلگىسىنە ساي جاڭعىرتىلا ناسيحاتتالۋى كەرەك. مەزگىلدىڭ سان الۋان سىنىن باستان كەشىپ, ءار تۇستا تۇرلىشە قۇبىلىپ, «ەتەك-جەڭى» كۇزەلىپ, باستاپقى كەلبەتىنەن اجىراسا دا باعزى ءبىر اندەر سۇڭعىلا سەزىمدى انشىلەردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءتۇپ تامىرى ۇزىلمەي بۇگىنگە ءدىن امان جەتىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى ەل ارالاعاندا ۇكىلى دومبىراممەن, ۇلتتىق كيىممەن شىعۋدى ادەتكە اينالدىرىپ ءجۇرمىن. مۇنداعى ويىم دومبىرا ۇنىمەن دالا سارىنىن جەتكىزىپ, ەجەلدەن كەلە جاتقان ءتول مادەنيەتىمىزگە جۇرتتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن وياتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ۇلىقتاۋ ەدى. قۋاناتىنىم, سول ساپارلاردا ۇلتتىق ونەرگە جانى قۇشتار جاستاردى كوپ كوردىم. باياعىدا بابالارىمىز جاستارعا ءومىردىڭ وتكىنشى, بايلىقتىڭ بايانسىز, جالىنداعان جاستىقتىڭ دا جاستىعى قيسايىپ, ەگدەلىكتىڭ ەرتە كىرەتىنىن اۋەن ارقىلى تاراتىپ, وسيەت-ونەگەسىن ونەرمەن شەگەلەگەن ەكەن. ءبىز سول داستۇردەن قول ءۇزىپ قالدىق. قازىرگى جاستاردى باتىستىڭ داڭعازا اندەرىن كوپ تىڭدايدى دەپ كىنالايمىز. بۇل تاربيەدەگى جىبەرىپ العان قاتەلىگىمىزدەن. تەڭدەسى جوق رۋحاني بايلىعىمىزدى وزىنە ءتان سۇيكىمدى اۋەنىمەن, قايتالانباس ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمەن, سان قيلى بوياۋىمەن قازىرگى قوعامنىڭ اينىماس قۇندىلىعىنا اينالدىرۋ بارشامىزدىڭ باستى مىندەتىمىز بولۋعا ءتيىس. مۇنداي كەڭ كولەمدى جوبانىڭ ءبىرى – ۇلتتىق دومبىرا كۇنى. سول سياقتى مادەني-اعارتۋ باعىتىنداعى «اباي تۆ» تەلەارناسىنىڭ اشىلۋى دا قازاق قوعامى ءۇشىن ۇلكەن ءۇمىت.
– ونەرىڭىزگە باعىت-باعدار سىلتەپ, رۋحاني دەمەپ وتىراتىن قامقور جاندار بار ما؟ قانشا ءان-البومىڭىز جارىق كوردى؟
– ماعان حالىقتىڭ ىقىلاسىنان, قوشەمەتىنەن باسقا ەشتەڭەنىڭ قاجەتى جوق. وسى ماقساتتا انىمە, ونەرىمە جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ, رۋحاني قولداۋ كورسەتىپ جۇرەتىن قامقور جاندار وتە كوپ. قارجىلىق جاعىنان ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرمەگەنمەن, مورالدىق تۇرعىدا تىلەكتەس جانداردىڭ جۇرەك جىلۋى, قولداۋى سەزىلىپ تۇرادى. مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن رۋحاني قولداۋ – حالىقتىڭ ءداستۇرلى ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى. ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن «شابىتتاعى» شىعارماشىل ۇجىمىما, الدىڭعى بۋىن اعالارىمنان قايرات بايبوسىنوۆقا, ءوزىمنىڭ ۇستازىم ەربول سارينگە ءار كەز العىسىم شەكسىز.
ال جەكە شىعارماشىلىعىما كەلسەك, العاشقى ەكى البومىم دا دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن جارىق كوردى. بۇعان ەسترادالىق جانە اۆتورلىق اندەرىم ەنگىزىلگەن بولاتىن. حالىق ءانى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىن جيناقتاپ, باس-اياعىن بۇتىندەۋىمە دەمەۋشىلىك ەتكەن جاندار بار. بىراق مەن ونى ديسك رەتىندە ەمەس, جەكە سايت اشىپ, زاماناۋي تالاپقا ساي تۇرپاتتا ناسيحاتتاپ وتىردىم.
– شىنايى ونەرگە جۇرت قاشاندا مۇقتاج. ول ءۇشىن قازىر قازاق قوعامىنا قانداي جوبالار قاجەت دەپ سانايسىز؟
– ونەردىڭ ايدىنى – ساحنانى, ۇلتتىڭ ايناسى تەلەارنالاردى تازالاۋ كەرەك. ءتول ونەرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانىن ۇلىقتايتىن جوبالار كوبىرەك ۇسىنىلسا, ەلدىكتىڭ تۋى نىعايا تۇسەر ەدى. تاسادا ەلەنبەي جاتقان قانشاما تالانتتار بار. ولاردى تاۋىپ, مەملەكەت ءوز قامقورلىعىنا السا دەگەن ارمان بار. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلتتىق ارناعا وسىنداي ءبىر تەلەجوبا ۇسىنىپ, حات جولدادىم. جاۋابىن كۇتىپ ءجۇرمىن.
– جاستاردى ءداستۇرلى ونەرگە باۋلىپ جۇرگەن ۇستاز رەتىندە شاكىرتتەرىڭىزدىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەردىڭ بولعانىن قالايسىز؟
– شاكىرتتەرىمنىڭ بويىنان ەڭ الدىمەن تازالىقتى كورگىم كەلەدى. بۇل تەك مۇنتازداي كيىنىپ, تازا ءجۇرىپ-تۇرۋ عانا ەمەس, ول باسقا ماسەلە. ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكي: «ادام بويىنداعى باعالاۋعا لايىق قاسيەت – اقىل ەمەس. قايتا سول اقىلدى باسقاراتىن قاسيەتتەر: مىنەز, جۇرەك, مەيىرىمدىلىك, تازا وي» دەگەن ەكەن. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ء«جۇرىس-تۇرىسى, قيمىلى تىم ەمىن-ەركىن, ار-ۇجدانى تازا, ونەر جولىندا الۋان-الۋان ىزدەنىستەرگە باتىل بارا الاتىن, اقىل-ويى مەن بويىن ۇلتتى سۇيۋگە, ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋگە سانالى تۇردە باعىتتاي بىلگەن, كوزىندە وتى بار» شاكىرت تاربيەلەپ شىعارعىم كەلەدى.
– كارانتين تۇسىندا مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن كوپتەگەن ءىس-شارا ونلاين سيپاتىندا وتكىزىلگەنى ءمالىم. الەۋمەتتىك جەلىنى ءوزىڭىز قالاي پايدالاندىڭىز؟ الداعى ۋاقىتتا تاعى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– الەمدى جايلاعان ىندەت ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە وڭاي سوعىپ جاتقان جوق. ونەر ادامىنىڭ ۇيدە قامالىپ جاتقانى قانداي جامان. ساحنانى ساعىنعان ساتتە قولىما دومبىرامدى الىپ, اۋەلەتىپ ءان سالامىن. ونەرسۇيەر قاۋىممەن الەۋمەتتىك جەلىدە كەزدەسىپ, اراگىدىك اندەرىممەن ءبولىسىپ قويۋعا تۋرا كەلەدى. سەبەبى حالىقسىز ونەر – تۇل. كارانتيندە نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, اكادەميالىق فيلارمونيانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ونلاين-كونتسەرتىم ءوتتى. باسىندا ىڭعايسىزداۋ كورىنگەنمەن, وعان دا ۇيرەندىك. مىنا سىناقتان امان-ەسەن وتەيىك, الداعى جوسپارىممەن سودان كەيىن تاعى دا بولىسە جاتارمىن.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»