ابىلاي حاننىڭ قارا جولى

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» سترا­تەگيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا تۇڭعىش قۇرىلعان «ابىلاي حان­نىڭ قارا جولى» ەكسپەديتسيا­سى ءوز جۇمىسىن ابىرويمەن ورىنداپ شىق­تى. قۇرامىندا رەسپۋبليكاعا بەلگىلى گەوگراف, توپوگراف, بيولوگ, ارحەو­لوگ, تاريحشى, جۋرناليس­تەر بار ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى 10 كۇندە 4 مىڭ شاقىرىمنان ار­تىق جول ءجۇرىپ, رەسپۋبليكانىڭ التى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا, اتاپ ايتقاندا, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, نۇر-سۇلتان, ۇلى­تاۋ, ساتباەۆ, جەزقازعان, قى­زىلوردا, تۇركىستان, شىمكەنت قالالارىندا بولدى. قارا جول­دىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەندەر مەن قالالارعا سوعىپ, كونەكوز قاريالار مەن مەكتەپ وقۋشىلارى, تاريحشىلار مەن ستۋ­دەنت جاستار, باق وكىلدەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىم­دارىمەن جانە ارحەولوگتەرمەن 40-تان استام كەزدەسۋ وتكىزدى. وعان ءتورت مىڭداي ادام بەلسەنە قاتىسىپ, زور قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اكىمدىكتەر مەن مۋزەي­لەرگە جانە وقۋ ورىندارىنا مالىك عاب­دۋلليننىڭ 11 تومدىعى, ب.ءالىم­جانوۆتىڭ «ابىلاي ي ەگو با­تىرى», ق.ابۋەۆتىڭ «ابىلاي حان», «اقمولا – جەر ءجانناتى» كىتاپتارىمەن قاتار, سىيلىق-كادەلەر تاراتىلدى.

عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتقان اڭىز­­­­دارى مەن دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتى­رىپ, تاريحي ماڭىزى زور زەرتتەۋلەردى تۇيىندەپ, «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» كىتابىنىڭ العاشقى دانالارى شىعارىلىپ, ءتۇسىرىلدى. ءفيلمنىڭ ءبىر داناسىن انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى Mereyim Hakim تۇركياعا الىپ كەتتى. ابىلاي حاننىڭ قارا جولى بويىنداعى قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارى قاعاز بەتىنە جازىلىپ, كارتاسى, قاسيەتتى ورىندار مەن ماۆزولەيلەر جانە كەسەنەلەردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, سۋرەتتەرى ءتۇسىرىلدى.

«ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» كىتابىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق», شو­قان ءۋاليحانوۆتىڭ «ابىلاي ءداۋى­رى – قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن سەرى­لىگىنىڭ ءداۋىرى», ماناش قوزى­باەۆتىڭ «قازاقتىڭ داڭقىن اسىرعان», اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «ابىلاي حاننىڭ كۇيلەرى», بعم مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك, م.قوزى­باەۆ اتىنداعى سقو مەملەكەت­تىك, اباي مىرزاحمەتوۆ اتىن­داعى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىق­ارالىق قازاق-تۇرىك, رەسەيدىڭ وڭ­تۇستىك-ورال, م.اۋەزوۆ اتىن­­داعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋني­ۆەر­سيتەتتەرى عالىمدارىنىڭ «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ, « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۋزەيىنىڭ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۇراجايىنىڭ, اقمولا تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى مەن ارحەولوگتەر, ەتنوگرافتار, حالىق مۇرالارىن زەرتتەۋشىلەر, ادەبيەتتانۋشىلار, جۋرناليستەر مەن ولكەتانۋشىلاردىڭ ۇلى دالانىڭ ۇلى حانى ابىلايدىڭ ءومىرى مەن كورەگەندىگى, ۇلى دالانىڭ ۇلى بيلەرىنىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن قازاق باتىرلارىنىڭ ەلدى, جەردى قورعاۋ مەن ساقتاپ قالۋداعى ەرەن ەرلىكتەرى جايلى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر زەرتتەۋلەرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى شوعىرلاندى.

مەملەكەت تاريحى ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى, تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى­ بۇركىتباي اياعان كىتاپ جاي­لى: «قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەت­­­كىز­گەننەن بەرى ىزدەرى وشۋگە اي­نالعان تاريحىمىزدىڭ كومبەسى قايتا اقتارىلىپ, ەلىنە ۇلكەن قۋانىش بولىپ ورالۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» دەپ بىلەمىز. ەڭ باستىسى, بۇل تا­­­ريحي ەكسپەديتسيا قازاقستان رەس­­پۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­­­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋ­­­حاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسىنا ەن­گىزىلگەن نا­تيجەلى ءىس رەتىندە قا­لىڭ جۇرتقا تانىمال بولدى. ەكسپەديتسيا جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە عى­لىمي جيناق قۇراستىرىلىپ, ون­دا ابىلاي حانداي اسقاق بي­لەۋشىمىزدىڭ ونەگەلى ىستەرىنە, الاش جۇرتىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەر توپتاستىرىلدى. بۇل كىتاپ مەملەكەت تاريحىنىڭ التىن پاراعىنىڭ ءبىرى», دەدى.

قورىتا ايتقاندا, كىتاپتا قۇن­دى دەرەك­تەر مولىنان كەل­تىرىلگەن.

مۇرات قاجى ىدىرىس ۇلى,

«ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى

كوكشەتاۋ