قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا انىق جازىلعانىنداي, مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ, ول – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ءتىل – تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ, ەلىمىزدىڭ ەلدىك, حالىقتىق سيپاتىن ساقتاپ قالۋدىڭ جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ەڭ باستى كەپىلى بولىپ سانالادى.
ءتىل – قاي ەلدە بولسا دا قاستەرلى, قۇدىرەتتى. قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت. ۇلتارالىق كەلىسىم ءوزارا جاراسىمىن تاپقان تاتۋ ەلمىز. ول – دوستىقتىڭ كىلتى, ىنتىماقتاستىقتىڭ باستاۋى, ىرىس-بەرەكەنىڭ الدى, ۇلتتىڭ ءارى جانى, ءارى ارى. ءتىل جاي ءسوز ەمەس, ءومىردىڭ تالاي سىنىنان وتكەن, وسكەلەڭ تالاپتارعا سايكەس ورىستەي تۇسكەن تولىققاندى اقيقات دەسەك, جاڭىلماسپىز. ءتىلسىز قوعامنىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا ءومىر سۇرە المايدى, ول ءتىلدىڭ ءوزى قوعام بار جەردە عانا پايدا بولىپ, ءومىر سۇرەدى. دەمەك, قوعامنان تىس, بولەك ءتىل جوق.
قازىرگى تاڭدا «قازاق ءتىلىن وقىتۋ», «قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ» نەمەسە «مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ» دەگەن سوزدەر قاتارلاسا ايتىلىپ ءجۇر. بىرىنشىدەن, وسىلاردىڭ اراجىگىن ايىرىپ الايىق. «قازاق ءتىلىن وقىتۋ» – بالاباقشادا, مەكتەپتەردە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلى ارنايى وقىتىلىپ, ءتىل عىلىمى بويىنشا ساۋاتتى وقىپ, جازۋعا ماشىقتانادى. «قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ» – ءتىلدى مۇلدەم بىلمەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە, سونىمەن قاتار ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىندەرگە قاتىستى جۇرگىزىلەتىن ارەكەت. بۇل ارەكەتتە سويلەۋگە, ايتقاندى ءتۇسىنىپ, جازعاندى وقي الۋعا جانە ساۋاتتى جازۋعا ۇيرەتەدى.
«مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ» دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەك قارىم-قاتىناسىندا ءجيى كەزدەسىپ وتىراتىن سوزدەر مەن رەسمي ءىس قاعازداردا قولداناتىن سوزدەردى, ماماندىعىنا قاراي سالالىق – كاسىبي سوزدەردى ۇيرەتۋ. ساۋاتتى وقىپ, جازا ءبىلۋ ءۇشىن گرامماتيكانى قوسا وقىتۋ. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىنداعى كونەرگەن سوزدەر, سيرەك قولدانىستاعى سوزدەر, ءبىر قولدانىستاعى سوزدەر بولىپ سانالاتىن لەكسيكالىق ەلەمەنتتەر, سونداي-اق بەينەلى, وبرازدى فرازەولوگيزمدەر, قاراپايىم لەكسيكاعا ءتان تۇلعالار, اۋىزەكى سويلەۋ ءستيلىنىڭ تىلدىك ەلەمەنتتەرى قولدانىلمايدى.
جالپى ادام بالاسى ءتىلدى ەكى تۇردە ۇيرەنگەن: ءبىرى – تابيعي تىلدىك ورتادا, ەكىنشىسى – ارناۋلى ۇيىمداسقان وقۋ ارقىلى يگەرگەن. ەكەۋى دە ءتيىمدى, ەكەۋى دە ءتىل ۇيرەتكەن. اسىرەسە, تىلدىك ورتادا ءتىل ۇيرەنۋ وتە ءتيىمدى. مىسالى, بۇلدىرشىندەردىڭ ءتىلدى ورىس بالاباقشاسىندا نە اۋلاداعى ورىس بالالارىمەن ويناپ ءجۇرىپ-اق ۇيرەنۋى. اسكەري بورىشىن وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن وتەگەن اۋىل بالاسى ءتىپتى انا ءتىلىن ۇمىتا جازداپ كەلەدى.
ال قازىرگى تاڭداعى تىلدىك ورتانىڭ جايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندا ءتىلدىڭ باعىن بايلاپ تۇرعان كىم؟ بۇعان جاۋاپ بىرەۋ-اق, ول – ءوزىمىز. ءتىل ساياساتى جايىندا كوپ ايتىلىپ, جازىلىپ كەلەدى. ءتىل ءۇشىن جاسالىپ جاتقان شارۋالار دا از ەمەس. ءتىل ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ينستيتۋتى تاراپىنان قانشاما باعدارلامالار مەن جوبالار جاسالۋدا. ءبولىنىپ جاتقان قاراجات تا قوماقتى, الايدا ۇشى-قيىرى جوق ءبىر شەڭبەردى ماردىمسىز اينالىپ, ءجۇرىپ كەلەمىز. ءتىلىمىزدى تاڭدايىمىزعا قوندىرىپ, سانامىزعا ءسىڭىرىپ, جۇرەگىمىزگە جاتتاتىپ بەرەتىن نە ءوزى جوق, نە كولەڭكەسى جوق ءبىر قۇدىرەتتى كۇشتى ىزدەپ جۇرگەن سياقتىمىز.
مەملەكەتتىك ءتىلدى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىپ, اياسىن كەڭەيتۋ جولىندا ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ ازاماتتىق مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن ءتىل ءبىلۋدى ماقسات تۇتىپ, الدىنا تالاپ قويىپ, ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, ايانباي ەڭبەكتەنسە, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەرى انىق. ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنىپ سەرتيفيكات العان قىزمەتكەرلەرىمىزدەن جارتى جىلدان سوڭ تاعى تەست جۇمىسىن الساق, ءبىلىم كورسەتكىشى الدىڭعى دەڭگەيىنەن تومەن بولىپ شىعادى. نەگە؟ سەبەبى العان ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە قولدانبايدى. مەكەمەلەردە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە وزدەرى رەسىمدەمەيدى. اۋدارماشىعا ارتا سالادى. نەگە؟ سەبەبى باسشى تاراپىنان ءار قىزمەتشى ءوز قۇجاتىن ءوزى راسىمدەسىن دەگەن تالاپ قويىلمايدى. مەكەمەلەردەگى لەزدەمە, جينالىس, كەڭەستەر مەملەكەتتىك تىلدە وتپەيدى. نەگە؟ سەبەبى ۇجىمداعى ءبىردى-ەكىلى وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇسىنبەيدى. وسىلايشا, سىنىققا سىلتاۋ تابىلىپ, ءتىلىمىزدى ءتيىستى بيىگىنە شىعارا الماي كەلەمىز.
ءتىل ماسەلەسى اتا زاڭىمىز بەن ءتىل زاڭىندا تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تا ايقىن جازىلعان. ەندى بىزگە قانداي زاڭ, قانداي قاۋلى كەرەك؟ قولىمىزداعى بار مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز جانە وعان تەك ءوزىمىز عانا كىنالىمىز. كەڭەس زامانىندا سانامىزعا ءسىڭىپ قالعان قۇلدىق پسيحولوگيادان قۇتىلا الماي كەلەمىز. ۇلكەن بولايىق, كىشى بولايىق ءالى كۇنگە اۋىز تولتىرىپ, اسسالاۋماعالەيكۋمنىڭ ورنىنا «پريۆەتىمىز» وڭاي. اكەشىم دەگەننىڭ ورنىنا «باتيا» دەگەنىمىز وڭاي بولىپ تۇر, ەڭ باستىسى, ءتىلىمىزدى سىندىرىپ, جۇرەكتەرىمىزدى جىلىتقىمىز كەلمەيدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءبىر-بىرىمەن قازاق تىلىندە سويلەسپەسە, قىزمەت بارىسىندا كۇندەلىكتى ءىس قاعازدارىن وزدەرى مەملەكەتتىك تىلدە راسىمدەۋگە ماشىقتانباسا جانە ول باسشى تاراپىنان ۇدايى قاداعالانباسا, قوعامدا, ۇجىمدا تىلگە دەگەن قاجەتتىلىك بولماسا, قايتىپ ءتىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرامىز؟ سوندىقتان, ەڭ اۋەلى, قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى قاي ۇلت بولسىن, ءوز انا ءتىلىن ءبىلۋدى وزىنەن باستاسا ەكەن دەگەن ۇسىنىسىم بار.
بۇگىنگى ءتىلىمىز كەشەگىدەن, ەرتەڭگى ءتىلىمىز بۇگىنگىدەن الدەقايدا ارتىق بولسىن, اعايىن! ۇلت ايناسى – ءتىلىمىزدى قادىرلەپ-قاستەرلەپ, حالىققا ادال ەڭبەك ەتىپ, ءتىلىمىزدىڭ تۋىن جىقپاي, بيىك ۇستاپ, ءتىل ماسەلەسىن كوتەرۋگە اتسالىسايىق!
قاراتاي تولەكەەۆ,
اقمولا وبلىستىق وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى