بۇرىن جايىق وزەنى اسىپ-تاسىپ جاتاتىن. اسىرەسە كوكتەمدە جال-جال تولقىندارى جاعاعا ۇرىپ, ارناسى تولىپ تۇراتىن. ال قازىر جايىقتىڭ جاعانى ۇرار تولقىنى جوق. ارناسى تارىلىپ بارادى. وزەننىڭ كەي تۇسىن جاياۋ كەشىپ وتۋگە بولادى. بۇعان نە سەبەپ؟
جايىقتىڭ سۋىن اتىراۋ مەن باتىس قازاقستان وبلىستارى عانا ەمەس, كورشىلەس رەسەيدىڭ ءوزى دە تۇتىنادى. ويتكەنى, رەسەيدەگى ورال تاۋىنان باستاۋ العان وزەن باشقۇرتستان اۋماعىمەن, چەليابى, ورىنبور, قازاقستاننىڭ اقتوبە, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىن قۋالاي ءوتىپ, كاسپي تەڭىزىنە قۇيادى. دەمەك, بۇل وزەن قوس ەلگە ورتاق بولعاندىقتان, ترانسشەكارالىق ماڭىزى بار. وزەننىڭ جالپى ۇزىندىعى 2428 شاقىرىمعا سوزىلادى. ال قازاقستان اۋماعىنداعى بولىگى – 1049 شاقىرىم. جايىق وزەنىنىڭ سۋ جيناقتاۋ الاڭى – 237 000 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. كوپجىلدىق ورتاشا اعىسى قازاقستان شەكاراسىندا سەكۋندىنا 292 تەكشە مەترگە تەڭ. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, جايىق سۋىنىڭ 70 پايىزى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان تولىعادى. ماسەلەن, 1990, 1991, 1993, 1994, 1998, 2002, 2004, 2005 جانە 2007 جىلدارى قاردىڭ مولدىعىنان وزەن ارناسى تولىپ, جايىلىمدارعا سۋ شىققان. الايدا وزەن سۋىنىڭ ازايۋى 1973, 1975, 1982, 1999, 2000, 2001, 2003 جانە 2006 جىلدارى بايقالىپتى. سوڭعى كەزدە جايىق وزەنىنە كوكتەمگى تاسقىن سۋ نورماداعىدان 2-3 ەسەگە از تۇسەتىنى بايقالىپ وتىر.
«جايىق-كاسپي» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى عاليدوللا ءازيمولليننىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بۇرىن جايىقتا كوپجىلدىق ورتاشا سۋ كولەمى 9,46 ملرد تەكشە مەتردى قۇراعان. ال 2006 جىلى وزەن سۋى 5,7 ملرد تەكشە مەترگە ازايىپتى. بىلتىر وزەنگە 3,5 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلىپتى. بيىلعى جەتى ايدا دا وسىنشا كولەمدەگى سۋمەن تولىعىپتى. ەندى جىل سوڭىنا دەيىن 700-800 ملن تەكشە مەتر سۋ كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
– بىلتىر جايىق وزەنىنە سۋ وتە از كولەمدە كەلدى. بۇل كليماتتىڭ اسەرىنەن بولىپ وتىر. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, سۋدىڭ از مولشەردە كەلۋى 2023 جىلعا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن, – دەيدى عاليدوللا ءازيموللين.
جايىقتاعى سۋدىڭ ازايۋىن يريكلينسكي سۋ قويماسىنداعى احۋالمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. كەزىندە جايىقتىڭ سۋى اتالعان سۋ قويماسى ارقىلى دا رەتتەلدى. باتىس قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى رينات شاۋەنوۆتىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, بيىل جايىق وزەنىنىڭ سۋى 5 سم-گە عانا كوتەرىلىپتى. دەمەك, سۋ دەڭگەيىنىڭ ازايۋى بايقالادى. بىراق جايىققا كەلەتىن سۋدىڭ ۇلەسىندە يريكلينسكي سۋ قويماسى ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى, اتالعان سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋدىڭ مولشەرى 15 پايىزدى عانا قۇرايدى. جايىققا قۇيىلاتىن سۋدىڭ كوپ مولشەرى, ياعني 55 پايىزى رەسەيدەگى ءبىر وزەننەن قۇرالىپ وتىر. بۇل – ساكمارا وزەنى. سۋدىڭ قالعان بولىگى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ وزەندەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
ارينە ترانسشەكارالىق وزەن بولعان سوڭ جايىقتىڭ قۇرعاپ قالماۋىنا رەسەي دە, قازاقستان دا مۇددەلىك تانىتارى داۋسىز. وسى ورايدا عاليدوللا ءازيمولليننىڭ ايتۋىنشا, رەسەيلىك تاراپپەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە يريكلينسكي سۋ قويماسىنان جىبەرىلەتىن سۋ مولشەرى 3 ەسەگە, 15 تەكشە مەتر/سەكۋندتان 45 تەكشە مەتر/سەكۋندقا كوبەيىپ وتىر. بىراق تامىزدىڭ سوڭىنا وسى مولشەردە بولعانمەن, كەيىن 30 تەكشە مەتر/سەكۋندقا ازايادى ەكەن.
– يريكلينسكي سۋ قويماسىن تولتىرۋ ارقىلى جايىق وزەنىنە سۋ بەرىلمەي وتىر دەۋگە بولمايدى. بۇعان كليماتتىڭ اسەرى بار. جوعارى وزەندەردە دە, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى سۋ ايدىندارىندا دا سۋ دەڭگەيى تومەندەپ بارادى. سول سەبەپتى, بىلتىر قازاقستان-رەسەي ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وندا جايىق وزەنىن جوعالىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالۋ تۋرالى بىرلەسكەن باعدارلاما دايىنداۋعا كەلىسىم جاسالدى. وسى باعدارلاما اياسىندا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان ەدى. الايدا پاندەمياعا بايلانىستى توقتاپ تۇر, – دەيدى ع.ءازيموللين.
ونىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, وزەننەن شارۋاشىلىق ماقساتتا الىناتىن سۋ كولەمى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا, ەداۋىر ازايعان. ماسەلەن, بۇرىن جايىقتان 2 ملرد تەكشە مەترگە جۋىق سۋ الىنىپتى. ال بىلتىرعى جانە بيىلعى التى ايدا ونىڭ كولەمى 600 ملن تەكشە مەترگە دەيىن ازايىپ وتىر. سۋ قورعاۋ جولاعى اۋماعىندا كەز كەلگەن شارۋاشىلىق ماقساتتاعى ارەكەتكە تىيىم سالىنىپتى.
جايىق وزەنىنىڭ ماسەلەسىن نەگە كوتەرىپ وتىرمىز؟ بىرىنشىدەن, جايىقتىڭ جاعاسىندا باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنى بار. ونداعى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايىقپەن تىعىز بايلانىسىپ جاتقانى داۋسىز. يندەر, ماحامبەت, يساتاي اۋداندارىنداعى كوپتەگەن ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى, شارۋا قوجالىقتارى جايىق وزەنىنەن ارنا تارتاتىن كانالداردان مال سۋارىپ وتىر. جاعادا وتىرعانداردىڭ ءبارى اۋىز سۋدى وزەننەن ىشۋدە.
ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن, سونىڭ ىشىندە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن جايىقتىڭ ماڭىزى زور. وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كوكتەمدە بالىقتىڭ ءبارى اعىسقا قارسى جۇزەدى. اسىرەسە بەكىرە تۇقىمداس بالىق ۋىلدىرىق شاشۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنەن ورال قالاسىنىڭ تۇسىنا ءجۇزىپ بارادى. وسىعان بايلانىستى جايىق وزەنىنە سۋ مولىنان كەلسە, اعىستىڭ جىلدامدىعى ۇدەيدى. ال اعىس قاتتى بولسا, بالىق تا مولايا تۇسەدى.
ۇشىنشىدەن, تابيعي تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءۇشىن جايىقتىڭ ارناسى تارىلماعانى ءجون. وزەن ارناسى سۋ كوبىرەك كەلسە عانا تارىلمايدى. بۇلاي بولماسا, ەكى ەل تۇرعىندارىنىڭ تىرشىلىك نارىنە اينالعان جايىققا قاۋىپ تونەدى. بۇل – ەكولوگيالىق اپات قاۋپى.
قازىر جايىقتىڭ جاعدايى جان جابىرقاتادى. وزەن سۋى قالىپتى دەڭگەيىنەن كوپ تومەندەدى. ارناسى تارىلدى. رەسەيدەگى ساكمارا وزەنىنىڭ جايىققا قۇيار ساعاسىندا 64 سۋ قويماسى بار. بۇل قويمالاردى تولتىرۋ ءۇشىن 225,9 ملن تەكشە مەتر سۋ كەرەك. دەمەك, قازاقستان-رەسەي ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ساكمارا سەكىلدى وزەندەر ساعاسىن, جايىقتىڭ باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىستارىنداعى احۋالىن جەتە زەردەلەۋى قاجەت. سوندا عانا جايىقتىڭ ارناسىن كەبەرسىپ قالماۋدان ساقتايمىز. قوس ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىن تۋىنداۋى مۇمكىن اۋىز سۋ تاپشىلىعىنان قۇتقارامىز. وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ ءار سالاسى, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وركەندەي تۇسەدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, ترانسشەكارالىق ماڭىزى بار جايىق وزەنىن ەكولوگيالىق اپاتتان قورعاپ قالۋ جوسپارىن شۇعىل ويلاستىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. كەشىگىپ قالىپ, جايىققا ارال تەڭىزىنىڭ كەبىن كيگىزىپ جۇرمەيىك.
اتىراۋ وبلىسى