تالاپتى جاستان ءبىلىمدى ۇرپاقتى قالىپتاستىرىپ شىعۋ ءۇشىن ۇستاز ءوزىنىڭ بارشا سانالى عۇمىرىندا ءتالىم-ءتاجىريبەسىنە جۇگىنەرى انىق. ءار زامان, ءار بۋىننىڭ تۇسىندا وزىندىك تاجىريبە, جاس ۇرپاققا ءتالىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر نۇسقاسى بولىپ كەلگەن. بۇگىنگى تالاپقا ساي عالامدىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ كەڭىستىگىندە قازاقى سانامەن جاھاندىق جاڭالىقتار جاساي الاتىن ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ءىسى مەكتەپ قابىرعاسىنان جولعا قويىلۋدا. سونداي پايدالى دا جاناشىر ءتالىم تەحنولوگياسىن ومىرگە اكەلگەن ۇستازداردىڭ ءبىرى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرشا الجامبايقىزى ورازاحىنوۆا. بۇگىنگى سۇحباتىمىزدا «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىنىڭ جۇيەسىن تىلگە تيەك ەتەمىز.
– نۇرشا الجانبايقىزى, «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ءسوز باستاماس بۇرىن اتالمىش تەحنولوگيانىڭ ومىرگە كەلۋ يدەياسى قالاي پايدا بولىپ ەدى؟
تالاپتى جاستان ءبىلىمدى ۇرپاقتى قالىپتاستىرىپ شىعۋ ءۇشىن ۇستاز ءوزىنىڭ بارشا سانالى عۇمىرىندا ءتالىم-ءتاجىريبەسىنە جۇگىنەرى انىق. ءار زامان, ءار بۋىننىڭ تۇسىندا وزىندىك تاجىريبە, جاس ۇرپاققا ءتالىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر نۇسقاسى بولىپ كەلگەن. بۇگىنگى تالاپقا ساي عالامدىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ كەڭىستىگىندە قازاقى سانامەن جاھاندىق جاڭالىقتار جاساي الاتىن ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ءىسى مەكتەپ قابىرعاسىنان جولعا قويىلۋدا. سونداي پايدالى دا جاناشىر ءتالىم تەحنولوگياسىن ومىرگە اكەلگەن ۇستازداردىڭ ءبىرى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرشا الجامبايقىزى ورازاحىنوۆا. بۇگىنگى سۇحباتىمىزدا «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىنىڭ جۇيەسىن تىلگە تيەك ەتەمىز.
– نۇرشا الجانبايقىزى, «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ءسوز باستاماس بۇرىن اتالمىش تەحنولوگيانىڭ ومىرگە كەلۋ يدەياسى قالاي پايدا بولىپ ەدى؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى 2012 جىلعى 27 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا بەس جىلدىق ۇلتتىق جوسپاردى قابىلداۋ مىندەتى قويىلعان-دى. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوسپار جاسالىپ, ونىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى ايقىندالدى.
اتالعان ۇلتتىق جوسپاردىڭ ماقساتى – مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋعا جاعداي جاساۋ. ول ءۇشىن بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋدىڭ وتاندىق جانە حالىقارالىق پراكتيكاسىن زەردەلەۋ, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ بويىنشا شارالار جۇيەسىن ىسكە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرىن انىقتاۋ, ءبىلىم مازمۇنىن جاڭعىرتۋدى قامتاماسىز ەتۋ: ستاندارتتار, وقۋ جوسپارلارى مەن باعدارلامالاردى ۇلتتىق سيپاتقا ساي جاساۋ, ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىن وقۋ-ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى ازىرلەۋ, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن دامىتۋ, مەكتەپتىڭ جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ.
– ەندى, وسى فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق دەگەن ۇعىمدى تاراتا ايتىڭىزشى؟
– جالپى, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق دەگەن ۇعىمدى تاراتىپ ايتار بولساق, جەكە تۇلعانىڭ الەۋمەتتىك, مادەني, ساياسي جانە ەكونوميكالىق قىزمەتتەرگە بەلسەنە ارالاسۋى جانە ءومىر بويى ءبىلىم الۋىنا ىقپال ەتەتىن بازالىق فاكتورى. ياعني, بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى زامان اعىمىنا قاراي ىلەسىپ وتىرۋى. سونىمەن, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق – ادامنىڭ ماماندىعىنا, جاسىنا قاراماستان, ۇنەمى ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى. مۇنداعى باسشىلىققا الىناتىن فۋنكتسيونالدىق ساپالار: بەلسەندىلىك, شىعارماشىلىق تۇرعىدا ويلاۋ, شەشىم قابىلداي الۋ, ءوز كاسىبىن دۇرىس تاڭداي بىلۋگە قابىلەتتىلىك, ت.ب. ياعني, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زياتكەرلىك, دەنە جانە رۋحاني تۇرعىسىنان دامىعان ازاماتىن قالىپتاستىرۋ, ونىڭ فيزيكالىق قۇبىلمالى الەمدە الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىلىم الۋداعى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
– قوش دەلىك, ەندى شاكىرت قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا قاجەتتى ءبىلىمدى ساتىلى تۇردە بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن سىڭىرە ءبىلۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن كەشەندى جۇيە تۋرالى ءسوز قوزعايىق؟
– قازىرگى كۇندە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە ءبىرشاما شەتەلدىك وتاندىق تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىلىپ جۇرگەندىگى بارشاعا ايان. سولاردىڭ ءبىرى – تىكەلەي مەكتەپتە ءوزىمىز ۇزدىكسىز تاجىريبە جاساپ, مۇعالىمدەر, وقۋشىلار, اتا-انالار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقان «ساتىلاي كەشەندى تالداۋ» تەحنولوگياسى. ساتىلاي كەشەندى تالداۋ دەگەنىمىز – وقىتۋ ماقساتى, مىندەتتەرى, ءادىس-تاسىلدەرى, وزىندىك ەرەكشەلىگى بار جانە وقۋشىلارعا ءبىلىمدى عىلىمي نەگىزدە ساتىلاي, جۇيەلى, كەشەندى مەڭگەرتىپ, ولارعا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى باعالاي, قولدانا بىلۋگە ماشىقتاندىراتىن وقىتۋ. ساتىلاي كەشەندى تالداۋ وقۋشىلارعا قازاق ءتىلى عىلىمىنىڭ مازمۇنى مەن جۇيەسىن, ونىڭ سوزدىك قۇرامى مەن گرامماتيكالىق قۇرىلىسىن, سويلەۋ ءتىلىنىڭ بايلىعىن جانە ادەبي ءتىل نورماسىن ۇيرەتىپ, دۇرىس سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ داعدىسىن قالىپتاستىرادى.
ءوزىمىز بالا تاربيەلەۋ ىسىندە ومىرلىك تاجىريبەگە ەنگىزىپ وتىرعان بۇل تەحنولوگيا – قازاق ۇلتىنىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ ايتا الامىز. سەبەبى, ۇلتتىق ءتول تەحنولوگيا دەگەنىمىز – قازاق ءتىلىن وقىتۋدان باستاۋ الىپ, حالقىمىزدىڭ ادەبيەتىن, تاريحىن, جاعرافياسىن, ت.ب. پاندەردىڭ جيىنتىعىن قۇراپ, وقۋشىلارعا جان-جاقتى ءبىلىم بەرەتىن, ولاردى ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە ۇلتىنىڭ بيىك تۇلعالى ازاماتى ەتىپ قالىپتاستىرا الاتىن وقىتۋ. ءتول تەحنولوگيانى جاساۋعا وزگە ەلدىڭ وزىق وي-پىكىرلەرىمەن قاتار, الاش ارىستارى مەن قازاق حالقىنىڭ كورنەكتى عالىمدارىنىڭ وقىتۋ, تاربيە تۋرالى جاساعان عىلىمي تۇجىرىمدارى, ادىستەمەلىك كەشەندەرى نەگىز ەتىپ الىنادى. «ساتىلاي كەشەندى تالداۋدى» ءتول تەحنولوگيا دەپ اتاۋىمىزعا, بىرىنشىدەن, الاش ارىستارىنىڭ پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, ادىستەمە عىلىمدارىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن پايىمداۋلارى ىقپال ەتسە, ەكىنشىدەن, رەسەيلىك تەحنولوگ-عالىم ۆ.م.موناحوۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرى وسى تەحنولوگيانى جاساۋعا باستى تۇرتكى بولدى, ول: «ەگەر سىزدەر وزگە ەلدىڭ تەحنولوگياسىن ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزسەڭىزدەر, وندا وزدەرىڭىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭىزدان ايىرىلاسىزدار» دەگەن ەدى.
– سونىمەن, بۇل تەحنولوگيانىڭ ماقساتى – قازاق بالاسىن ۇلتتىق ءتول تاربيە نەگىزىندە ءبىلىمدى ازامات ەتىپ شىعارۋ عوي؟
– ءيا, بۇل تەحنولوگيانىڭ ماقساتى – قازاق تىلىندە ويىن جەتكىزە الاتىن, ءوز انا تىلىندە ءدىتىن ورىنداتا الاتىن, قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن مەڭگەرگەن جان-جاقتى ءبىلىمدى, مادەني ۇلتتىق تۇلعا قالىپتاستىرۋ. وسى ماقساتتىڭ ورىندالۋى ءۇشىن تومەندەگىدەي مىندەتتەر باسشىلىققا الىنادى. ولار – قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز بايلىعىن تەرەڭ يگەرتۋ ارقىلى, ءار ءسوزدىڭ ىشكى ماعىناسى مەن قولدانىستاعى ەرەكشەلىگىن, ءسوز سىرىنا بويلاتۋ ارقىلى وقۋشىنىڭ تانىمدىق دۇنيەسىن قالىپتاستىرۋ; كەز كەلگەن شارشى توپتا ءوز ويىن شەشەن دە شەبەر جەتكىزە بىلۋگە ماشىقتاندىرۋ. سول ارقىلى ءار وقۋشىنىڭ ءوز انا ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن باسقالارعا تانىتا, باعالاي بىلۋگە باۋلۋ; جازبا جۇمىستارىن ساۋاتتى, جوعارى دەڭگەيدە, شىعارماشىلىقپەن ورىنداي بىلۋگە توسەلدىرۋ; قازاق ءتىلى وزگە پاندەردىڭ نەگىزىن ءتۇسىنىپ, تەرەڭ مەڭگەرۋگە باستى قۇرال ەكەنىن سانالى تۇردە تۇسىنۋگە باعىت-باعدار بەرۋ; ءتۇرلى شىعارماشىلىق جۇمىستار جۇرگىزۋ ارقىلى وقۋشىلاردى ىسكەرلىككە, تاپقىرلىققا باۋلۋ; انا ءتىلى نەگىزىندە ەكىنشى, ءۇشىنشى تىلدەردى مەڭگەرۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ; پانارالىق بايلانىستى جۇزەگە اسىرۋ; ساتىلاي كەشەندى تالداۋ ارقىلى تەوريالىق ماتەريالدى تىلدىك قاتىناسىم تەورياسى (جازىلىم, ايتىلىم, تىڭدالىم, سويلەسىم) ارقىلى پراكتيكالىق تۇرعىدان تالداپ, تۇجىرىم جاساپ, ونى ومىردە قولدانا بىلۋگە ماشىقتاندىرۋ; ءار ءپاننىڭ تابيعاتىن تانىتۋدا وقۋشىنىڭ جەكە مۇمكىندىگىن اشۋعا ىقپال ەتۋ.
قازىرگى تاڭدا بۇل تەحنولوگيانىڭ اتاۋىن «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» دەپ اتاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. وعان سەبەپ, العاش قازاق تىلىنەن باستاۋ العانىمەن بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ قولداۋىمەن ون ءۇش پانگە ەنگىزىلىپ وتىر. ەندىگى العا قويىلىپ وتىرعان ماقسات – وسى پاندەر بويىنشا وقۋلىقتار جازىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ. سول ارقىلى قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعىتىن جاڭا ارناعا بۇرۋ.
– بارەكەلدى, بۇل دەگەنىڭىز ۇلتتىق تاربيەنىڭ باستاۋىنا قوعام بولىپ قايتا ورالۋ دەسەك تە بولادى ەكەن.
– دۇرىس ايتاسىز, اتا-بابامىز مۇراعا قالدىرىپ كەتكەن رۋحاني دۇنيەتانىمىمىزدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, مەكتەپتەرگە ۇلتتىق يننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە بارىنشا كۇش سالۋىمىز كەرەك. يننوۆاتسيا دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – جاھاندانۋ زامانىندا عىلىمنىڭ, جاڭالىقتىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋى عوي. ەڭ باستى ايتارىمىز, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاربيەسى – الەمدە تەڭدەسى جوق تاربيە. جالپى «ۇلتتىق» دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا ەلگە-جەرگە, تىلگە, دىلگە دەگەن قۇرمەت جاتقاندىعى بارشاعا ايان. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا, وكىنىشكە قاراي, وسى ۇلى قاسيەتتەر جەتپەي جاتقاندىعى جان اۋىرتادى. سوندىقتان دا, وقۋ ۇدەرىسىندە ۇلتتىق يننوۆاتسيانىڭ ماڭىزى زور. ءىزباسار ۇرپاق تاربيەلەۋدە وسى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق وقىتۋ جۇيەسى باستى قۇرال بولاتىندىعىنا ەشكىم داۋ ايتپاسا كەرەك.
ءوز ويىمدى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋ تۋرالى وي-تۇجىرىمىن كورسەتەتىن مىنا پىكىرىمەن قورىتىندىلاۋدى ءجون كوردىم. «ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى – ۇلتتىق جانە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە جەكە ادامدى قالىپتاستىرۋعا جانە كاسىبي شىڭداۋعا باعىتتالعان ءبىلىم الۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ, وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋدى اقپاراتتاندىرۋ, حالىقارالىق, عالامدىق كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەرگە شىعۋ...» دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇل بارلىق قۇندىلىقتاردى تالاپتى جاستىڭ كوكەيىنە سىڭىرۋگە ۇندەگەن ءتالىمدى ءسوز.
اڭگىمەلەسكەن
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».