نۇر-سۇلتاندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ (ققدي) ۇيىمداستىرۋىمەن «ەرتە جاستاعى نەكە» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. جيىن بارىسىندا ساراپشىلار قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىمەن تانىستىردى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە «رۋحاني جاڭعىرۋ» ققدي ساراپشىلارى, سونداي-اق وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ماماندار قاتىستى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» ققدي توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسەم قايداروۆانىڭ ايتۋىنشا, ادام ومىرىندەگى باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى وتباسى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەرتە جاستاعى نەكە بۇگىندە قوعام ءۇشىن وتە اۋىر ءارى وزەكتى پروبلەما بولىپ تۇر.
«ەرتە جاستاعى نەكە بۇگىنگى قوعام ءۇشىن وتە ۇلكەن پروبلەما. ستاتيستيكانىڭ ءوزى دە ەرتە جاستاعى نەكەلەردىڭ 90 پايىزىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن, ارتى اجىراسۋعا اپارىپ سوعاتىنىن كورسەتىپ وتىر. وسى سالاداعى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وتباسىنىڭ بۇزىلۋى دا كوپ جاعدايدا ەرتە شاڭىراق كوتەرگەننەن بولادى. ويتكەنى وتباسىلىق ومىرگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايىن بولماعان بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر اراسىندا العاشقى جارتىجىلدىقتا 15-18 جاسىندا اياعى اۋىر بولعان 3398 جاعداي تىركەلىپتى. ونىڭ 552-ءسى تۇسىك تاستاۋعا جۇگىنگەن. زەرتتەۋ بارىسىندا ەرتە جاستاعى نەكەلەردىڭ كوبى تۇراقسىزدىققا اكەلەتىنىن جانە ارتى اجىراسۋعا اپارىپ سوقتىراتىنىن انىقتادىق. ويتكەنى ەكى جاس اراسىندا ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداپ, ءبىر-ءبىرىن كەش تاني باستايدى. سونىمەن قاتار جاس كەلىننىڭ وتباسىلىق ءرولى شەكتەلىپ, ءۇي شارۋاسى مەن بالا تاربيەسىنەن ءارى اسا المايدى. ەرتە جاستاعى نەكەلەردىڭ ءارتۇرلى فاكتورلارىن زەرتتەپ, قازاقستانداعى گەندەرلىك كەمسىتۋشىلىك پەن مارگينالدىقتىڭ دەڭگەيىن انىقتاۋعا بولادى», دەدى ايگەرىم ءاشىموۆا.
جالپى, ەرتە جاستاعى نەكەلەردىڭ سەبەبىن زەرتتەگەن ساراپشىلار كوپ جاعدايدا جاستىق ماكسيماليزمنىڭ اسەرىنەن جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋعا اسىعاتىنىن ايتادى. بۇدان بولەك, ەرتە ەسەيىپ, وتباسىلىق ءومىردىڭ ءدامىن تاتۋعا اسىعۋ دا جاستاردىڭ ەرتە شاڭىراق كوتەرۋىنە سەبەپ بولادى ەكەن. ال قىزدار ءۇشىن وتباسىلىق جاعدايعا بايلانىستى اكە-شەشەسىنىڭ ۇيىنەن كەتۋگە اسىعۋى دا ەرتە تۇرمىس قۇرۋعا اپارىپ سوقتىراتىنىن جوققا شىعارمايدى. وسى ورايدا ساراپشىلار ەرتە جاستاعى نەكەنىڭ زيانىن دا ءتىزىپ ءوتىپ, سولاردىڭ قاتارىنا جىنىستىق جولمەن كەلەتىن اۋرۋلار جايلى بىلمەستىكتىڭ كەسىرىنەن بولاتىن زارداپتاردى دا جاتقىزدى. سونداي-اق بالا تاربيەسىنە دۇرىس كوڭىل بولە الماۋ, ايەلدەردىڭ ءارى قاراي بىلىمدەرىن جەتىلدىرە الماۋى, سودان تۋاتىن زورلىقتار مەن كەمسىتۋشىلىكتەر دە بار. وسىنىڭ ءبارى جانە الىپ قاشۋ, اياعى اۋىر بولىپ قالۋ سىندى ماسەلەلەردەن كەيىنگى ءماجبۇرلى نەكە قۇرۋدىڭ كوبى اجىراسۋعا اپارىپ سوقتىرادى ەكەن.
«سايىپ كەلگەندە, الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ بارلىعى دەرلىگى نەكە قۇرۋ ءۇشىن ەڭ وڭتايلى جاس – 25 جانە ودان جوعارى دەگەندى اتاپ ءوتتى. ياعني الدىمەن ءبىلىم الىپ, ودان كەيىن مانساپ قۇرىپ, ومىرلىك تاجىريبە العان سوڭ عانا كوتەرگەن شاڭىراقتىڭ باياندى بولاتىنىن مەڭزەيدى», دەدى اسەم قايداروۆا.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىمەن وتباسى ينستيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايگەرىم ءاشىموۆا تانىستىردى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى 984 قىز كامەلەتتىك جاسقا تولماي نەكە قيعان. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, كامەلەتتىك جاسقا تولماي ۇيلەنگەن بوزبالالاردىڭ سانى بىلتىر 70 بولعان. سونداي-اق ساراپشى ەرتە اياعى اۋىر بولعان ايەلدەردىڭ دە كەستەسىن ۇسىندى. سوعان سۇيەنەر بولساق, بيىلدىڭ وزىندە كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار اراسىندا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 33 مىڭ نەكە تىركەلىپ وتىرادى دەگەن ءسوز.
«سوندىقتان مۇنداي پروبلەما بۇكىل الەمدە بار. يۋنيسەف-ءتىڭ انىقتاماسى بويىنشا شاڭىراق كوتەرگەن ەكى ادامنىڭ ءبىرى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بولسا, مۇنى «بالالار نەكەسى» دەيدى. ياعني بىزگە دە ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاۋىمىز كەرەك جانە مۇنىمەن بىرلەسە كۇرەسىپ, الدىن الۋعا مىندەتتىمىز», دەيدى نورا سۇيىناليەۆا.
دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «رۋحاني جاڭعىرۋ» ققدي ساراپشىلارى بويجەتكەن قىزداردىڭ بىلىمىنە, جىنىستىق تاربيەسىنە, جالپى جان-جاقتى دامۋىنا وتباسى, قوعام جانە مەملەكەت بولىپ بىرگە ينۆەستيتسيا قۇيۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدى. ياعني قىزداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرىپ, ەرتە جاستاعى نەكەدەن كەلەتىن كەساپاتتار جونىندە, كامەلەتتىك جاسقا جەتپەي جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋدىڭ زيانى جايىندا جان-جاقتى اقپاراتتاندىرۋ مەن ۇگىت-ناسيحاتتى كۇشەيتۋ قاجەت.