مايا وركەنيەتى كۇنتىزبەلەر جۇيەسى مەن ساۋەگەيلىكتىڭ عىلىمي نەگىزدەرى

عالىمنىڭ پىكىرىنشە, مايالار ۋاقىت زاڭدىلىعى مەن ونىڭ قىر-سىرىن شەگىنە جەتكىزە مەڭگەرگەن اسا بىلگىر حالىق بول­عان. ولار ۋاقىت زاڭىن وتە شەبەر قولدانا ءبىلۋ­دىڭ ارقاسىندا جەردىڭ گالاكتيكا كەڭىستىگىندەگى ورنى مەن وربيتاسىن ءدال انىق­­­تاعان. ول – ول ما؟ مايالار ۋاقىت پەن ما­­تەماتيكاعا بايلانىستى قازىر قولدا­نىستا جۇرگەن ۇشتىك ولشەمنەن ادام­­زات­تىڭ تورتتىك ولشەمگە قاي زاماندا اۋىسا­تى­نىن دا الدىن-الا بولجاپ قويعان سى­ڭايلى.

ارحەولوگتاردىڭ زەرتتەۋلەرى دالەلدەپ وتىرعانداي, مايالار جوعارىدا اتالعان زامانداردا وزدەرى مەكەندەگەن ۇلكەن ايماقتا ءبىر-بىرىنەن الشاق ورنالاسقان ونداعان ءىرى قالالار سالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. الگى قالالاردىڭ باستى نىساندارىن پيراميدالار جۇيەسى مەن تاسقا ويىلىپ جازىلعان يەروگليفتەرگە تولى ستەللالار مەن تاس­تان تۇرعىزىلعان وتە ءساندى عيماراتتار قۇ­راعان. الايدا مايا وركەنيەتىنە ءتان, بىراق بۇگىنگى عالىمدارعا تۇسىنىكسىز ءارى وسى ۋاقىتقا دەيىن ناقتى شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان «مايالار نەلىكتەن وزدەرى سالعان ساۋلەتتى قالالارى مەن ءالى سالىنىپ بىتپەگەن ءىرى قۇرىلىس نىساندارىن كۇرت توقتاتىپ, ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن؟» دەگەن جۇمباق سىر بار. مۇنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن الەم عا­لىمدارى ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەۋمەن كەلەدى. سولايى سولاي بولعانمەن, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 830-جىلدارى ىزدەرىن كۇرت سۋىتقان بايىرعى مايالاردىڭ امان قالعان مادەني مۇرالارىن جان-جاقتى زەرتتەي كەلە, عالىمدار ولاردىڭ ماتەماتيكا عىلىمىنا وتە جۇيرىك بولعانىن ءبىر اۋىزدان مويىندايدى. ونىڭ ۇستىنە مايا­لار قازىرگى زاماندا ءبىز قولدانىپ جۇرگەن وندىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن ماتەماتيكانى ەمەس, جيىرماعا نەگىزدەلگەن ماتەماتيكا جۇيەسىن شەبەر مەڭگەرگەن. بۇل وزىق جۇيەنى مايالار وزدەرى تۇرعىزعان ءزاۋلىم پيراميدالار مەن ساۋلەتتى قالالار سالۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن بۇكىل الەمنىڭ تاڭدايىن قاق­قىزىپ وتىرعان كۇنتىزبەلەر جۇيەسىن قۇراستىرۋعا دا كەڭىنەن پايدالانعان.

ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن تەك ۇزىك-ۇزىگى عانا جەتكەن مايالار قالىپتاستىرعان ۇلى وركەنيەت قۇندىلىقتارى تولىعىمەن ساقتالىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, يسپاندىق كون­كيس­تودورلار ولاردى قولدارىنان كەلگەنىن­شە جويىپ جىبەرۋگە تىرىسقان. مىنا ءبىر مىسال – الگى سوراقىلىقتىڭ ايقىن دا­لەلى: 1562-جىلى ءتۇن مەزگىلىندە مايا­لاردىڭ ماني دەيتىن قالاسىندا ديەگو دە لاندا ەسىمدى يسپاندىق ەپيسكوپ ءوز جارلىعىمەن بايىرعى مايالاردىڭ باعا جەتپەس ونەر تۋىندىلارىن, كىتاپتارى مەن قولجازبالارىن تۇگەل جيعىزىپ الىپ, تۇگىن قالدىرماي ورتەتىپ جىبەرگەن. بۇل شەكتەن شىققان ايۋاندىق ارەكەت مىسىردىڭ الەكساندريا قالاسىنىڭ ۇلكەن كىتاپحاناسىنا جاسالعان ۆانداليزممەن پارا-پار-تىن. ءوزىنىڭ جىمىسقى ماقساتپەن ادەيى جاساعان قىلمىسىن بۇركەمەلەۋ ءۇشىن, الگى ەپيسكوپ: ء«بىز وتە كوپ كىتاپ تاۋىپ الدىق, بىراق ولاردىڭ ىشىن­دە سوقىر سەنىم مەن ادامدى ەلىكتىرىپ, شايتان جولىنا ازعىراتىن دۇنيەلەردەن باسقا ەشنارسە بولماعاندىقتان, ولاردى تۇ­گەلدەي ورتەپ جىبەردىك. ال ۇندىستەر بۇ­عان قاتتى وكىندى», – دەپ جالعان مالىمەت تاراتقان.

كەيىن انىقتالىپ وتىرعانداي, كون­كيس­تودورلار قانشا تىرىسقانىمەن, مايا­لاردىڭ قالالارىن تۇگەلدەي جويىپ جىبەرە الماعان. سەبەبى بىتىك وسكەن ترو­پيكالىق ورماندار مايالاردىڭ كەيبىر وركەنيەت وشاقتارىن كونكيستادورلاردىڭ كوزىنەن تاسالاپ, امان ساقتاپ قالعان. جوعارىدا سۋرەتتەلگەن ايۋاندىقتان سوڭ 250 جىل وتكەن كەزدە, لورد كينگسبورو جانە دجون للويد ستەفەنس سەكىلدى ايگىلى ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارى جارىق كورە باستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا مايالاردىڭ وركەنيەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق قاي­تا جاندانىپ, تەك سودان كەيىن عانا مايا­لاردىڭ ونەر مەن عىلىمعا يەك ارتقان ۇلى وركەنيەتىن بۇكىل الەم مويىنداي باستادى.

ستەفەنس يت تۇمسىعى وتپەيتىن ورمان-توعايلاردى كەزىپ, ولاردىڭ شىرماۋىندا قالعان مايا قالالارىنىڭ قالىڭ مۇك باسقان سىلەمدەرىن ىزدەپ تاۋىپ, بايىرعى مايا وركەنيەتىنىڭ قانشالىقتى بيىك دەڭگەيدە بولعانىن, ءتىپتى كەزىندە الگى وركەنيەتتىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, التىن عاسىردى دا باسىنان وتكىزگەنىن, بىراق سويتە تۇرا, جاسامپاز مايالاردىڭ تاريح ساحناسىنان تۇسىنىكسىز جاعدايدا عايىپ بولىپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولادى. ستەفەنس جازبالارىن وقىعان ارحەولوگتار ەندى تروپيكالىق ورمانداردىڭ قالىڭ قۇرساۋىندا قالعان ادام تاڭعالارلىق ءساندى دە ساۋلەتتى سارايلارعا, پيراميدالار مەن عيباداتحانالارعا تولى بايىرعى مايا قالالارىن بىرتىندەپ ارشي باستايدى. ولار مايالاردىڭ جازۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن يەروگليفتەرگە دە جەتە ءمان بە­رىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق اشىلعان جوق.

مايا وركەنيەتىنە بايلانىستى ءوز جازبالارىندا دجوردج ستيۋارت مىناداي ءبىر وتە قۇندى پىكىر كەلتىرەدى: «ەۋروپا ورتا عاسىردا قاراتۇنەك زامانداردى باس­تان كەشىرىپ جاتقاندا, مايالار ادامزات وركەنيەتىنىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن جاساپ ۇلگەرىپتى».

بۇگىنگى زاماندا بەلگىلى بولىپ وتىرعان­داي, مايا حالقى, نەگىزىنەن, گوندۋراستاعى كوپان سەكىلدى قالا-مەملەكەتتەر مەن گۆا­تە­مالاداعى تيكال جانە مەكسيكاداعى پا­لەنكە, چياپاس سەكىلدى ءىرى-ءىرى ءدىني ور­تال­ىق­تاردىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ ءومىر سۇرگەن.

ارحەولوگ Thomas D.H ەسىمدى عالىم­نىڭ ىزدەنىستەرى دە ناتيجەلى بولدى. مى­­سالى, ول عالىم مايالاردىڭ جازۋ ما­دە­­نيەتىنە قاتىستى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلار­مەن كومكەرىلگەن يەروگليفتەرمەن قاتار, نەفريتتەن جاسالعان مونشاقتار مەن القا­لاردى, سكۋلپتۋرا ۇلگىلەرى مەن قىش­تان جاسالعان بۇيىمداردى, مىس پەن التىننان جاسالعان وتە باعالى بۇ­يىمدار مەن كەرەمەت ونەر تۋىندىلارىن دا قازىپ الادى. بىراق ولاردىڭ بارلىعىن بىلاي قويعاندا, عالىمداردى ەرەكشە تاڭداندىرعان عاجاپ دۇنيە مايالاردىڭ استرونوميالىق جانە ماتەماتيكالىق بىلىمدەرىنىڭ سونشالىقتى تەرەڭدىگى بولاتىن. مۇنىڭ بۇلتارتپاس دالەلدەرى مايا حالقىنىڭ جوعارىدا اتالعان يسپاندىق ەپيسكوپ ادەيى ۇيىمداستىرعان ورتتە مۇلدە جانىپ كەتپەي, ج ۇلىق-ج ۇلىقتارى عانا امان قالعان ءۇش كىتاپ-كودەكستەن انىق بايقالادى. ول كىتاپتاردىڭ كۇيىك شالعان قالدىقتارى بۇل كۇندە مادريد, درەزدەن جانە پاريج قالالارىنىڭ مۋزەي­لەرىندە ساقتاۋلى تۇرعاندىقتان, ولار سوڭىرا الگى قالالاردىڭ اتاۋلارىمەن باي­لانىستى مادريد, درەزدەن جانە پاريج كودەكسى بولىپ اتالىپ كەتكەن.

ولاردىڭ الدىڭعى ەكەۋى استرونوميا مەن بولاشاقتى بولجايتىن ساۋەگەيلىككە باعىشتالسا, سوڭعىسى – سالت-داستۇرلەر مەن جوسىن-جورالعىلارعا جانە مايا قۇدايلارى مەن استرولوگياعا باعىشتالعان جازبا تۋىندى. وسى ايتىلعاندارمەن قاتار مايالاردىڭ عارىش الەمىندەگى پلا­نەتالار مەن جۇلدىزدار جۇيەسىن با­قى­لايتىن وبسەرۆاتوريالارىنىڭ دا بولعاندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. مىسالى, چيچەن-يتسە قالاسىندا ورنا­لاسقان وبسەرۆاتوريا كۇمبەزىندەگى تەرەزە تارىزدەس ويىقتان مايالار كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن كەزىندەگى كۇندى با­قىلاي الاتىن بولعان. استرونوميالىق ەسەپتەرىنىڭ دالدىگى مەن مىنسىزدىگى جا­عىنان مايالار الدىنا جان سالماعانى بايقالادى. ءتىپتى بۇگىنگى زامان­نىڭ ەڭ وزىق استرونوميالىق تەحنولوگيالارىمەن قاتار, ەڭ ۇشقىر تەلەسكوپتارىمەن قارۋلانعان استرونومدار دا مايالاردىڭ تورتتىك ولشەمدەگى ماتەماتيكا مەن استرونوميا عىلىمدارىن سونشالىقتى تەرەڭ مەڭگەرگەندەرىنە ەرىكسىز تاڭداي قا­عادى. ويتكەنى مايالاردىڭ اي, كۇن, جەر, سون­داي-اق كۇن جۇيەسىنە كىرەتىن وزگە پلانەتالارمەن قاتار شولپان جانە ۇركەر توپ جۇلدىزدارىنىڭ تسيكلدارىنا قاتىستى ەسەپتەرىنىڭ بۇگىنگى استرونومداردىڭ قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىنەن اسىپ تۇسپەسە, ەشبىر كەم تۇسپەيدى. دەمەك, مايالار سوم­داعان وركەنيەتكە ءتان عىلىم مەن ءبىلىم­نىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە بولعانى كۇمان تۋعىزبايدى.

بۇل كۇندە مايالاردىڭ ءار قيلى ماق­­ساتتار ءۇشىن پايدالانعان 17 ءتۇرلى كۇنتىزبە جۇيەسى بولعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. الايدا سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن ءۇش امبەباپ كۇنتىزبەسى ەرەكشە نازار اۋدا­رادى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – قازىرگى زاماندا ادامزاتتىڭ باسىم كوپشىلىگى قولدانىپ جۇرگەن 365 كۇندىك گريگوري كۇنتىزبەسىنە ۇقساستاۋ كەلەتىن حااب دەپ اتالاتىن ازاماتتىق كۇنتىزبە. بۇل كۇنتىزبە بويىنشا ءبىر جىل ءار قايسىسى 20 كۇندىك 18 ايمەن (18ح20=360) قوسا, اتاۋى جوق 5 كۇننەن, ياعني باس-اياعى 365 كۇننەن تۇرادى. الايدا سوڭعى بەس كۇندى حالىق جامان­شىلىققا ۇشىراتاتىن قاتەرلى مەزگىلگە جورىعان. سوسىن كۇن تسيكلىمەن سايكەستەندىرىپ جاساقتالعاندىقتان بۇل كۇنتىزبە, نەگىزىنەن, كۇندەلىكتى ومىرگە قاجەت­تى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن قول­دانىلعان.

مايالاردىڭ ەكىنشى كۇنتىزبەسى – تسول­كين دەپ اتالاتىن 260 كۇندىك اي كۇنتىزبەسى. بۇل جۇيەنىڭ قىر-سىرى دا, جۇمباعى دا وتە مول. بىرىنشىدەن, وسى كۇنتىزبە ارقىلى مايا ابىزدارى ءدىني سالت-داستۇرلەردى وتكىزەتىن مەزگىلدەردى بەلگىلەپ, ولاردى كيەلى سانالاتىن وسى كۇنتىزبەگە سايكەس اتقارىپ وتىرعان.

مايالاردىڭ 260 كۇندىك تسولكين كۇن­تىزبەسى حااب كۇنتىزبەسىنەن الدەقايدا قىس­قا ەكەندىگىنە قاراماستان, مۇنداعى 13 اي دا 20 كۇننەن تۇرادى (20ح13=260). الايدا بۇل ەكى كۇنتىزبەنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىك تاباتىن, ياعني قابىساتىن تۇسى دا جوق ەمەس. ماسەلەن, حااب كۇنتىزبەسىنىڭ 52 تسيكلى (52ح365) مەن تسولكين (اي) كۇن­تىزبەسىنىڭ 73 تسيكلى (73ح260) 18980 كۇنگە تەڭەسەدى. دەمەك, سوڭعى سان (18980) مايا­لار ويلاپ تاپقان كۇن كۇنتىزبەسىنىڭ 52 جىلدىق 365 عاسىرى مەن اي (تسولكين) كۇنتىزبەسىنىڭ 260 عاسىرىنا تەڭەسەدى. شىن­دىعىندا دا, مايالاردىڭ ءبىر عاسىرى 52 جىلمەن عانا شەكتەلگەن.

ءۇشىنشى كۇنتىزبە – مايالاردىڭ «ۇزىن ەسەپ» دەپ اتالاتىن ميلليونداعان جىلداردى قامتيتىن كۇنتىزبەسى. بۇل كۇنتىزبە بويىنشا «ۇزىن ەسەپ» ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 3113 جىل بۇرىن باستالىپ, 2012-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى مەرزىمدى قامتيدى. بۇل جۇيەنىڭ سوزدىگىندە: kin ء(بىر كۇن), uinal (20 كۇندىك ءبىر اي), tun (360 كۇندىك ءبىر جىل نەمەسە 18 uinal/اي), katun (20 tun/جىل), baktun (20 katun نەمەسە 400 جىل) سياقتى سان اتاۋلارىمەن قاتار, ولاردان دا ۇلكەن ۇعىمداردى بىلدىرەتىن: pictun, calabtun, kinchiltun جانە analtun سياقتى تەرميندەر دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, ءبىر analtun 64 ميلليون جىل دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سول سياقتى, ايتۋلى ءبىر ۋاقي­عانىڭ ورىن العان مەزگىلىن بەلگىلەۋ ءۇشىن مايالار سان ەسىمدەردىڭ مىنا رەتتەگى بەس جۇيەسىن پايدالانعان: baktun, katun, tun, uinal, kin. مىسالى, بەلگىلى ءبىر ستەللاعا بادىزدەلگەن 9.10.19.5.11 سەكىلدى مايا تسيفرلارىنىڭ ءما­نىن بىلايشا اشۋعا بولادى: 9 baktun (1296000 كۇن), 10 katun (72000 كۇن), 19 tun (6840 كۇن), 5 uinal (100 كۇن), 11 kin (11 كۇن). بۇلاردىڭ جالپى قوسىندىسى 1374951 كۇنگە نەمەسە شامامەن, 3767 جىلعا تەڭ. ال مايا­لاردىڭ تاستان تۇرعىزعان ءبىر ستەللا-ەسكەرتكىشىندەگى «ۇزىن ەسەپ» جۇيەسىمەن قاشالىپ تاڭبالانعان جازۋلار 90 ميلليون جىل بۇرىن ورىن العان ۋاقيعادان حابار بەرسە, ەندى بىرىندەگى تاڭبالار كەرىسىنشە, 3000 جىلدان كەيىن, ياعني كەلەشەكتە بولاتىن ۋاقيعاعا ءجون سىلتەيدى.

بۇل ورايدا 1952-جىلى ارحەولوگ ال­بەرتو رۋس اشقان مەكسيكانىڭ پالەنكە قالاسىنداعى «تاڭبالى عيباداتحانا» دەپ اتالاتىن پيراميدانىڭ تابانىنان 30 مەتر تەرەڭدىكتە جەرلەنگەن مايالاردىڭ اتاقتى پاتشالارىنىڭ ءبىرى, سۇڭعىلا كوسەم پاكال ۆوتاننىڭ 20 توننا تارتاتىن تاس­تان سومدالعان ساركوفاگىنىڭ 8 شارشى مەترلىك, ءتورت بۇرىشتى, تاس قاقپاعىنىڭ بەتىنە بادىزدەلگەن 13 جۇمباق اقپاراتقا سوقپاي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى پاكال ۆوتان ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 631-683-جىلدارى ارالىعىندا 52 جىل بويى ەل باس­قارىپ, مايا وركەنيەتىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان مارتەبەلى تۇلعا-تىن. ول اسىرەسە, پيراميدا قۇرىلىستارىنا زور ءمان بەرگەن جانە كۇنتىزبەلەر مەن جازۋ جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارعان. سونىمەن قاتار پايعامبارلىعى مەن ساۋەگەيلىك قاسيەتى مول ابىز ادام بولعان. دۇنيەدەن وتەر الدىندا پاكال ۆوتان حالقىنا: «عارىشتان حابار الىپ, قايتا ورالامىن» دەگەن وسيەت قالدىرعان دەسەدى.

ارحەولوگ البەرتو رۋس تاپقان سار­كوفاگ قاقپاعىنىڭ سىرتقى بەتىنە با­دىزدەلگەن اقپاراتتى 40 جىل بويى ساراپتاي كەلە, ەرلى-زايىپتى حوسە جانە للويدين ارگۋەللەستەر كوپتەگەن جۇمباق سىردىڭ استارىن اشتى. ماسەلەن, پاكال ۆوتاننىڭ ساركوفاگى ابىز تۇلعانىڭ جەرلەنگەن مەزگىلىنەن 1260 جىلدان كەيىن عانا اشىلعان [1952 – 692 = 1260] بولاتىن. مىنە, ءدال وسى سوڭعى ساندى (1260-تى) حوسە ارگۋەللەس بۇگىنگى ادامزات قولدانىسىندا جۇرگەن جاساندى ۋاقىت جيىلىگىنىڭ كودىنا, ياعني 12:60-قا سىلتەمە دەپ قابىلداعان. ال جوعارىدا اتالعان «ۇزىن ەسەپ» تسيكلىنىڭ اياقتالعان مەزگىلىن, ياعني 2012 جىل مەن پاكال ۆوتان جەرلەنگەن 692 جىل ارالىعىنداعى 1320 جىلدى (2012 – 692 = 1320) سۇڭعىلا عالىم تابيعي ۋاقىت جيىلىگىنىڭ كودىنا, ياعني 13:20-عا بالاعان. ءسويتىپ, ساركوفاگ بەتىندەگى جازۋلاردى پاكال ۆوتاننىڭ ءوز حالقىنا ارناپ قالدىرعان وسيەتى دەپ تۇسپالداعان. ويتكەنى عالىمنىڭ بۇلايشا توپشىلاۋىنا دا تولىق نەگىز بار. سەبەبى ءتورت بۇرىشتى تاس قاقپاقتىڭ وڭتۇستىك قىرىنداعى 8 كۇن, 6 اينا دەگەن بەلگىلەر پاكال ۆوتاننىڭ تۋعان كۇنى مەن دۇنيەدەن قايتقان كۇندەرىنەن حا­بار بەرەدى. سوسىن بۇل ەكى ساننىڭ قوسىندىسى – 14 نەمەسە 28 كۇندىك ايدىڭ تەڭ جارتىسى. قاقپاقتىڭ شىعىس جاق قىرىنداعى ەكى توپ تاڭبالاردىڭ ءبىرىنشى توبى – 5 جەر, 7 سارباز, 9 قول, 7 كۇن. مۇنداعى سانداردىڭ قوسىندىسى – 28. ەكىنشى توپتى 11 جىلان, 2 ادام دەگەن بە­لگىلەر قۇرايدى جانە ونداعى سانداردىڭ قوسىندىسى – 13. دەمەك, الگى ساندار – ءار ايى 28 كۇننەن, ءار جىلى 13 ايدان تۇراتىن گالاكتيكالىق تابيعي ريتمگە (ىرعاققا) نەگىزدەلگەن مايا كۇنتىزبەسىن مەڭزەپ تۇر. قاقپاقتىڭ سولتۇستىك قىرىندا 2 ەكى دۇنيەنى جالعاستىرۋشى دەگەن مالىمەت بادىزدەلگەن. مايالاردىڭ ۇعىمىندا بۇل – اجالدىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار جۇمباققا تولى بۇل سيمۆول – مارس پلانەتاسىنىڭ دا بەلگىسى. قاقپاقتىڭ باتىس جاق قىرىندا تاعى دا ەكى توپ بەلگىلەر بادىزدەلگەن. ولاردىڭ ءبىرىنشى توبى – 3 مايمىل, 4 يت. ونداعى سانداردىڭ قوسىندىسى – 7. بۇل بەلگىلەر قاقپاقتىڭ شىعىس جاق قىرىنداعى 13-ءتى بەينەلەيتىن ەكى بەلگىگە قاراما-قارسى ورنالاسقان. 7 مەن 13 – تسولكين كۇنتىزبەسىنىڭ نەگىزگى ساندارى جانە بۇلاردىڭ قوسىندىسى – 20. ەكىنشى توپقا كىرەتىن 1 كۇن جانە 13 ەكى دۇنيەنى جالعاستىرۋشى دەگەن اقپاراتتاعى سانداردىڭ قوسىندىسى تاعى دا 14-ءتى قۇرايدى. سونىمەن پا­كال ۆوتاننىڭ ساركوفاگىنداعى 13 اق­پا­راتقا قاتىستى سانداردىڭ جالپى قوسىندىسى 78 بولىپ شىعادى. بۇل ساندى ارۋەللەستەر – كوسموس ايناسىنىڭ جاسىرىن بەلگىسىنە بالايدى. بۇل قۇپيا سىردى شەشۋگە حوسە ارگۋەللەس پەن ونىڭ جۇبايى للويدين ارگۋەللەس 40 جىل ومىرلەرىن ارناعان-دى. مايا وركەنيەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن مايا ابىزدارىنىڭ بولاشاقتى بولجاي الاتىن ساۋەگەيلىك قاسيەتى بولعانىن مويىندايدى. بۇل تۇجىرىمنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىنە جوعارىدا سۋرەتتەلگەن قۇ­پيالى مالىمەتتەر ناقتى دالەل. سوسىن بايىرعى مايالار گالاكتيكانىڭ ىشكى سىرى مەن زاڭدىلىقتارىن وتە جەتىك بىلگەن سىڭايلى. سول ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ولار سول زامانداردا-اق, 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ 21 جۇلدىزىن باستاپ ءبىز تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان عالامشاردا تاري­حي بەتبۇرىستار مەن ۇلى وزگەرىستەر بولاتىنىن الدىن الا بولجاپ قويعان. الايدا الگى قۇبىلىستاردىڭ بۇگە-شىگەسى بىزگە تولىق جەتپەي قالعان. بىراق ولار بىرتىندەپ اشىلاتىن بولار...

عالىمداردىڭ كەيبىرى الگى بەتبۇ­رىستاردى «اقىرزامان» بولار دەپ توپشىلاسا, ەندى بىرەۋلەرى مايالاردىڭ ساۋە­گەيلىگىن جەر شارىنا ەنەتىن جاڭا زامان نەمەسە ادامزاتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ەرا­سىنىڭ باسى نەمەسە گالاكتيكالىق بيىك سانانىڭ باستالاتىن مەزگىلى بولۋى دا مۇمكىن دەپ بولجامدايدى. ال استرونومداردىڭ پىكىرىنە كەلەتىن بولساق, بىرىنشىدەن, 2012 جىلعى جەلتوقسان ايى­نىڭ جيىرما ءبىرى قىسقى ماۋسىمداعى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن مەزگىلىنە ءدوپ كەلەدى ەكەن. بۇل, ارينە, اسا تاڭداناتىنداي قۇبىلىس ەمەس. الايدا ءدال cول كۇنى كۇن, جەر جانە كۇن جۇيەسىنە كىرەتىن وزگە پلانەتالار ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان گالاك­تيكانىڭ ءدال ورتاسىنان وتەتىن قۇس جولىنىڭ ىشىندەگى ءبىر سىزىقتىڭ بويى­نا تىزىلە ورنالاسقان-دى. بۇل – ارينە, كىمدى بولسا دا قاتتى ويلاندىرعان عاجاپ قۇبىلىس ەدى.

ءدال وسى ارادا: «بۇدان مىڭ جىلدان استام بۇرىن قازىرگى ادامزات تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان عالامشاردا ورىن الاتىن الگىندەي قۇبىلىستاردى مايالار الدىن الا قالاي بولجاعان؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى نارسە. ويتكەنى مايا ساۋەگەيلەرى ءومىر سۇرگەن زامانداردا نە لينزا, نە تەلەسكوپ, نە وسى زاماننىڭ كوسموسقا بايلانىستى قول جەتكىزگەن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى اتىمەن بولعان جوق قوي. جوق الدە بولدى ما؟

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى