جاپوندار اراسىندا وتكەن جاستىق شاق
ءولى ريزا بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەمەكشى, ءبىزدى تانىستىرعان بولەمنىڭ قاراسى بولاتىن. سول بولەمىز, ياعني قۇمارعالي اتالارىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا جينالعان سەگىز-توعىز بالاسىنان تاراعان نەمەرەلەرى, جيەندەرى, شوبەرەلەرى جىلاپ-سىقتاعاندا, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى.
قۇمارعالي بولە وتە قاراپايىم, كىشىپەيىل ادام ەدى. بالالارى مەن قىزدارىنىڭ بارلىعى دا ينستيتۋتتارىن بىتىرگەن, كوبىسى اتىراۋدا تۇرادى.
جاپوندار اراسىندا وتكەن جاستىق شاق
ءولى ريزا بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەمەكشى, ءبىزدى تانىستىرعان بولەمنىڭ قاراسى بولاتىن. سول بولەمىز, ياعني قۇمارعالي اتالارىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا جينالعان سەگىز-توعىز بالاسىنان تاراعان نەمەرەلەرى, جيەندەرى, شوبەرەلەرى جىلاپ-سىقتاعاندا, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى.
قۇمارعالي بولە وتە قاراپايىم, كىشىپەيىل ادام ەدى. بالالارى مەن قىزدارىنىڭ بارلىعى دا ينستيتۋتتارىن بىتىرگەن, كوبىسى اتىراۋدا تۇرادى.
قاراسىن, ءۇشىن وتكىزۋگە كەلگەن بەس-التى قارتتارمەن دالىزدە اڭگىمەلەسىپ, ءىشىنارا تانىسىپ تا الدىم. بىزگە جاقىنداۋ جەردە بەس-التى بالا ويناپ, ءوزارا كۇرەسىپ جۇرگەن, ءبىر ۋاقىتتا قاسىمداعى شال:
– «مولودەتس, بانزاي!» – دەپ داۋسىنا ماقتانىشتى رەڭ بەرە ءۇن قاتتى. تاڭعالدىم. ويتكەنى, العاشقى ءسوزى ءوزىمىزدىڭ كۇندە ەستىپ جۇرگەن ورىس ءسوزى دە, ال «بانزايى» كىتاپتاردان عانا وقىعان جاپونداردىڭ ۇرانى ەدى. مەنىڭ تاڭدانعانىمدى كورگەن قارت باسىن شالقايتا كەلىپ كۇلدى دە, بەس-التى جاپونشا سوزدەرىن تاعى دا قىستىرا وتىرىپ:
– قوناعىم, تاڭدانباڭىز. مەنىڭ ەسىمدى بىلگەن جاستىق شاعىم تۇگەلدەي جاپوندار اراسىندا ءوتتى. ورىس ءتىلىن جۇرە بارا, ال قازاق ءتىلىن 1959 جىلى ەلگە ورالعاننان كەيىن عانا ۇيرەندىم, – دەدى.
– ول جاققا نەگە باردىڭىز؟– دەپ سۇرادىم.
– ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى, – دەگەن. سۇراپ وتىرسىڭ عوي, ەندەشە تىڭدا. مەن دە ءبىر شەرىمدى تارقاتايىن, – دەپ الگى قارت اڭگىمەسىن باستادى.
– اتى-ءجونىم – امانقوس ەرمەكوۆ. مەن دۇنيەگە كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە, 1942 جىلى اكەم ەرمەك قابدولوۆ اتىراۋ وبلىسىنداعى يامانكا دەگەن اۋدان ورتالىعىنان سوعىسقا الىنىپ, اتتى اسكەر پولكىندە بولعان. سۇراپىل سوعىستىڭ ءبىر ساتىندە قاسىنداعى 200 جولداسىمەن قورشاۋدا قالىپ, نەمىستەر ولاردى تۇتقىنداعان. ءۇش جىل گەرمانيادا بولىپ, تەك سوعىس بىتكەسىن عانا ەلگە ورالعان.
1946 جىلى ەلگە كەلىسىمەن قايتا تۇتقىندالىپ, سىبىرگە جيىرما جىلعا جەر اۋدارىلدى. انام بالسۇلۋ قابدولوۆا اكەمنەن قالعىسى كەلمەي ۇلكەن اعام قىرىم مەن مەنى الىپ, جولعا جينالدى. بىراق انامنىڭ اعا-ىنىلەرى كەتۋىنە قارسى بولىپ, ەندى جۇرگەلى جاتقاندا بىزدەردى, انامدى اربادان كۇشتەپ ءتۇسىردى. اكەم وتە ءالدى جانە اناۋ-مىناۋ جونسىزدىككە توزبەيتىن ادام ەدى: – بالسۇلۋ سىزدەردىكى, بىراق بالالاردا شارۋالارىڭ بولماسىن, – دەپ بىزدەردى ەكى قولتىعىنا قىسىپ, ارباعا قايتا وتىرعىزدى.
– قوش, بالسۇلۋ, بۇل بىزدەرمەن سوڭعى كورىسۋىڭ بولار, – دەگەنى سول ەدى, مىنا ءسوزدى ەستي سالا, اعالارىنىڭ قولىنان جۇلقىنىپ شىققان انامىز ارباعا قايتا ءمىندى.
ەسىمدە قالعانى – بارلىعىمىزدى مال تيەيتىن لاس ۆاگوندارعا وتىرعىزعاندا, قاسىمىزدا اياعىن ازەر باساتىن كورشىمىز بەردىعالي قاپاشەۆ ايەلىنە سۇيەنىپ ءجۇردى. ايەلى كورىكتى, جاس بولاتىن.
ەكى-ءۇش كۇن وتكەسىن, جۇرت اشىعا باستادى. اس جوق, قانىپ ىشەتىن سۋ جوق. ۆاگون ءىشى لاس, ساسىق ءيىس ءمۇڭكيدى. جاعداي قيىندادى. پويىز كوبىنەسە دالادا توقتايدى. وندايدا ۆاگوننان تۇسۋگە كۇزەتشىلەر رۇقسات ەتپەيدى.
ۆاگون ىشىندە ەرەسەك ادامدار باس قوسىپ, قايتكەندە دە بالالاردى امان الىپ قالۋ قامىنا كىرىستى. قايدان تاباتىندارىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر كىل كىشكەنتاي بالالاردى قاتار وتىرعىزىپ قويىپ قالجاۋعا بىردەڭەلەر تاۋىپ بەرەدى. سۋدى دا ءبىر-ەكى جۇتىمنان عانا تاتتىرادى.
وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە السىرەپ قالعىپ كەتكەن مەنى ايەلدىڭ شىڭعىرعان داۋىسى وياتتى. كورشىمىز بەردىعالي اعانى ايەلى قۇشاقتاپ, داۋىس قىلىپ:
– ەندى قايتتىك؟ بيت-قۇرت بولىپ, ەلسىز دالادا ولەتىن بولدىڭ عوي. بۇل قۇدايعا نە جازدىق... – دەپ جىلاپ وتىر. ايەلى اۋىر اياقتى ەدى. ءبىز دەپ وتىرعانى بولاشاق بالانى ايتىپ وتىرعانى ەكەن. جۇرت جينالىپ قالدى. ءبىر ۋاقىتتا بەردىعالي ەسىن جيناپ:
– ايگۇل, سەن جىلاما. بالالاردى قورقىتاسىڭ. پەشەنەمىزگە جازعاندى كورەرمىز. تەك ماعان بىرەر كەسە ىستىق شاي كەرەك, – دەدى. ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى اۋرۋ ادام, ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ شاي تۇگىلى ءبىر جۇتىم سۋعا زار بولىپ كەلە جاتقانىمىزدى قايدان ءبىلسىن. ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن, قايتادان:
– شاي بەرسەڭشى, – دەپ ۇزدىكتى.
اينالاسىنا جالتاقتاپ, الاس ۇرعان كەلىنشەكتىڭ تىلەگىنە وراي, ءجۇرىسى باياۋلاپ كەلە جاتقان پويىزىمىز ءبىر ستانساعا توقتادى. كۇزەتشى ايقايلاپ, ءار ۆاگوننان ەكى كىسىدەن عانا بارىپ, سۋ اكەلۋگە رۇقسات بەردى. بولاردا بولماي, اكەممەن بىرگە ماناعى كەلىنشەك سۋ اكەلۋگە كەتتى. ايقىش-ۇيقىش كوپتەگەن تەمىر رەلستەرىنەن اتتاپ ءوتىپ, ولار بىزگە ءۇش-ءتورت شەلەك سۋ اكەلدى دە, ءبىر ۋاقىتتا اكەم:
– بەردىعالي, سەنىڭ جاراڭدى قايتا بايلايىن, بايبىشەڭ ساعان شاي قايناتىپ جاتىر, قازىر اكەلەر, – دەپ ونىڭ باسىن كوتەردى.
– اي, ەرمەك-اي, ءبارىن ۆاگون قابىرعاسىنداعى تاقتايدىڭ جارىعىنان كورىپ جاتىرمىن. قايتا-قايتا وتتى ۇرگىشتەپ جاتىر, ءوزى ءيىسشىل ەدى, ءيىس ءتيىپ قالماسا جارار ەدى, – دەگەندە كورشى اعانىڭ كوزىنە جاس كەلدى. اكەم مەنى: «زەردەلىم», دەپ ەركەلەتەتىن. ءبارىن بىلگىم كەلەتىن قۇشتارلىعىم جەڭدى مە, مەن دە تاقتايلاردىڭ جارىعىنان كورشى اپاعا قارادىم. سويتكەنشە بولمادى, تاسىر-ءتۇسىر كوبەيىپ, بوس جولدارعا ۇزىن-ۇزىن ۆاگوندارى بار پويىز كەلىپ توقتادى. بۇعان ەشكىم كوڭىل بولە قويمادى, سەبەبى, كەيبىر ستانسا, دالاداعى ۇيشىكتەرگە دە ءبىزدىڭ پويىز بەس-ون ساعاتتاپ تۇرا بەرەتىن. كەنەت, بەردىعالي اعانىڭ اياعىن تاڭىپ بىتىرگەن اكەم ۆاگون ەسىگىنە بارا بەرگەندە, پويىزىمىز قوزعالىپ, جۇرە بەردى. اكەم ەسىكتەن سىرتتا قالعان كەلىنشەككە: – قاراعىم, قولىڭداعىنى لاقتىر, اكەل قولىڭدى, – دەپ ايقايلادى.
– بەردىعاليدىڭ شايى عوي, الىڭىزشى! – دەۋگە عانا شاماسى كەلگەن كەلىنشەك ءسۇرىنىپ كەتىپ, مۇرتتاي ۇشتى. كەلىنشەكتىڭ كۇيەۋى:
– ەرمەك, مەنى پويىزدان لاقتىر, مىناۋ ۇشان-تەڭىز تايگادا ول مەنسىز قالاي كۇن كورەدى, – دەپ ۇمتىلا بەرە قۇلاپ, ەسىنەن تانىپ قالدى. تاقتاي-ۆاگوندا مالدارعا ءشوپ سالۋعا جاسالعان بيىك استاۋ بولاتىن. باسىمەن سوعان سوعىلىپتى. ەرلى-زايىپتى ەكى ادام وسىلايشا قيىردا قۇلاپ, تاعدىر ولاردى ايىرىپ تىندى...
اكەم كەيىن: – ءبىز كەتكەنشە باسىن كوتەرمەدى. اۋىر اياقتى ادام عوي, ايگۇلگە, ءسىرا, قاتە بولعان شىعار, – دەدى.
ەس-ءتۇسسىز جاتقان بەردىعاليدى ورنىنا جاتقىزىپ, اكەم تۇنىمەن قاسىندا بولدى. تاڭ اتا اناما بەردىعاليدىڭ پىشاعىن بەرىپ جاتىپ, «ءوزى سۇراسا دا بەرمە», – دەدى. ەرتەڭىنە ەسىن جيعان بەردىعالي انامنان: «تىرناعىمدى الايىن دەپ ەدىم, كەشە پىشاعىمدى ەرمەككە بەرىپ ەدىم, باكىمدى اكەلىپ بەرشى», – دەپ ءوتىندى. انام ۇندەمەدى. بەردىعالي اكەلگەن تاعامعا قاراماستان تەرىس قاراپ جاتىپ الدى. كەشكىسىن قاسىنا كەلگەن اكەمە:
– مەنىڭ اياعىم يىستەنە باستادى. ەندى سەندەرگە ماسىل بولاتىن ءتۇرىم بار. نەمىستەرگە تۇتقىنعا ەسىم تانىپ قالىپ قاپىدا ءتۇستىم. ەندى سول قاتەلىگىمدى تۇزەتەيىن, باكىمدى بەر, – دەدى. اكەم:
– بەردىعالي, ولە قالۋ ەكەۋمىزگە دە وڭاي. سەن بارلاۋدا بولعان جاۋىنگەرسىڭ, نە بولسا دا بىرگە كورەيىك, «ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق». ايگۇلدىڭ توپىراعى تورقا بولسىن, جاقسى كىسى ەدى عوي, – دەدى. ەكى دوس قۇشاقتاسىپ, ۇزاق جىلادى. ۇزاق اڭگىمەلەستى. نە ايتقاندارىن قايدان بىلەيىن, بىراق اكەم دوسىنىڭ قارۋىن قايتىپ بەردى. قارۋى دەيتىنىم, كەيىننەن وزىنە تاپ بەرگەن ايۋدى بەردىعالي وسى پىشاعىمەن جارىپ ولتىرگەن ەدى. بۇل ەندى ءوز الدىنا اڭگىمە...
ءبىز بۇل جولى ساحاليننەن ءبىر-اق شىقتىق. دارىگەرلەردىڭ ارقاسىندا, كورشىمىزدىڭ اياعى دا جازىلدى, تەك ازداپ سىلتيتىن بولدى. كورشىمىزدى ەمدەپ, جازعان حيرۋرگ, ۋكراين جىگىتى – تيششەنكو بۇل جاققا ايەلى نەمىس بولعاندىقتان جەر اۋدارىلعان ەكەن. جان-جاققا بولگەندە, ءبىزدىڭ كەلگەن جەرىمىز نۋ توعايدىڭ ءىشى, تولعان ادام. بۇلار تۇتقىندالعان جاپوندىقتار ەكەن. ىستەيتىن جۇمىستارى – اعاش دايىنداۋ, جاتاقحانالار, اعاش كەسەتىن تسەحتار سالۋ.
ءبىز اشىق اسپاننىڭ استىندا قالدىق. ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى. ءبىر-ەكى كۇندە كوپ ادام جينالىپ كۇركە جاساپ, كىرىپ الدىق. سەگىز جاستاعى قىرىم اعام ەكەۋمىز قۇرىلىسشىلاردى ارالايمىز. قايدا بارساق تا بۇل ادامدار ءبىزدىڭ باسىمىزدان سيپاپ, تاعامدارىن ۇسىنادى. ەتەگىمىزگە جيناعان الگىلەردىڭ ءتۇرى بولەك, قالاي جەيتىنىن دە بىلمەيمىز. بارلىعىن انامىزعا الىپ كەلدىك. شەشەمىز دە تانىس ەمەس تاعامدارعا تاڭدانا قاراپ:
– قايتسىن. بۇلار دا اللا تاعالانىڭ جاراتقان پەندەلەرى عوي. تۇرلەرى بىزگە ۇقساس ەكەن. بالا-شاعالارىن ساعىنىپ ءجۇر ەكەن عوي, – دەپ جاناشىرلىق ءبىلدىردى.
ءبىزدىڭ ادامداردى جۇمىسقا جۇمسايتىن جاپون ينجەنەرى كەلىپ, ءوزىن ياموتو دەپ تانىستىردى. انامنىڭ الدىنداعى تاعامدارعا ءبىر, بىزگە ءبىر قارادى دا, كەيبىرەۋلەرىن ارشىپ, كەيبىرەۋلەرىن سىندىرىپ, قالاي جەيتىنىن كورسەتتى. اكەممەن ورىسشا سويلەسىپ, بارلىعىن باسقا جاققا جۇمىسقا الىپ كەتتى.
انامىز اسحاناعا ورنالاستى. اسحانانى جاپون ينجەنەرىنىڭ ايەلى باسقارادى ەكەن. قىرىم ەكەۋمىز تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جاپونداردىڭ اراسىندا بولامىز. تۇتقىن دەگەن اتى بولماسا, بۇلاردى مىلتىقپەن ايداپ جۇرگەن ەشكىمدى كورە المادىق. كەيىن بىلدىك – بۇل جاقتا قاشىپ ەشقايدا بارا المايسىڭ. لاگەردىڭ ءبىر جاعى – تەڭىز, ال قۇرلىق جاعىنان, الىستان تەمىر-تىكەنەك سىمدارمەن قورشالىپ, كۇزەت بەكەتتەرى قويىلعان بولىپ شىقتى. تەمىر تورلاردى اندا-ساندا تەك ۇيىققان ايۋلار عانا بۇزىپ كەتەدى ەكەن. بەردىعالي اعاعا كەزىككەن سول ايۋلاردىڭ ءبىرى بولىپتى. ال تەڭىزدى الىستان كاتەرلەر كۇزەتەدى.
نە كوپ – بۇل جاقتا جەمىس-جيدەك مول بولدى. بالا-شاعا, قولى بوس ايەلدەر اعاش قالدىقتارىن ورتەيدى, قايتاردا توعايدان جەمىس-جيدەك تەرەدى. ال جاپون بالىقشىلارى اسحاناعا بالىق, تەڭىز شاياندارىن, بالدىرلاردى كۇنبە-كۇن اكەلىپ وتىردى. ءبىز – قىرىم ەكەۋمىز تاڭەرتەڭنەن بالىقشىلارعا بارىپ, سولارمەن تەڭىز جاعاسىندا بالىق سورپاسىن ىشەمىز, شايان ءپىسىرىپ جەپ, بالدىرلاردى اس ەتەمىز. ايتەۋىر, تاماعىمىز توق. ۇيگە قاس قارايا كەلەمىز. جاپوندار بىزگە ءتىل ۇيرەتەدى, ءان جاتتاتادى. ءوز بالالارىنداي كورەدى.
سول جىلى كۇزدە قىرىم اعامدى الىس جەرگە, ينتەرناتقا وقۋعا جىبەردى. ال 1947 جىلى دۇنيەگە اماناي كەلدى. ءسويتىپ, ءبىز ءبىر ۇيدە ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش جىگىت بولدىق. بۇعان اكەم قاتتى قۋاندى. الايدا, ءۇش جىل نەمىستەردە تۇتقىندا بولۋ, سوڭعى جىلدارداعى تايگاداعى اۋىر جۇمىس اكەمىزدى جازىلماس اۋرۋعا ۇشىراتتى. 1948 جىلدىڭ جازىندا بەردىعالي اعا قىرىم ەكەۋمىزدى اۋىرىپ جاتقان اكەمىزدىڭ قاسىنا الىپ كەلدى. اكەم ءبىزدىڭ باسىمىزدان مەيىرلەنە سيپادى دا, شەشەمىز بەن امانايعا ءبىر قاراپ, دوسىنا:
– بالالار ساعان امانات, – دەپ كەلمەس ساپارعا اتتاندى.
– اكەمدى جاپوندار مولاسىنىڭ شەتىنە جەرلەدىك. باسىنا ەمەن اعاشىنان بەلگى قويدىق.
ءۇش جىلدان كەيىن انام بەردىعالي اعامەن وتاستى. ول كىسى بىزگە قامقور بولا ءبىلدى. ىنىلەرىمىز ميحايل (مالىك – 1951 ج.), الەكساندر (سالىك – 1955 ج.), امانجول (1958 ج.) دۇنيەگە كەلدى. ول جاقتا بالالاردى تىركەگەندە تەك ورىس ەسىمىن عانا بەرەدى ەكەن. بەردىعالي اعاعا ەلگە قايتۋعا 1959 جىلى عانا رۇقسات ەتتى. ول كەزدەردەگى ەلدەگى كولحوزشىلاردىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس ەدى. بىراق «ءوز بالاڭ وزەگىنەن تەپسە دە كەتپەس» دەگەن عوي, ەلگە كەلگەنگە قۋاندىق.
1960 جىلدىڭ دەمالىس كۇندەرىنىڭ بىرىندە بەردىعالي اعا انام ەكەۋمىزدى ەرتىپ, اتىراۋ قالاسىنا باردىق. كەرەك جاراعىمىزدى الىپ, اۆتوبۋسىمىزعا باعىت العانىمىزدا تۋ سىرتىمىزدان:
– بەردەش! توقتا, جولىعايىق, – دەگەن داۋىس ەستىلدى.
ارتىمىزعا بۇرىلعاندا, قاسىندا بالاڭ جىگىتى بار باياعى ايگۇلدى تاني كەتتىك... بۇل جاعدايدى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. كوشەنىڭ قاق ورتاسىندا اڭىراپ قۇشاقتاسقان ۇشەۋىنە قاراپ ءبىزدىڭ كوزىمىز جاسقا تولدى.
سالدەن كەيىن ايگۇل:
– بوريس, بەرى كەل, اكەڭمەن تانىس, – دەدى.
ارادا ون ءۇش جىل وتكەندە, اكە مەن بالا وسىلايشا تابىستى...
– سول كۇنى بارلىعىمىز ايگۇل اپانىڭ ۇيىندە بولدىق. اۋلاداعى كىشكەنتايلاۋ ۇيدە تاڭ اتقانشا اڭگىمە باسىلمادى. اپامنىڭ ايتقانى:
– پويىزدان قالىپ قويىپ, ەسىنەن تانىپ جاتقان جەرىنەن ايگۇلدى ستانساداعى اۋرۋحاناعا جەتكىزەدى. ءساتى ءتۇسىپ, بالا امان-ەسەن دۇنيەگە كەلەدى. قولىندا ەش قۇجاتى جوق بالالى جەتىم ايەل سول اۋرۋحاناداعى جۇمىسشى, ايەلى ولگەن, ەگدە بۋرياتپەن تۇرمىس قۇرادى. ول كىسى ولەر شاعىندا ايگۇلگە: «ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ», – دەگەن. سەن دە ەلىڭە بار», – دەپ تاپسىرعان ەكەن.
كۇيەۋىن جەرلەپ, ولاردىڭ اتىراۋ قالاسىنا كەلگەنىنە دە كوپ بولماعان. كەيىننەن جاعدايىمىز دۇرىستالىپ, ەكى اتادان كورىنگەن ونشاقتىمىز جەكە-جەكە ءتۇتىن تۇتاتتىق. بەردىعالي اعا 1983 جىلى 82 جاسىندا, انالارىمىز – بالسۇلۋ مەن ايگۇل 1990 جىلى 78 جاستارىندا و دۇنيەگە ءوتتى, – دەپ اياقتادى امانقوس اقساقال اڭگىمەسىن.
قارتتىڭ جوعارىداعى اڭگىمەسى مەنى قاتتى ويعا قالدىردى. ۇيگە كەلگەن سوڭ, بۇل وقيعامەن وقىرمانداردى تانىستىرۋدى ءجون كوردىم.
امانگەلدى قۇراقوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
ورال.