التايدىڭ الماس قىلىشى (تاريحي ەسسە)

بىراق وسى شاپ-شاعىن ماقا­لانىڭ اسەرى كەرەمەت بولدى. سە­بەبى قىرىق جىلداي ۋاقىت بويى قىتايدا دا, موڭعوليادا دا «باندى, قاراقشى» دەپ ايىپ­تا­لىپ, قارا حالىققا سولاي ناسي­حات­تال­عان وسپان يسلام ۇلى تۋرالى العاش رەت ناقتى شىن­دىقتىڭ باس­پاسوزدە شىعۋى «كوم­مۋنيستىك يدەولوگياعا» ۋلانعان ەلدىڭ ساناسىن سەلك ەتكىزىپ, اقيقات كوزىن اشىپ جىبەرگەندەي ەدى.

ويتكەنى بۇل كەڭەس ەلىندە باس­­تالعان «جاريالىلىق» اتتى ءباسپاسوز ەركىندىگى موڭعوليادا دا «يل تود بايدال» دەگەن اتپەن اسەر ەتە باستاعان كەز بولاتىن. بۇعان دەيىن ەلدەگى كوممۋنيستىك باسپاسوزدە ەل ىشىندەگى شىندىق تا, وتكەن شاقتاعى تاريحي وقيعا­لار دا جازىلمايتىن-دى. قىزىل پارتيانىڭ جينالىستارى مەن قيالي جوسپارلارىنىڭ ومىردەن الشاق قاساڭ قاعيدالارى عانا باسىلىم بەتىن تولتىراتىن-دى. سوعان ابدەن ەتى ۇيرەنگەن حالىققا مىنا ماقالانىڭ مازمۇنى اشىق كۇنى جاي تۇسكەندەي اسەر ەتكەنى انىق.

ماقالانىڭ اۆتورى سول كەز­دەگى ارميا وفيتسەرى, قازىرگى بەل­گىلى قالامگەر اقىن سۇراعان راح­­مەت ۇلى ەدى. ماقالانىڭ تاقى­رىبىن سوزبە-ءسوز اۋدارساق «قار­عىستىڭ العىسقا اينالاتىن كەزى كەلدى» دەيدى. ال مازمۇنى اري­نە, «باندى دەپ جۇرگەنىمىز باتىر بولىپ شىقتى» دەگەنگە سايا­دى. راسىندا, شىعىس تۇر­كىس­تان وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ اتامەكەنى سانالاتىن التاي, ىلە, تارباعاتايدى ءدۇر سىلكىندىرگەن «ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ قول­باس­شىسى» وسپان باتىر تۋرالى قىرىق جىل بويى اۋىزعا الىن­باعان اقيقات العاش رەت ءسوي­تىپ كوپشىلىككە جاريا بولدى.

ال ونداي كوتەرىلىستىڭ شىعۋ سەبەبى سول كەزدەگى شىڭجانعا وكى­مىن جۇرگىزۋشى شىڭ سىي ساي تىكەلەي ءستاليننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سونداعى قازاقتىڭ ەل باستاعان اقسۇيەكتەرىن قۇرىلتاي بولادى دەگەن ايارلىقپەن ۇرىم­جىگە شاقىرىپ الىپ, تۇگەل تۇر­مەگە قاماپ, جازىقسىز جازالاي باستاۋىنان تۋىندايدى. ونىڭ ارام پيعىلىندا باسسىز قالعان ەلگە قازاقستانداعى قا­زاق­تارعا جاسالعان «گەنوتسيدتى» جاساماق جوسپار جاتقانى انىق بولاتىن. الايدا بۇعان دەيىن دە مانچجۋريا بيلىگىنە سىرتتاي باعىنىشتى بولىپ, ىشكى بيلىگىن ساقتاعان, نامىسى مەن ءدىلىن, ءدىنىن تاپتاتپاعان شىعىس قازاقتارى بۇنداي وكتەمدىككە كونە سالمادى.

شىعىس قازاعىنىڭ رۋحاني كوسەمى اقىت قاجىدان باستاپ, حان تۇقىمى جانىمحاندارمەن قوستاپ جۇزدەگەن جاقسى-جاي­ساڭ ۇستالىپ كەتسە دە, ارتىندا سولاردىڭ وڭ قولى سەكىلدى اقىلى مەن العىرلىعى ساي ەل ازاماتتارى دا از ەمەس ەدى.

سولاردىڭ بىرەگەيلەرى اقتەكە بي, نوعايباي سىندى ەل اعالارى العاش رەت قارۋلى كوتەرىلىستى باس­تاپ كەتتى. قازاق جۇرتىن «جا­­­بايى» سانايتىن شىڭ سىي ساي قاتتى ساستى, «كەلىسىمگە كە­لۋ» دەگەن ايار-قۋلىققا كوشتى. بىراق دۇشپان مەن دوستى ايىرا بىلەتىن دانا كوكىرەك كوشپەندى جۇرتى ولىسپەي-بەرىسپەيتىن شاق­تىڭ تۋعانىن, اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭنىڭ كەلگەنىن ناقتى بىلگەندىكتەن, «وسپان با­تىر­دىڭ كوتەرىلىسى» جالعاسىپ, قا­زاق جادىنان وشپەيتىن ايگىلى ەرلىك تاريحى باستالعان-دى.

ءبىر وكىنىشتىسى, وسى داڭقتى كوتەرىلىس تۋرالى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بو­دانىندا قالعان قازاقستان­داعى قالىڭ قازاق جۇرتى ۇزاق جىل بويى حابارسىز جاتتى. الپىسىنشى جىلدارى قىتاي شەكاراسىنان اسىپ, ءوز ەلىنە ورالعان ءجۇز مىڭداعان سانالى قازاق بۇل تۋرالى ءتىس جارماي, بۇكىل سىردى ىشىنە ساقتايتىن.

ءبىر قىزىعى, وسپان باتىر تۋرالى موڭعوليا قازاقتارى جاقسى بىلەتىن ەدى. جاقسى بىلەتىن دەگەندە كەيىنگى «سوتسياليستىك» بۋىن وكىلدەرى «باندى, قاراقشى» دەپ, بۇرىنعى ەسكى كوز ادامدار «حاس باتىر» دەپ بىلسە دە ىشتەي تىناتىنى بەلگىلى جايت قوي.

موڭعوليادا جەتپىسىنشى جىلدارى «حيل دەەر» («شەكاراداعى شايقاس») دەگەن كوركەم فيلم وتاندىق كينو وندىرىسىنەن ەكرانعا شىققان بولاتىن. ارينە, كوركەم فيلمدە شەكارالىق سوعىستا قازا تاپقان موڭعوليالىق شەكاراشىلار تەگشەە, داۆااجاۆ سەكىلدى اسكەرلەردىڭ ەرلىكتەرى نا­­سي­حاتتالعانى بەلگىلى. الايدا بۇل فيلمدە وسپان باتىر تۋرالى بىرنەشە ەپيزودتىڭ شىن­دىق بويىن­شا كورىنىس تابۋى كو­رەر­مەننىڭ ەسىندە قالعانى انىق.

وسپان باتىر ءوز سوعىس تاسى­لىندە اق بوز اتىمەن جاۋدان قاش­­قان بولىپ كورىنىس جاساعان سايى­ن, ارتىنان قۋا اتقانداردى الداۋ ءۇشىن ات باۋىرىنا ءتۇسىپ كەتەدى ەكەن, قۋعىنشىلار وق ءتيدى دەپ ءماز بولىپ قالا بەرەدى, مىنە الگى كينودا وسى كورىنىس جاقسى شىققان ەدى. ەكىنشىسى, وسپان باتىر ءوزىنىڭ قوسىنىنان ون ەسە كوپ قىتاي اسكەرى قورشاۋعا الماق بولىپ ۇمتىلعاندا, ەلۋ اسكەرى ەلۋ جاققا ساي-سالاعا بىتىراي قاشىپ, قايسىسىن قۋارىن بىلمەي توپتانا اڭىرىپ قالعان جاۋ توبىنا قايتا قورشاي شابۋىل جاساپ, قۇرالايدى كوزگە اتاتىن دالا قىراندارى ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ, ءاربىرى ونشاقتى جاۋ اسكەرىن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جالمانىنان ءتۇسىرىپ, ءبۇتىن وتريادتى قىرعىنداپ كەتە بارادى...

ال قازاقستانداعى قازاق جۇر­تىنىڭ وسپان باتىردان حاباردار بولۋى تەك قانا تا­ۋەل­سىزدىك كەزەڭى باستالعان توق­سانىنشى جىلداردان كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. توقسانىنشى جىلدىڭ ورتاسىندا «جۇلدىز» جۋرنالىنا جازۋشى سەيىتحان ابىلقاسىم ۇلىنىڭ «وسپان باتىر» اتتى رومانى جا­ريالاندى. جۋرنالدىڭ قا­لىڭ وقىرمانى جانە قازاقتىڭ قا­لا­مگەر قاۋىمى دا وسى رومان ارقىلى العاش رەت وسپان باتىر تۋرالى ناقتى ماع­ۇلمات العانى داۋسىز (كەيىن «انا ءتىلى» باسپاسىنان 2001 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى).

سەيىتحان ابىلقاسىم ۇلى قى­تاي­داعى «مادەني توڭكەرىس» ناۋبەتىنەن قۋدالانىپ, جەتپىسىنشى جىلدارى موڭعولياعا شەكارا ارقىلى قاشىپ وتكەن ادام. سول ەلدىڭ استاناسى ۇلانباتىر قا­لاسىندا جيىرما جىلداي تۇر­عان­دا «حار شۋرگا» («قارا بوران») اتتى رومان جازىپ, موڭ­عو­ليا­لىق وقىرماندارعا تانىمال بولدى.

ال مارقۇم جازۋشىنىڭ «وس­پان باتىر» تۋرالى روما­نىنىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك دەسە دە بولادى. ويتكەنى وسپاننىڭ قوسىنىندا بولىپ, تالاي سوعىستى بىرگە باس­تان كەشكەن ساربازدارمەن سە­كەڭ جىگىت شاعىندا بەتپە-بەت كە­زىگىپ, جاندى وقيعالاردى جا­دىن­دا سول قالپى ساقتاعانى رومان وقيعاسىنان انىق كورىنەدى. وسپاننىڭ قاندىكويلەك دوس­تارى ىرىسحان, سۇلەيمەن, بۇر­كىتباي, جىلقايدار, قاپاس, قاباي, اسەل­باي, مۇسا, كەلەس, ءجام­شيتحان, توقتاعان, زەنكوۆ, را­حادىل... باس­تاعان ادال, ەر­جۇرەك ساربازدارىمەن بىرگە ون جىل بويى الپاۋىت جاۋمەن قايىسپاي سوعىسقان ەرلىك جولى بۇل روماندا جاندى كۇيىندە شىنايى كەستەلەنگەن. وسپان باتىر وزىنەن ون, ءجۇز ەسە كوپ قارۋى ساي جازالاۋشى ارميا­مەن قالاي تەڭ دارەجەدە سوعىسا العاندىعىنىڭ تالاي قۇپيالارى اشىلادى.

كوتەرىلىسشىلەردىڭ ەڭ نەگىزگى قارۋى قولىنداعى بەساتار مىل­تىق­تارى بولسا دا, ودان دا ارتىق قارۋى يەسىنىڭ ىڭعايىن قالت جى­بەرمەي تانىپ, شۇعىل قيمىل جا­ساۋعا شەبەر استىنداعى اقىلدى جاراۋ اتتارى ەكەنىن ايتپاۋعا بول­مايدى. الايدا ودان دا ارتىق قارۋ-تاسىلدەرى كوتەرىلىسشى ەر­لەردىڭ جەر جاعدايىن ءجىتى بىلەتىن, سوعان ساي لەزدە كوز جازدىرىپ نە تاپ بەرىپ باس سالاتىن كوشپەندى ۇرپاقتارىنا عانا ءتان العىر قيمىلدارى ەدى. بىراق ودان دا ارتىق قارۋ-تاسىلدەرى ءدىنى مەن ءدىلىن قورعاۋدا, حالقى ءۇشىن جانىن قۇربان ەتۋدەن تايىنبايتىن كەز كەلگەن ساتتە, بەتپە-بەت ۇرىستا ارىستانداي اقىرىپ تاپ بەرەتىن باتىرلىعى ەدى.

كىتاپتا جوعارىداعى فيلم­دە قىسقاشا ءسوز ەتىپ كەتكەن, كوش­پەندىلەرگە عانا ءتان شايقاس تاسىلدەرى تاماشا باياندالادى. ماسە­لەن, ارنايى جوسپارمەن كاسىبي اسكەر باسشىلارى باس­قارىپ كەلە جاتقان اۋقىمدى جاۋ­دىڭ قارسى الدىنان قازاقتار توبى كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالعان سەكىلدى كورىنىس جاسايدى. سودان تاۋ جاستانا بوكتەرگە قاراي اسى­عىس قاشىپ, وزدەرى قورشاۋعا ءتۇسىپ قالعانداي اسەر قالدىرىپ, ءسويتىپ جاۋدى الداندىرادى. سودان, الدىن الا كەلىسىپ قويعان ءبارى جاقسى بىلەتىن جاسىرىن تاۋ سىلەمدەرى مەن كەزەڭدەردەن لەزدە اسىپ, ەكى توپقا بولىنەدى دە, ءبىرى وزدەرىن قۋعان جاۋدىڭ ارتىنان تاپ بەرگەندە, كەلەسى توبى قولايلى تۇرعىنى يەلەنىپ توسىپ وتىرادى. ەڭ اۋەلى باسقا اسكەرلەردەن كيىم كيىسى بو­لەك كورىنەتىن اسكەر باسشىسىن دال­دەپ اتىپ, باسقارۋشىسىز قالىپ ەسى شىعا ۇيلىققان جازالاۋشى قوسىندى ءبىر-بىردەن قاداي اتقىلاپ لەزدە ۇيقى-تۇيقىسىن شىعارادى. وسىلايشا, وزدەرى از شىعىنمەن جەڭىسكە جەتكەن كەزدەرى وتە كوپ.

كوتەرىلىستىڭ العاشقى جىل­دارىنىڭ بىرىندە شىن سىي ساي كوتەرىلىسشىلەردى باس كوتەرتپەي تاس-تالقان ەتەمىن دەگەن دامەمەن ارنايى ماماندانعان اتتى اسكەر پولكىن كوكتوعاي وڭىرىندە قور­عانىستا جاتقان وسپاننىڭ قارۋ-جاراعى ءالسىز, سانى از قوسىنىنا ارنايى جىبەرەدى.

ەكى-ءۇش كۇنگى اتىستا ءبىراز سار­بازى شىعىن بولعان وسپان كەلگەن جاۋدىڭ قاتەرلى ەكەنىن بىلە قويادى. سوندىقتان دەرەۋ باسقا ءتاسىل قولدانىپ, ىش­قىن­تى دەگەن وڭاشا بيىك شوقىعا قاراي ءبىر توپ ساربازىن تۇرعىنى يەلەنبەكشى بولىپ جۇرگەندەي ەتىپ ادەيى جىبەرەدى. اڭدىپ جاتقان جاۋدىڭ اتتى اسكەرى ولاردى تۇرە قۋىپ, قاشقاندار شوقى باسىنا جەتكەندە اسكەرىنىڭ كوپتىگىمەن قازاقتاردى تومەن قۋىپ ءتۇسىرىپ وزدەرى ەڭ بيىك قولايلى تۇرعىنى يەمدەندىك دەپ ءماز بولادى.

ەندى كوتەرىلىسشىلەر شابۋىل جاساسا بولدى, وق بۇرىككىش قا­رۋ­مەن باۋداي ءتۇسىرىپ تۇگەل قۇرتامىز دەپ ويلايدى. وسپان باتىردىڭ دا كوزدەگەن ماقساتى وسى ەدى. دەرەۋ پولكتىڭ تومەندە كۇزەتتە قالعان از اسكەرىن جاۋ-جالامعا كەلتىرمەي جايپاپ تاستايدى دا, قالدىرعان ات-كولىگى مەن ازىعىن يەمدەنىپ ۇلگەرەدى. ەندى وزدەرى الگى شوقىنىڭ ەتەگىن تۇگەل قور­شاپ, ءۇن-ءتۇنسىز جاتىپ الادى. پولك گەنەرالى سوندا عانا الدانعانىن بىلەدى, شوقى باسىندا بەس كۇن بويى قورشاۋدا اشتىق پەن شولدە قالعان اسكەرلەر بالا ەرتىس وزەنى جاقتاعى اشىق قالعان كەتىكپەن شۇبىرىپ تۇسە باستاعاندا, ەتەكتە اڭدىپ جاتقان مەرگەندەر ءىلىنىپ-سالىنىپ شار­شاعان اسكەردى باۋ­داي تۇسى­رەدى. ءتىرى قالعاندارى ەرتىس وزەنىنە توعىتىلادى. وسپان بۇل جولى جازالاۋشى پولكتىڭ اسكەرباسىن ءوز قولىمەن ولتىرگەن. بۇل ەرەكشە جەڭىس كوتەرىلىسشىلەردى ودان ءارى رۋحتاندىرسا, جاۋدى مۇل­دە ساستىرعان ەدى.

مىنە, مۇنداي بىرىنە-ءبىرى ۇقسا­مايتىن ۇرىس تاسىلدەرى كىتاپ­تىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن سەريالداي كوز الدىڭىزدان وتەدى.

وسىنداي قانشاما وتريادتارىنان ايىرىلعان قىتايدىڭ اسكەري باسشىلارى تىعىرىققا تىرەلدى. وزدەرى «جابايى قاراقشى, باندى» دەپ اتاعان ادامداردىڭ العىر اقىلىنا, الدىرماس تاسىلىنە, قايسار ەرلىگىنە ەرىكسىز ءتانتى بولادى, ەندى شىن كەلىسىمگە كەلۋگە ۇمتىلدى, جاۋىنگەر قازاقتاردى ءوز اسكەرىنىڭ كوپتىگىمەن, وكىمە­تىنىڭ كۇشتىلىگىمەن جەڭە المايتىنىنا كوزدەرى جەتەدى.

مىنە, بۇل وسپان باتىردىڭ شىن جەڭىسى ەدى. ون جىلعا جالعاس­قان ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس شى­عىس قازاقتارىنىڭ داڭقىن دۇ­نيە­­جۇزىنە جايدى ءارى جاس بالا­­دان قاراپايىم حالىققا دەيىن نا­مى­سىن تاپتاتپايتىن ەر­لىك­كە تار­بيەلەپ, ەلدىڭ رۋحىن اسقاق­تاتتى.

بۇل ارالىقتا ءوزىنىڭ جاۋىز­دىعىمەن دۇنيەنىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان كومينتەرننىڭ باسشىسى ءستاليننىڭ ءوزى وسپان باتىردى وڭاي باعىندىرۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن تاعايىندالعان گەنەرال دالەلحان سۇگىرباي ۇلى ارقىلى ءتىل تابىسۋدى قولعا العان «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى» دەيتىن اسا كۇردەلى تاريحي وقيعالار دا ءوتىپ جاتتى...

التاي ەلىنىڭ شىعىسىندا جاتقان تاۋەلسىز ەل بولىپ سانالاتىن موڭعوليانىڭ سول كەزدەگى اتاقتى مارشالى چويبالسان ارنايى كەلىپ, وسپان باتىرمەن رەسمي كەلىسىمدەر جۇرگىزىپ, تەڭ دارە­جەلى ديپلوماتيالىق قاتىناس جاساۋىنىڭ ءوزى الەم تاريحىنداعى اتاقتى كوتەرىلىسشىلەردەن دە كەي جاعدايدا قازاق كوتەرىلىس­شى­لەرىنىڭ ەرەكشە بولعانىن كور­سەتەتىن سيرەك وقيعا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

وسپان باتىر التى الاسى, بەس بەرەسى جوق قازاق جەرىن باسىپ العان باسقىنشىلارمەن عانا سوعىسىپ قويعان جوق, ءدىنسىز قىزىل كوممۋنيستەردىڭ زور­لىعىنا باس يمەي, اسىل ءدىنىن دە قورعاپ, بۇل دۇنيەدەگى كەز كەلگەن پەندەلەردىڭ جەتە بەرمەيتىن ەڭ بيىك شەيىت دارەجەسىندە باقيعا اتتاندى.

جاۋى دا ونىڭ رۋحىنىڭ بيىك­تىگىن ىشتەي مويىنداپ, ۇرپا­عىنا دا, ارتىندا امان قالعان قان­دىكويلەك ساربازدارىنا دا وك­تەمدىك جاساۋعا باتىلى بارمادى. ولارعا تيىسپەدى, كەلىسىمگە كەل­دى. مىنە, بۇل وسپان باتىردىڭ كوز­دەگەن ماقساتىنا جەتكەندىگى ەدى.

ارتىندا امان قالعان ادال حالقى وسپاندى ءوز جۇرەكتەرىنە جەرلەدى, اسىل بەينەسىن, داڭقتى ەرلىگىن ۇمىتپاي, كەيىنگى ۇرپاققا قانشاما داستان, جىر, اڭگىمە, زەرتتەۋلەرمەن جەتكىزدى.

بوداندىق قامىتىنان جاڭا شىعىپ, قۇلدىق ق ۇلىقتان ەندى-ەندى ارىلا باستاعان قازاق دەگەن جانكەشتى حالىق – ءبىز ءوز اسىلدارىمىزدى شىن تانيتىن كۇنگە جەتسەك, حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن يساتاي-ما­حامبەت, كەنەسارى جانە بولشەۆيك قىرعىنىندا حالقىن قورعاپ, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن اتى ەل ەسىنەن ادەيى ۇمىتتىرىلىپ, بەلگىسىز قالعان قانشاما باتىرلار مەن الاش ارىستارى سىندى قاھارمانداردىڭ قاتارىندا وسپان باتىردىڭ دا تۇرۋعا ءتيىستى ەكەنىن بىلەر ەدىك.

اباي ماۋقارا ۇلى,

جازۋشى-جۋرناليست