ەلىمىزدەگى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر قاشىقتان وقىتۋ فورماتىنا كوشكەن «توتەنشە» توقساندا تەحنيكاعا مۇقتاج مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا مەكتەپ بالانسىنداعى كومپيۋتەرلەر تاراتىلا باستادى. جاڭا وقۋ جىلى جاقىنداعاندا بۇل جۇمىس قايتا قارقىن الدى. دەگەنمەن وقۋشىلار اراسىندا تەحنيكا تاپشىلىعى ءالى بار. نەگە؟ كومپيۋتەرلەر كىمگە بەرىلدى؟ ساپاسى سىن كوتەرە مە؟ بۇل كومەكتىڭ قانداي تالاپتارى بار؟
بۇگىندە بارلىق رەسمي جينالىستار ونلاين رەجىمدە وتكىزىلەدى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قاتىستى ونلاين كونفەرەنتسيالاردىڭ ءبارى دەرلىك مينيسترلىكتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى رەسمي پاراقشالارىندا ساقتالىپ تۇر. سول تىكەلەي ەفيرلەر جازباسى اتا-انالار مەن مۇعالىمدەردىڭ پروبلەمالىق پىكىرلەرىنە تولى. كوپشىلىگى جاڭا وقۋ جىلىنا تولىق دايىندىقتىڭ جوقتىعىنا, تەحنيكانىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە الاڭدايدى. سولاردىڭ ءبىرى – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىندا مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتەتىن ۇلمەكەن جارمەنوۆا.
«جەرگىلىكتى ايماقتاردا بولعان باسشىلار ينتەرنەت جەلىسى ناشار جەرلەرگە Wi-Fi ورناتاتىنىن ايتىپ ەدى. ونىڭ بىرەۋى جوق. مەملەكەتتەن پلانشەتتەر مەن كومپيۋتەر ءۇشىن كوپ قارجى ءبولىندى. سول قايدا؟ تەك مەكتەپتە تۇرعان ەسكى كومپيۋتەرلەردى تاراتۋدامىز», دەپ جازدى ول. شامامەن ءاربىر جەتىنشى پىكىر: «مەن كوپبالالى انامىن. بالالارىمنىڭ ۇشەۋى مەكتەپتە وقيدى. انە-مىنە, وقۋ باستالادى. بىراق ءالى تەحنيكاعا قول جەتكىزە الماي وتىرمىز», دەگەن مازمۇنعا يە.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ رەسمي اقپاراتتىق پورتالىندا 17 تامىز كۇنى: «ەل ۇكىمەتى اسا مۇقتاج وتباسىلاردىڭ بالالارىنا پايدالانۋ ءۇشىن 500 مىڭعا جۋىق كومپيۋتەر بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
بيىلعى 25 تامىزعا دەيىن وقۋشىلار مەن پەداگوگتەردى وقۋ جىلىنىڭ قاشىقتان وقىتۋمەن باستالۋىنا تولىق دايىنداۋ, مۇعالىمدەرگە ءتيىستى وقىتۋدى جۇرگىزۋ, ينتەرنەت-پلاتفورمالار مەن تەلەديداردا قاجەتتى كونتەنتتى ازىرلەۋ قاجەت. وقۋلىقتاردى بەرۋ 25 تامىزعا دەيىن اياقتالادى. وقۋلىقتاردىڭ بارلىق قاعاز تۇرىندەگى نۇسقالارى اشىق قولجەتىمدى ەلەكتروندى فورماتتارىمەن سۇيەمەلدەنۋى كەرەك. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارى جۇمىسىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن, ەلدى مەكەندەردەگى ينتەرنەتتىڭ ساپاسى مەن جىلدامدىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەلىنگەن.
مىنە, اي دا اياقتالدى. جۇمىس قانشالىقتى ورىندالىپ جاتىر, بارلىق ءوڭىر دايىن با؟ ايتالىق, ەلوردادا بۇكىل مەكتەپ قاشىقتان ءبىلىم بەرەدى. وسىعان وراي اكىمدىكتىڭ اقپارى بويىنشا, وقۋ جىلى قارساڭىندا از قامتىلعان وتباسىدان شىققان ءاربىر وقۋشى مەكتەپ قۇرالدارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 40 مىڭ تەڭگەدەن الۋى كەرەك. جالپىعا مىندەتتى وقۋ قورى اياسىندا 17 مىڭ بالاعا كومەك كورسەتىلەدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4 مىڭ 300 بالا ارتىق قامتىلادى. بيىل كومەك 40 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. ەگەر وتباسىندا 3-4 بالادان بولسا, وندا ءار بالاعا 40 مىڭ تەڭگەدەن بولىنەدى. وسى ءۇشىن بيۋدجەتتەن 680 ملن تەڭگە ءبولىندى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ.
ال شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەكتەپتەردە 33 200 كومپيۋتەر بار. كومپيۋتەرلىك تەحنيكا 166 779 بالادا (88%) بولسا, 22 476 بالادا جوق. وسىعان بايلانىستى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنان قايتارىمدى نەگىزدە 17 101 كومپيۋتەردى 197 پەداگوگكە جانە 16 904 وقۋشىعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, الەۋمەتتىك وسال وتباسى ساناتىنداعى بالالارعا بەرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. قالعان 5 712 بالا شتاتتىق رەجىمدە وقيدى. وسى جىلدىڭ 25 تامىزىنا دەيىن وبلىس مەكتەپتەرىنە قوسىمشا 1,6 ملرد تەڭگەگە 9 548 بىرلىك كومپيۋتەرلىك تەحنيكا ساتىپ الىنۋى ءتيىس. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن جالپى سوماسى 4,1 ملرد تەڭگەگە 26 509 بىرلىكتەن اسا كومپيۋتەرلىك تەحنيكا ساتىپ الۋعا قاراجات ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تەحنيكالاردى ساتىپ الۋعا بولىنگەن قاراجاتتار تۋرالى وسى اقپارات تا ۇكىمەتتىڭ رەسمي سايتىنان الىنىپ وتىر. ءبىر قىزىعى بارلىق وبلىستار مەن قالالاردىڭ قاشىقتان وقىتۋعا دايىندىعى, ساتىپ الىناتىن كومپيۋتەرلەردىڭ ەسەبى بەرىلگەن اقپارات كوزىندە جامبىل وبلىسىنا قاتىستى تەك مەكتەپ قۇرىلىستارىنا قاراستىرىلعان قارجى كولەمى كورسەتىلگەن. ال جاڭا وقۋ جىلىندا الىناتىن تەحنيكالار تۋرالى بىردە-ءبىر دەرەك جوق. بىراق ءبىز مەكتەپتەن جاڭا كومپيۋتەر العان جامبىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم اۋىلىنداعى كوپبالالى انانى تاپتىق. پەريزات تۇيەباەۆا: «بىزگە جاپ-جاڭا مونوبلوك بەردى. ۇيگە اكەلىپ ورناتتى. 265 مىڭ تەڭگەنىڭ تەحنيكاسى ەكەن. مونوبلوكتى بۇزىپ الساق, وسى سومانى تولەيتىنىمىز تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدىرىپ الدى. ەندى ۋايىمداپ وتىرمىز. الماۋعا تاعى بولمايدى. 4 بالامدا جەكە كومپيۋتەر جوق. وتكەن توقساندا كۇيەۋىم ەكەۋمىزدىڭ تەلەفونىمىزبەن لاجداپ وقىدىق. مەكتەپتەن بەرگەن ەسكى كومپيۋتەردى سول بويى قولدانا الماي قايتاردىق, جارامادى. ال ەكى بالانىڭ ساباعىن ءبىر تەلەفوننان وقىتۋ مۇمكىن ەمەس, ابدەن شاتاساسىڭ», دەيدى.
تەحنيكا مەكتەپ بالانسىنداعى دۇنيە بولعاندىقتان, ونى قايتارۋ كەرەك. تەحنيكامەن قامتۋدىڭ تالابى – وسى. بۇل جونىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ شارۋانىڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى زاڭى شەڭبەرىندە شەشىلەتىنىن, ياعني بۇزىپ العان ادام قۇرالدىڭ قۇنىن تولەيتىنىن ايتقان-دى.
نەگىزى ۇقىپتىلىق بولسا, بۇزباي قولدانىپ قايتارۋعا بولادى. وسى ويىمىزعا سەبەپكەر بولعان اتا-انا گاۋھار ابيبۋللا: «تولىق ەمەس وتباسى بولعاندىقتان, قىزىما ءوزى وقيتىن اقتوبە وبلىسىنىڭ قارعالى اۋدانىنداعى ش.قالداياقوۆ اۋىلىنىڭ ۆ.پاتساەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىنەن كومپيۋتەر بەردى. ءساۋىر-مامىر ايلارىندا پايدالانىپ قايتا تاپسىردىق. تامىز ايىندا ءوتىنىش جازىپ, مەكتەپ اكىمشىلىگى ۇيىمە اكەلىپ بەردى. اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ءپانىنىڭ مۇعالىمى كۇيىن كەلتىرىپ قويدى, وقۋ جىلىنا دايىنبىز. كومپيۋتەرگە ءۇش جىلداي بولعان, جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. قىزىم ارالىق ساباققا قاتىستى», دەدى.
قاشىقتان وقىتۋعا دايىندىق بارىسى باياندالعان ۇكىمەتتىڭ سايتىنداعى اقپاراتتا قىزىلوردا وبلىسىنا قاتىستى مىناداي مالىمەت بار: «وبلىستا 9687 وقۋشىدا مۇلدەم ەلەكتروندى قۇرىلعى جوق. سونىمەن قاتار 8307 بالا ينتەرنەتپەن قامتىلماعان. ياعني بۇل 3853 وتباسىن قۇرايدى. قۇرىلعىسى جوق وقۋشىلارعا مەكتەپ بالانسىنداعى كومپيۋتەرلەر ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ال مەتسەناتتار مەن دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن نوۋتبۋك پەن پلانشەتتەر قاراستىرىلادى. بۇگىندە ۇكىمەتتەن 22 مىڭنان اسا كومپيۋتەرلىك تەحنيكانى ساتىپ الۋعا 3,5 ملرد تەڭگە قارجى بولىنگەنىن اتاپ وتكەن ءجون».
ەندى قاراڭىز, ءوزى وبلىستا 10 مىڭعا جۋىق وقۋشى تەحنيكاعا مۇقتاج. ال مەملەكەتتەن 22 مىڭنان اسا قۇرالعا قارجى قاراستىرىلعان. جارايدى, 2 مىڭنان اسا كومپيۋتەرگە بولىنگەن اقشامەن ينتەرنەتى جوق 3853 وتباسىنىڭ نەمەسە ءتىپتى 8307 بالانىڭ پروبلەماسىن جەكەلەي (كومپيۋتەر كەمى 100 مىڭ تەڭگە تۇرادى, بۇل سوماعا 4-5 ۇيگە ساپالى ينتەرنەت تارتا الادى. دەمەك 2 مىڭنان اسا كومپيۋتەردىڭ قارجىسىنا 4-5 مىڭ وتباسىن ينتەرنەتپەن قامتيدى) شەشۋگە بولادى. سوندا قالعان 10 مىڭ كومپيۋتەرگە بولىنگەن قاراجات قايدا كەتەدى؟ جوعارىداعى پىكىرىن اشىق جازعان ۇلمەكەن جارمەنوۆانىڭ شىرىلداۋىنا ۇلكەن سەبەپ بار ەكەنى وسى جەردەن انىق كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە مەتسەناتتار مەن دەمەۋشىلەردىڭ دە نوۋتبۋك پەن پلانشەتتەر بەرەتىنى جازىلىپتى. ولاي بولسا, بۇل وبلىستىڭ مۇعالىمدەرى دە تەحنيكادان تاپشىلىق كورمەۋى ءتيىس.
مەتسەناتتار دەمەكشى, قازاق قاشاندا جومارت جانداردان كەندە بولماعان عوي. وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا تۋىستار, تانىستار, الەۋمەتتىك جەلىدەگى توپتار ارقىلى بىرنەشە ساۋالداما جۇرگىزدىك. سوندا تۇركىستان وبلىسىنداعى تۋىسىمىز: ء«بىزدىڭ مەكتەپكە سول وقۋ وشاعىنىڭ تۇلەگى, ءوز اۋىلىمىزدىڭ بالاسى 10 سمارتفون سىيلادى. ول سىيلاعان تەلەفوندى مەكتەپ مۇقتاج وتباسىلاردىڭ بالالارىنا تاراتتى. اۋىلداعى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي ساندالىپ جۇرگەن بار بالانى جانىنا تارتىپ, جۇمىس بەرگەن كاسىپكەر ەڭبەكقور ازامات قوي. اتى-ءجونى – بەرىك تۇرسىنباي ۇلى», دەپ تانىستىردى. الىسقا ۇزاسا دا اۋىلىن جادىنان شىعارماعان ازاماتقا حابارلاستىق. ەلوردادا مەكتەپ بىتىرگەن 2003 جىلدان باستاپ قۇرىلىستا قارا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, ابدەن كاسىپتى مەڭگەرگەن. سودان سوڭ وسى كاسىپكە ءبىرجولا بەت بۇرىپ, ەكى جىل بۇرىن «VIP-قۇرىلىس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇرىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان كورىنەدى.
ء«وزىم بىتىرگەن ورداباسى اۋدانىنىڭ جەڭىس اۋىلىنداعى مەكتەپتە سىنىپتاسىم ىستەيدى. اۋىلدىڭ جاعدايىن بىلۋگە ءبىر حابارلاسقانىمدا سول سىنىپتاسىم مەكتەبىمىزدىڭ قاشىقتان وقىتۋعا كوشەتىنىن, وقۋشىلارعا تەحنيكا جەتپەي جاتقانىن ايتتى. سودان شامام كەلگەنشە كومەكتەستىم. اۋىلداعى ىنىمە اقشا اۋدارىپ جىبەردىم. ول مەكتەپكە 10 تەلەفوندى اپارىپ بەردى», دەدى ب.تۇرسىنباي ۇلى. قىسىلتاياڭ شاقتا لايىم وسىنداي وزگەلەرگە ۇلگى بولار, قولى اشىق, جۇرەگى جومارت جاندار كوپ بولسىن دەيمىز. ال ازاماتتاردىڭ اماناتىنا قيانات قىلماي جاۋاپتى ءىستى ابىرويلى اتقاراتىن مەكتەپ باسشىلارى ولاردان كوپ بولسا دا ارتىق ەمەس-اۋ...
ءيا, اتا زاڭىمىزدا ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ تەگىن ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان, دەمەك ۇكىمەت الدىمەن وقۋشىلاردى جاڭا وقىتۋ فورماتىندا وقۋلىقپەن پارا-پار قاجەتتىلىككە اينالعان تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. ءدال وسى مىندەت تولىعىمەن ورىندالسا دا تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تەحنيكا تاراتۋمەن تارقاتىلىپ كەتپەيدى. بۇل – قاشىقتان ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ باسى عانا...