تۇراقتىلىق تولقۇجاتى

اتا زاڭىمىزدىڭ تاريحى كوپشىلككە ءمالىم. 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەرەندۋم ناتيجەسىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاي كەلەدى. بۇ­گىندە ءبىز كونستيتۋتسياعا سۇيە­­نە وتىرىپ زاڭداردى قا­بىل­داۋعا, زاڭنامالىق بازالار­­دى جەتىلدىرۋگە, ەركىن دەموكرا­تيا­لىق مەملەكەت جولىندا قو­عامدى دامىتۋعا بولاتىنىن انىق ايتا الامىز.

كەز كەلگەن قۇقىقتىق اكتىنى قابىلداۋدان بۇرىن, ونى قۇ­راستىرۋ, شارىقتاۋ شەگىنە جەت­كىزىپ دايىنداۋ ۇلكەن ءبىلىم مەن تالداۋدى قاجەت ەتەدى. ال كونستيتۋتسيانى قۇراۋشى­لار­عا بۇل تالاپتار مەن جاۋاپكەر­شىلىكتىڭ اۋىر جۇگى ەسەلەپ ارتسا كەرەك. جىل سايىن كونستيتۋتسيا مەرەكەسىندە باستى قۇجاتتىڭ الەۋەتى, ۇستەمدىگى جانە تاريحى عانا اتالىپ وتىلەدى. ەل تاعدى­رىن جازۋمەن پارا-پار ىسكە اتسالىسقانداردىڭ ەسىمى كوپ جاعدايدا نازاردان تىس قالىپ جاتادى. ارينە جانكەشتى ەڭبەككە ارالاسقانداردىڭ ەڭبەگى مەن ەسىمى كەلەشەككە ءمالىم بولعانى ابزال. ەل اتا زاڭنىڭ ەڭ باستى اۆتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولسا, ۋاقىت تالابى­نا ساي جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان كەزدە ەل­باسى بۇل جاۋاپتى ىسكە باۋىر­جان مۇحامەدجانوۆ, يگور روگوۆ, اناتولي كوتوۆ, عاي­رات ساپارعاليەۆ, مايدان سۇ­لەي­مەنوۆ, ۆلاديمير كيم, ەركەش نۇرپەيىسوۆ, ناعاش­باي شايكەنوۆ سەكىلدى بەلگى­لى عا­لىمدار مەن ساياسات قايرات­كەر­لەرىن شاقىرعان. ولار ەلبا­سىعا ءارى كومەكشى, ءارى ساراپشى بولا تۇرا حالىق يدەياسىن كون­ستيتۋتسيا نەگىزىنە بەرىك قالادى.

وسىدان كەيىن, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ تا­ۋەلسىزدىگىن تۇپكىلىكتى راسىمدەدى. مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا بەرىك نەگىز بولدى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سەنىمدى قور­عالۋىنا كەپىلدىك بەردى, ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك جا­نە مادەني الەۋەتىنىڭ بارلىق ادام­داردىڭ يگىلىگى ءۇشىن قار­قىندى دامۋىنا جاعدايلار جاسادى.

كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق ينستيتۋتتارى قۇرىلدى, كاسىبي ەكى پالاتالى پارلامەنت ءتيىمدى قىزمەتىن باستاپ, ۇكىمەت باسقاراتىن اتقارۋشى ورگاندار جاڭا قاعيداتتارعا سايكەس جۇمىس ىستەيتىن بولدى. ادام قۇقىقتارىن سەنىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قۇرىلدى.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ار­قاسىندا قازاقستان پوست­كە­ڭەستىك ەكونوميكادان مۇرا بولىپ قالعان: ينفليا­تسيا, جۇمىسى توقتاعان كاسىپورىن­دار جانە تاۋارلاردىڭ تو­لىق جەتىسپەۋشىلىگىن وڭاي ەڭسەرىپ, الەمدەگى سەرپىندى ەكونو­ميكالاردىڭ بىرىنە اينالعان قۋاتتى مەملەكەت قۇرا الدى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كۇن­نەن باستاپ, ساياسي, الەۋمەت­تىك جانە ەكونوميكالىق سالالار­داعى وزگەرىستەرمەن قاتار, قازىر­گى زامانعى سوت جۇيەسىن قالىپ­تاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

1995 جىلعى كونستيتۋتسيا سوت بيلىگىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس تارماعى رەتىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزدەرىن رەتتەدى. ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇ­قىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا, كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن سوت جۇيەسىن نىعايتۋعا, ادىلەت­تىلىك پرينتسيپتەرىنىڭ ورىندالۋىنا ىقپال ەتتى.

قازىر دە بارلىق رەفورمالار مەن جاڭاشىلدىقتار اتا زاڭ­نان باستاۋ الىپ, تەك سوعان عانا سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزىلەدى. سوڭعى جىلداردا سوت جۇيەسىندە جۇرگىزىلگەن جاڭا وزگەرىستەر وسى ءسوزىمىزدى ايعاقتايدى.

وتكەن ونجىلدىقتا بىرنەشە ماتەريالدىق جانە پروتسەستىك زاڭدار جاڭارتىلدى, ونىڭ ىشىندە 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستەرى جانە اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرا­لى كودەكسى, 2016 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ ازاماتتىق پروتسەس­تىك كودەكسى جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى.

ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ سوت تو­رەلىگىنە قول جەتىمدىلىگىن جە­ڭىل­دەتۋ ءۇشىن سوت ينستانتسيا­لارىنىڭ سانى ءۇش ساتىعا وڭ­تاي­لاندىرىلدى, ەلوردادا جانە جوعارعى سوتتا ينۆەستي­تسيا­لىق داۋ­­لاردى قارايتىن ما­مان­دان­­دى­رىلعان سوت قۇرامدا­رى قۇ­رىلدى. جوعارعى سوتتىڭ جانىنان سوت تورەلىگى اكادەمياسى ءوز جۇمىسىن باستادى, وندا قىز­مەت­تەگى سۋديالاردىڭ جۇيەلى تۇردە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى قام­­تا­ما­سىز ەتەدى, بارلىق سوت پرو­تسەس­تەرى­نىڭ دىبىس-بەينە جازباسى ەنگى­زىلدى.

بۇدان كەيىن جوعارعى سوتتىڭ «سوت جۇيەسىنىڭ 7 ءتۇيىنى» اتتى ءىرى جوباسى ىسكە قوسىلىپ, ونىڭ اياسىندا ء«مىنسىز سۋديا», «ۇلگىلى سوت پروتسەسى», ء«ادىل پروتسەسس», «ساپالى ناتيجە», «سمارت-سوت», «كوممۋنيكاتسيالىق ستراتەگيا», «تاتۋلاسۋ: سوتقا دەيىن, سوتتا» جوبالارى ءساتتى جالعاسىن تاپتى.

قازىرگى تاڭدا حالىق يگىلىگى ءۇشىن سوت جۇيەسىمەن 22 زاڭ جو­باسى جاسالدى, ونىڭ 11-ءى قابىل­داندى, التاۋى پارلامەنت قا­راۋىندا, بەسەۋى مەملەكەتتىك ور­گانداردا ماقۇلدانۋ ساتىسىندا. قابىلدانعان زاڭدار جاڭا سۋديا­لاردى ىرىكتەۋ پروتسەسىن تۇبە­گەيلى وزگەرتتى, قىزمەتتەگى سۋديا­لاردى باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيە­سىن ەنگىزدى, سوت تاۋەلسىزدىگىن جو­عارىلاتۋ ءۇشىن سوتتىڭ ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ ورگاندارى قايتا قۇ­رىل­دى, بارلىق سۋديالارعا سوت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بە­رىلدى, وبلىستىق سوتتاردىڭ سوت القالارى توراعالارىنىڭ كون­كۋرس­تىق ىرىكتەۋى ەنگىزىلدى, سوت تور­اعالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ەكى مەرزىمگە دەيىن شەكتەلدى.

بىرنەشە اي بۇرىن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ سۋديانىڭ پروتسەستەگى بەلسەندىلىگى ارتتى, تاتۋلاسۋ ينستيتۋتتارىن قولدانۋ اياسى كەڭەيتىلدى. قا­­راپايىم ازاماتتاردى مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ ۇستەم­دىگىنەن قورعاۋ ماقساتىندا اكىم­شىلىك پروتسەستىك – راسىمدىك كودەكس قا­بىلداندى.

«بولمىسىن قۇقىقپەن ايشىق­تاعان, ءومىرىن تارتىپپەن ورگىزگەن ەل ازبايدى», دەگەن دانا ءسوز بار. اتا زاڭ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان زاڭنامالىق وزگەرىستەر تەك ەل يگىلىگىن كوزدەيتىنى ءسوزسىز. كونستيتۋتسيا تەك قۇقىق نورما­لاردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن, تۇراقتىلىعى مەن كەلىسىمىنىڭ كەپىلىنە اينالدى.

بيىل الەم ەلدەرى ءۇشىن وڭايعا سوقپاعانى انىق. قازاقستاندا دۇنيەجۇزىلىك احۋالدان تىس قالعان جوق. جەر جاھاندى جاۋلاعان ىندەت ادامزات ءومىرىن ەداۋىر وزگەرتتى. بۇرىن-سوڭدى ەل اۋماعىندا بولماعان توتەنشە جاعداي, كارانتين رەجىمدەرى ەنگى­زىلگەنىن كوردىك. مۇنىڭ بارلىعى كونستي­­تۋتسيا تالاپتارىنا ساي قا­تاڭ سايكەستىكتە جۇزەگە اسىرىلدى.

الداعى كۇنىمىز جارقىن بولۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىمىز اتا زاڭنىڭ جوعارى زاڭ كۇشىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. الدىمىزدا تۇرعان باس­تى مىن­دەت – كونستيتۋتسيا بويىن­شا تولىققاندى ءومىر ءسۇرۋ. مەم­لەكەتتىك ورگاندار جانە ازا­مات­تار نەگىزگى زاڭعا ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەيتىن قۇقىقتىق قۇجات رە­تىندە قاراۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن كونستي­تۋتسيالىق دۇنيەتانىمدى دامىتىپ وتىرۋ كەرەك.

بيىل اتا زاڭىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەمىز. وسى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ باستى زاڭى جاسامپازدىق پەن ىلگە­رىلەۋدىڭ بيىگىنە جەتكىزدى. كون­ستي­تۋتسيا مەرەكەسى سۋديالار قا­ۋىم­داستىعىندا كاسىبي مەرەكە رەتىندە اتالاتىن بەيرەسمي سالت قالىپتاسقان. ويتكەنى كونستي­تۋتسيا ءاربىر سۋديانىڭ جۇ­­مىس ۇستەلىنىڭ تورىنەن تابىلاتىن باس­تى قۇرال. سول ارقىلى ادام تاع­دىرى ادىلەت تارازىسىنا تۇسەدى.

اتا زاڭ ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ, ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزە بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن. بار­لىق قازاقستاندىقتارعا, ارىپتەستەرىمە زور دەنساۋلىق, باق-بەرەكە جانە مول تابىس تىلەيمىن!

باۋىرجان جۇماعۇلوۆ,

اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى